Από τον βασιλιά στο μνημόνιο: Οι 8 φορές που η Ελλάδα ψήφισε με Ναι ή Όχι
Με αφορμή την 27η Ιουνίου 2015, ημέρα ανακοίνωσης του τελευταίου ελληνικού δημοψηφίσματος, κοιτάμε τις κάλπες που άνοιξαν σε στιγμές μεγάλης έντασης: από το πολιτειακό μέχρι την κρίση χρέους.
Στην Ελλάδα τα δημοψηφίσματα εμφανίστηκαν όταν το πολιτικό σύστημα ζητούσε μια απάντηση για κάτι βαρύ: βασιλιάς ή δημοκρατία, Σύνταγμα ή καθεστώς, αποδοχή ή απόρριψη μιας συμφωνίας. Από το 1920 έως το 2015, η χώρα έχει μετρήσει οκτώ δημοψηφίσματα, σχεδόν όλα δεμένα με μεγάλες πολιτικές αναταράξεις.
Η αφορμή είναι η 27η Ιουνίου 2015. Εκείνη την ημέρα ανακοινώθηκε το δημοψήφισμα που θα γινόταν στις 5 Ιουλίου. Το αποτέλεσμά του, το 61,31% του «Όχι» και όσα ακολούθησαν ανήκουν στην επέτειο της επόμενης εβδομάδας. Σήμερα το ενδιαφέρον βρίσκεται αλλού: στο ότι το 2015 ήταν ο τελευταίος κρίκος σε μια ελληνική ιστορία όπου η κάλπη του δημοψηφίσματος στήθηκε σχεδόν πάντα όταν η χώρα βρισκόταν σε νεύρο.
Οκτώ δημοψηφίσματα σε 95 χρόνια
Η συνήθης καταμέτρηση δίνει οκτώ δημοψηφίσματα στην Ελλάδα από το 1920 έως το 2015. Τα έξι συνδέθηκαν με το πολιτειακό ζήτημα, ένα με την έγκριση Συντάγματος και ένα με εθνικό θέμα, δηλαδή το δημοψήφισμα του 2015 για την πρόταση των θεσμών. Τρία από αυτά έγιναν σε δικτατορικές ή μη ομαλές πολιτικές συνθήκες, στοιχείο που τα συνοδεύει πάντα με βαρύ ιστορικό αστερίσκο.
Η λίστα λέει πολλά από μόνη της:
1920 – Επιστροφή του βασιλιά Κωνσταντίνου Α΄
1924 – Ανακήρυξη Αβασίλευτης Δημοκρατίας
1935 – Επαναφορά της βασιλείας
1946 – Επιστροφή του βασιλιά Γεωργίου Β΄
1968 – Έγκριση Συντάγματος της δικτατορίας
1973 – Πολιτειακό δημοψήφισμα επί δικτατορίας
1974 – Οριστική επιλογή Αβασίλευτης Δημοκρατίας
2015 – Πρόταση των θεσμών / κρίση χρέους
Αυτό που ενώνει τις περισσότερες από αυτές τις κάλπες είναι το πολιτειακό. Για δεκαετίες, η Ελλάδα ξαναγύριζε στο ίδιο ερώτημα: βασιλεία ή δημοκρατία. Η «Καθημερινή» έχει επισημάνει ότι τα δημοψηφίσματα του 1920, 1924, 1935, 1946 και 1974 αφορούσαν όλα το πολιτειακό ζήτημα.
Η χώρα που ξαναψήφιζε για τον βασιλιά
Το πρώτο μεγάλο μοτίβο είναι ξεκάθαρο: η Ελλάδα του 20ού αιώνα γύριζε διαρκώς γύρω από το στέμμα.
Το 1920, μετά τον θάνατο του βασιλιά Αλέξανδρου και την εκλογική ήττα του Βενιζέλου, η χώρα ψήφισε για την επιστροφή του Κωνσταντίνου Α΄. Το 1924, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την κατάρρευση του παλιού πολιτικού κόσμου, η κάλπη επικύρωσε την Αβασίλευτη Δημοκρατία. Το 1935, σε συνθήκες εκτροπής, το αποτέλεσμα έφερε ξανά τη βασιλεία. Το 1946, λίγο πριν από την έκρηξη του Εμφυλίου, η χώρα ψήφισε για την επιστροφή του Γεωργίου Β΄.
Αυτά τα δημοψηφίσματα δεν διαβάζονται σήμερα σαν ψυχρές θεσμικές διαδικασίες. Διαβάζονται μέσα στο κλίμα της εποχής τους: Εθνικός Διχασμός, Μικρασιατική Καταστροφή, στρατιωτικές παρεμβάσεις, πόλεμος, Κατοχή, Εμφύλιος. Η κάλπη έμοιαζε να ρωτά για το πολίτευμα, αλλά από πίσω υπήρχε κάθε φορά ολόκληρη σύγκρουση εξουσίας.
Οι κάλπες της δικτατορίας
Το 1968 και το 1973 ανήκουν σε άλλη κατηγορία. Ήταν δημοψηφίσματα της δικτατορίας, με τους όρους του καθεστώτος και χωρίς τις εγγυήσεις μιας κανονικής δημοκρατικής διαδικασίας. Το 1968 η χούντα ζήτησε έγκριση για το δικό της Σύνταγμα. Το 1973 προχώρησε σε πολιτειακό δημοψήφισμα, στο πλαίσιο της προσπάθειας του καθεστώτος Παπαδόπουλου να εμφανίσει μια ελεγχόμενη μετάβαση.
Αυτές οι δύο κάλπες έχουν αξία κυρίως ως τεκμήρια της εποχής. Δείχνουν πώς ένα αυταρχικό καθεστώς μπορεί να χρησιμοποιήσει τη μορφή του δημοψηφίσματος για να παράγει εικόνα νομιμοποίησης. Η λέξη «δημοψήφισμα» υπήρχε. Η δημοκρατική συνθήκη έλειπε.
Το 1974 έκλεισε τον λογαριασμό
Το δημοψήφισμα της 8ης Δεκεμβρίου 1974 ήταν η μεγάλη τομή. Μετά την πτώση της δικτατορίας και τις πρώτες εκλογές της Μεταπολίτευσης, οι πολίτες κλήθηκαν να αποφασίσουν οριστικά για το πολίτευμα. Το αποτέλεσμα υπέρ της Αβασίλευτης Δημοκρατίας ήταν καθαρό και ισχυρό: 69,18% κατά της βασιλείας και 30,82% υπέρ.
Αυτή η κάλπη ξεχωρίζει από όλες τις προηγούμενες. Δεν άνοιξε απλώς έναν νέο κύκλο. Έκλεισε έναν παλιό. Το πολιτειακό ζήτημα, που είχε ταλαιπωρήσει την Ελλάδα για δεκαετίες, μπήκε στο αρχείο της Μεταπολίτευσης με μια απάντηση που δεν αμφισβητήθηκε ουσιαστικά ξανά.
Το 2015 έφερε άλλο είδος διλήμματος
Σχεδόν σαράντα ένα χρόνια μετά, η Ελλάδα ξαναπήγε σε δημοψήφισμα. Αυτή τη φορά το ερώτημα δεν αφορούσε βασιλιάδες, πολιτεύματα ή Συντάγματα. Αφορούσε την πρόταση των θεσμών μέσα στην κρίση χρέους.
Εδώ βρίσκεται η διαφορά του 2015. Ήταν το πρώτο δημοψήφισμα της Μεταπολίτευσης μετά το 1974, αλλά δεν ανήκε στο παλιό πολιτειακό μοτίβο. Ανήκε στην εποχή των μνημονίων, της ευρωπαϊκής διαπραγμάτευσης, των τραπεζών, της αβεβαιότητας και της κόπωσης μιας κοινωνίας που είχε ήδη περάσει πέντε χρόνια κρίσης.
Τα επίσημα αποτελέσματα της 5ης Ιουλίου 2015 έδωσαν 61,31% στο «Δεν εγκρίνεται / Όχι» και 38,69% στο «Εγκρίνεται / Ναι». Η πολιτική αποτίμηση αυτού του αποτελέσματος είναι ξεχωριστό θέμα. Για τις 27 Ιουνίου, το ενδιαφέρον είναι ότι η ανακοίνωση του δημοψηφίσματος έβαλε την Ελλάδα ξανά σε μια σπάνια διαδικασία: την άμεση απάντηση των πολιτών σε ένα ερώτημα με τεράστιο βάρος.
Τι δείχνουν τελικά οι οκτώ κάλπες
Αν δει κανείς τα ελληνικά δημοψηφίσματα μαζί, η εικόνα είναι καθαρή. Η χώρα δεν προσέφυγε συχνά σε αυτά. Όταν το έκανε, η στιγμή ήταν σχεδόν πάντα φορτισμένη.
Το 1920, το 1924, το 1935, το 1946 και το 1974 η κάλπη ακουμπούσε το πολιτειακό. Το 1968 και το 1973 λειτούργησε μέσα στο πλαίσιο της δικτατορίας. Το 2015 εμφανίστηκε μέσα στην οικονομική κρίση και έγινε το μοναδικό δημοψήφισμα της μεταπολιτευτικής περιόδου για οικονομικό και ευρωπαϊκό ζήτημα.
Γι’ αυτό η 27η Ιουνίου 2015 μπορεί να σταθεί ως αφορμή χωρίς να εξαντλεί το ίδιο το δημοψήφισμα. Θυμίζει κάτι ευρύτερο: στην ελληνική ιστορία, η κάλπη του «Ναι» και του «Όχι» άνοιξε λίγες φορές. Και σχεδόν κάθε φορά, πίσω από τις δύο λέξεις βρισκόταν μια χώρα σε κρίσιμη στροφή.
Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη
Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.
Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News
