Το βιβλίο που πρέπει να πληγώσεις για να το διαβάσεις

Αλεξάνδρα Παναγοπούλου

Η πρώτη εντολή που μαθαίνουμε για τα βιβλία είναι απλή: δεν τα καταστρέφουμε. Δεν σκίζουμε τις σελίδες, δεν ζωγραφίζουμε πάνω στις εικόνες, δεν ακουμπάμε ψαλίδι στο χαρτί. Το «The Book of Genocides» της Dana Mashoian Walrath, που κυκλοφόρησε στις 8 Σεπτεμβρίου από το Harvard University Press, αρχίζει ακριβώς στο σημείο όπου αυτή η εντολή παραβιάζεται.

Σε ορισμένες σελίδες ο αναγνώστης καλείται να κόψει τα εικονογραφημένα πορτρέτα οριζόντια, σε τρία τμήματα. Ξεφυλλίζοντας έπειτα τα επιμέρους κομμάτια, μπορεί να συνδυάσει το πρόσωπο ενός ανθρώπου με μορφές ζώων, αρπακτικών, «παρασίτων» και «βλαβερών οργανισμών». Η χειρονομία προκαλεί αμηχανία πριν ακόμη γίνει κατανοητός ο συμβολισμός της: για να δεις πώς κατασκευάζεται η απανθρωποποίηση, πρέπει πρώτα να επέμβεις ο ίδιος στο ανθρώπινο πρόσωπο.

Αυτό είναι το εύρημα που ξεχωρίζει το βιβλίο από μια ακόμη εικονογραφημένη ιστορία μαζικών εγκλημάτων. Η μορφή δεν διακοσμεί το περιεχόμενο. Βάζει τον αναγνώστη μέσα στον μηχανισμό που το βιβλίο εξετάζει.

Το ψαλίδι ως μέρος της αφήγησης

Η Walrath είναι καλλιτέχνις, συγγραφέας και ανθρωπολόγος αρμενικής καταγωγής. Είναι εγγονή επιζώντων της Γενοκτονίας των Αρμενίων και η οικογενειακή μνήμη αποτελεί μία από τις αφετηρίες του έργου. Για την έρευνά της ταξίδεψε στους δέκα τόπους και στις κοινότητες που περιλαμβάνονται στο βιβλίο, αναζητώντας επιζώντες και απογόνους τους.

Οι δέκα ενότητες εκτείνονται από την εξόντωση αυτόχθονων πληθυσμών στην αμερικανική ήπειρο και το διατλαντικό δουλεμπόριο έως τη Γενοκτονία των Αρμενίων, το Ολοκαύτωμα, την Καμπότζη, τη Ρουάντα, τη Βοσνία, τους Ροχίνγκια και την Παλαιστίνη. Η τελευταία επιλογή εκφράζει τη θέση της ίδιας της δημιουργού και αποτελεί το πιο αμφιλεγόμενο τμήμα του βιβλίου· η Walrath γνωρίζει ότι θα προκαλέσει πολιτική και νομική συζήτηση γύρω από τη χρήση του όρου «γενοκτονία».

Το έργο δεν στηρίζεται σε ρεαλιστικές εικόνες ωμής βίας. Η δημιουργός εξήγησε στον Guardian ότι απέφυγε να σχεδιάσει τις περισσότερες φρικαλεότητες, επειδή αναζητούσε έναν τρόπο να κρατήσει τον αναγνώστη παρόντα, χωρίς να τον μουδιάσει ή να τον κάνει να αποστρέψει το βλέμμα. Το βάρος μεταφέρεται στις λέξεις και στις μεταμορφώσεις των προσώπων.

Η επιλογή αυτή ακουμπά ένα από τα πιο σταθερά μοτίβα της οργανωμένης βίας. Προτού μια ομάδα ανθρώπων διωχθεί, εκτοπιστεί ή εξοντωθεί, έχει συνήθως προηγηθεί η γλωσσική της μετατροπή σε απειλή: «κτήνη», «μολύνσεις», «έντομα», «παράσιτα». Το βιβλίο δεν αφήνει αυτές τις λέξεις να περάσουν ως ιστορικά παραθέματα. Τις μετατρέπει σε εικόνες που ο αναγνώστης συναρμολογεί με τα χέρια του.

Εκδόσεις όπως το Composition No. 1 και το The Unfortunates καταργούν την υποχρεωτική σειρά των κεφαλαίων

Η σελίδα θυμάται την πράξη

Το κόψιμο έχει μια συνέπεια που η ψηφιακή ανάγνωση δύσκολα μπορεί να αντιγράψει. Μόλις γίνει, δεν αναιρείται. Ο αναγνώστης μπορεί να κλείσει το βιβλίο, όμως η τομή παραμένει στο σώμα του αντικειμένου. Κάθε επόμενη ανάγνωση κουβαλά την προηγούμενη απόφαση.

Η λογοτεχνία έχει δοκιμάσει πολλές φορές να παραχωρήσει μέρος της σύνθεσης στον αναγνώστη. Το «Composition No. 1» του Marc Saporta κυκλοφόρησε ως κουτί με 150 ασύνδετες σελίδες που μπορούσαν να ανακατευτούν. Στο «The Unfortunates» ο B. S. Johnson έκλεισε 27 χωριστά τεύχη μέσα σε κουτί, αφήνοντας σταθερά μόνο το πρώτο και το τελευταίο. Το «Tree of Codes» του Jonathan Safran Foer χρησιμοποίησε περίτεχνες κοπές, αφαιρώντας λέξεις από ένα υπάρχον βιβλίο ώστε η νέα αφήγηση να εμφανίζεται κυριολεκτικά μέσα στα κενά.

Αυτή η παράδοση συναντά κείμενα που έχουμε παρουσιάσει στο pelop.gr, όπως το μυθιστόρημα των 288 σελίδων που αποτελείται από μία μόνο πρόταση και τα πέντε μυθιστορήματα που διαβάζονται σαν φάκελοι έρευνας. Στις συγκεκριμένες περιπτώσεις, η ασυνήθιστη κατασκευή αλλάζει τον ρυθμό ή τη σειρά της ανάγνωσης. Η Walrath αναθέτει στη μορφή βαρύτερη δουλειά: ζητά μια μικρή πράξη καταστροφής για να μιλήσει για την ανοχή απέναντι σε ασύγκριτα μεγαλύτερες πράξεις.

Η δυσκολότερη ερώτηση δεν βρίσκεται στο τέλος

Το «The Book of Genocides» δεν προσφέρει την ασφαλή απόσταση ενός ιστορικού λευκώματος. Η ερώτησή του εμφανίζεται κάθε φορά που ένας άνθρωπος αποκαλείται «τέρας» ή «παράσιτο» και όσοι ακούν αποφασίζουν ότι η λέξη δεν αξίζει αντίδραση. Η Walrath συνδέει αυτή τη φαινομενικά μικρή ανοχή με τη σταδιακή κανονικοποίηση της απανθρωποποίησης.

Ο αναγνώστης μπορεί, φυσικά, να αρνηθεί το ψαλίδι. Ακόμη και τότε, η απόφαση αποτελεί μέρος της εμπειρίας: προστατεύει τη σελίδα που κρατά μπροστά του και αναγκάζεται να σκεφτεί ποια προστασία προσφέρθηκε —ή δεν προσφέρθηκε— στους ανθρώπους που εικονίζονται σε αυτήν.

Η πρόκληση του βιβλίου δεν βρίσκεται στην πρωτοτυπία ενός χάρτινου τεχνάσματος. Βρίσκεται στην αντιστροφή μιας καλά μαθημένης ιεραρχίας. Το αντικείμενο θεωρείται απαραβίαστο. Η ανθρώπινη ζωή, όπως δείχνουν οι δέκα ιστορίες του, χρειάστηκε ξανά και ξανά να αποδείξει ότι αξίζει την ίδια προσοχή.

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News