Μπορεί το σώμα να παράγει το δικό του «παυσίπονο»; Η απάντηση αναζητείται στην Πάτρα

Αλεξάνδρα Παναγοπούλου

Μπορεί ένα σύστημα γονιδιακής μεταφοράς, χορηγούμενο από τη μύτη, να δώσει σε κύτταρα του οργανισμού την οδηγία να παράγουν για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα τις δικές του αναλγητικές ουσίες; Αυτό είναι το ερώτημα πάνω στο οποίο εργάζεται η φετινή ομάδα iGEM Patras με το Project Epione, μια πρόταση συνθετικής βιολογίας για τον χρόνιο καρκινικό πόνο.

Η περιγραφή ακούγεται εντυπωσιακή· χρειάζεται, όμως, να ειπωθεί με ακρίβεια. Το Project Epione δεν είναι διαθέσιμη θεραπεία, ούτε μια ολοκληρωμένη ιατρική ανακάλυψη που έχει ήδη δοκιμαστεί σε ασθενείς. Είναι ένα ερευνητικό σχέδιο φοιτητικής ομάδας, το οποίο επιχειρεί να μετατρέψει μια επιστημονική υπόθεση σε λειτουργικό και ελέγξιμο σύστημα. Η πραγματική του αξία βρίσκεται ακριβώς εκεί: όχι σε μια πρόωρη υπόσχεση «τέλους στον πόνο», αλλά στα δύσκολα ερωτήματα που πρέπει να απαντηθούν προτού μια τόσο ελκυστική ιδέα πλησιάσει την κλινική πράξη.

Οι εγκεφαλίνες και η ιδέα πίσω από το Project Epione

Οι εγκεφαλίνες είναι μικρά οπιοειδή πεπτίδια που παράγονται φυσιολογικά από τον ανθρώπινο οργανισμό και συμμετέχουν στη ρύθμιση του πόνου. Συνδέονται με οπιοειδείς υποδοχείς στο κεντρικό και στο περιφερικό νευρικό σύστημα, περιορίζοντας τη μετάδοση ορισμένων σημάτων πόνου. Ο όρος «το δικό μας παυσίπονο» βοηθά να γίνει η βασική ιδέα κατανοητή, δεν σημαίνει όμως ότι οι εγκεφαλίνες λειτουργούν σαν ένα χάπι που ο οργανισμός κατασκευάζει κατά παραγγελία.

Η πρόταση της iGEM Patras είναι ένα ενδορρινικό σύστημα γονιδιακής μεταφοράς, με στόχο την παρατεταμένη ενδογενή παραγωγή εγκεφαλινών. Με απλά λόγια, αντί να χορηγείται επανειλημμένα μια αναλγητική ουσία, το σύστημα θα επιχειρεί να μεταφέρει τη βιολογική «οδηγία» για την παραγωγή της από κύτταρα του ίδιου του οργανισμού.

Η ενδορρινική οδός ερευνάται διεθνώς επειδή μπορεί, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να προσφέρει πρόσβαση στο κεντρικό νευρικό σύστημα χωρίς χειρουργική παρέμβαση. Αυτό δεν την καθιστά αυτομάτως αποτελεσματική. Η βλέννα, η γρήγορη απομάκρυνση του υλικού από τη ρινική κοιλότητα, η περιορισμένη απορρόφηση και η ανάγκη να φτάσει το φορτίο στα σωστά κύτταρα παραμένουν σοβαρά εμπόδια. Χαρακτηριστικά, μελέτη του 2024 σε ποντίκια για ενδορρινική μεταφορά συστήματος γονιδιακής ρύθμισης κατέγραψε ενθαρρυντικά αποτελέσματα σε μοντέλο ισχαιμικού εγκεφαλικού, αλλά οι ίδιοι οι ερευνητές τόνισαν ότι απαιτούνται βελτιστοποίηση της δόσης, έλεγχος της ανοσολογικής απόκρισης και μακροχρόνια αξιολόγηση της ασφάλειας. Δεν πρόκειται για το Project Epione ούτε για έρευνα στον καρκινικό πόνο· δείχνει, όμως, πόσο απαιτητική είναι η συγκεκριμένη οδός χορήγησης.

Οι εγκεφαλίνες, οπιοειδή πεπτίδια που παράγει φυσιολογικά ο οργανισμός, βρίσκονται στον πυρήνα της ερευνητικής ιδέας της ομάδας

Η ιδέα δεν ξεκινά από το μηδέν

Η αξιοποίηση των εγκεφαλινών μέσω γονιδιακής θεραπείας έχει ήδη δοκιμαστεί σε πολύ πρώιμο επίπεδο. Σε μελέτη Φάσης Ι που δημοσιεύθηκε το 2011, δέκα ασθενείς με ανθεκτικό, εντοπισμένο καρκινικό πόνο έλαβαν ενδοδερμικά έναν μη αναπαραγόμενο ιικό φορέα που έφερε το γονίδιο της ανθρώπινης προεγκεφαλίνης. Η δοκιμή είχε πρωτίστως στόχο να εξετάσει την ασφάλεια και δεν μπορεί να θεωρηθεί απόδειξη αποτελεσματικότητας. Επιπλέον, η χορήγηση έγινε στο δέρμα, κοντά στην επώδυνη περιοχή, όχι από τη μύτη.

Αυτή η παλαιότερη έρευνα έχει σημασία για δύο λόγους. Δείχνει ότι η βασική βιολογική ιδέα δεν είναι αυθαίρετη, αλλά και ότι δεκαπέντε χρόνια αργότερα η απόσταση ανάμεσα σε ένα υποσχόμενο εργαστηριακό σχήμα και μια καθιερωμένη θεραπεία παραμένει μεγάλη.

Το πρόβλημα που επιχειρεί να προσεγγίσει η πατρινή ομάδα είναι πραγματικό και βαρύ. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, πόνο αντιμετωπίζει περίπου το 55% των ασθενών κατά την αντικαρκινική θεραπεία και το 66% όσων βρίσκονται σε προχωρημένο, μεταστατικό ή τελικό στάδιο της νόσου. Τα αναλγητικά φάρμακα, συμπεριλαμβανομένων των οπιοειδών, παραμένουν αναγκαίο μέρος της αντιμετώπισης. Το Project Epione δεν πρέπει συνεπώς να παρουσιαστεί ως έτοιμος αντικαταστάτης τους, αλλά ως αναζήτηση ενός διαφορετικού μηχανισμού με πιθανότητα πιο παρατεταμένης δράσης.

Το δύσκολο μέρος αρχίζει μετά την καλή ιδέα

Για να περάσει ένα τέτοιο σύστημα από το σχέδιο στην ιατρική εφαρμογή, πρέπει να απαντήσει σε ερωτήματα που δεν επιδέχονται συντομεύσεις. Σε ποια κύτταρα θα φτάνει το γενετικό φορτίο; Πόση εγκεφαλίνη θα παράγεται και για πόσο; Μπορεί η παραγωγή να ρυθμιστεί ή να σταματήσει εάν εμφανιστούν ανεπιθύμητες ενέργειες; Υπάρχει κίνδυνος φλεγμονής, ανοσολογικής αντίδρασης ή δράσης σε μη επιθυμητούς ιστούς; Τι συμβαίνει έπειτα από επαναλαμβανόμενη χορήγηση;

Στα δημόσια διαθέσιμα στοιχεία η ομάδα δεν έχει ακόμη παρουσιάσει πλήρη δεδομένα για τον φορέα μεταφοράς, τη στόχευση, τη δοσολογία ή προκλινικές δοκιμές. Αυτή η έλλειψη δεν αποτελεί από μόνη της αδυναμία για ένα έργο που βρίσκεται σε ερευνητική εξέλιξη. Ορίζει, όμως, το όριο ανάμεσα σε όσα γνωρίζουμε και σε όσα μένει να αποδειχθούν.

Η iGEM λειτουργεί ακριβώς σε αυτό το ενδιάμεσο πεδίο: διεπιστημονικές φοιτητικές ομάδες σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και αξιολογούν λύσεις συνθετικής βιολογίας, ενώ καλούνται να εξετάσουν όχι μόνο το εργαστηριακό αποτέλεσμα αλλά και την ασφάλεια, τη δεοντολογία και την κοινωνική του διάσταση. Στην Πάτρα υπάρχει ήδη σχετική συνέχεια. Μια προηγούμενη ομάδα iGEM Patras είχε εργαστεί πάνω σε επίθεμα μικροβελονών για την έγκαιρη διάγνωση της σήψης, ενώ η διεθνής πορεία της ομάδας έχει καταγραφεί και με χρυσό μετάλλιο.

Η οπτική ταυτότητα του Project Epione της iGEM Patras για το 2026

Δημόσια παρουσίαση στις 25 Σεπτεμβρίου

Το Project Epione θα παρουσιαστεί την Παρασκευή 25 Σεπτεμβρίου 2026, από τις 18.00 έως τις 22.00, στο Συνεδριακό και Πολιτιστικό Κέντρο του Πανεπιστημίου Πατρών, στο πλαίσιο της Βραδιάς Ερευνητή. Η είσοδος είναι ελεύθερη.

Σύμφωνα με το επίσημο πρόγραμμα της διοργάνωσης, οι Δήμητρα Δελή, Βασιλική Παπαβασιλείου και Χρυσάνθη Μπουσγκολίτη συντονίζουν μια διαδραστική δράση με τίτλο «Λύνοντας τον γρίφο του χρόνιου καρκινικού πόνου». Η ομάδα έχει ετοιμάσει επιτραπέζιο παιχνίδι προσβάσιμο σε παιδιά με και χωρίς προβλήματα όρασης, πείραμα κατασκευής της διπλής έλικας του DNA με καραμέλες και σύντομη παρουσίαση για τη συνθετική βιολογία και τον καρκινικό πόνο.

Η εξωστρέφεια αυτή δεν είναι διακοσμητικό μέρος του προγράμματος. Όταν ένα ερευνητικό σχέδιο ακουμπά τη γονιδιακή μεταφορά και τον χρόνιο πόνο, η σαφής εξήγηση των δυνατοτήτων και των ορίων του είναι μέρος της ίδιας της επιστημονικής ευθύνης. Στις 25 Σεπτεμβρίου το κοινό δεν θα συναντήσει μια έτοιμη θεραπεία. Θα δει πώς μια φιλόδοξη υπόθεση μετατρέπεται σε ερευνητικό πρόβλημα και ποια απόσταση πρέπει ακόμη να διανυθεί.

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News