Φως σ’ ένα άγνωστο κεφάλαιο της ελληνικής Ιστορίας

Κρίστυ Κουνινιώτη

Μια λιγότερο φωτισμένη δραματική πτυχή της Μικρασιατικής Εκστρατείας αναδεικνύει η πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη των Νίκου Κανελλόπουλου και Νίκου Τόμπρου, καθηγητών στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, με τίτλο «Η τραγική ιστορία των Ελλήνων αιχμαλώτων στη Μικρά Ασία (1919-1924)», η οποία αξιοποιεί αρχειακό υλικό από επίσημους φορείς, προσωπικές μαρτυρίες και την υπάρχουσα βιβλιογραφία και οδεύει ήδη προς την τρίτη της έκδοση. Με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου την Παρασκευή 2 Οκτωβρίου (ώρα 18:30) στην αίθουσα εκδηλώσεων του Επιμελητηρίου Αχαΐας, ο Πατρινός Ν. Τόμπρος μιλάει στην «Π» για τις συνθήκες αιχμαλωσίας χιλιάδων αξιωματικών και στρατιωτών, την εργαλειοποίησή τους, την τύχη τους μετά τον επαναπατρισμό.

– Τι σας έδωσε το έναυσμα να γράψετε ένα βιβλίο για τις συνθήκες της αιχμαλωσίας των Ελλήνων αξιωματικών και στρατιωτών στα τουρκικά στρατόπεδα της Μικράς Ασίας την περίοδο 1919-1924;

Κατά τη διάρκεια της Μικρασιατικής Εκστρατείας (1919-1922) χιλιάδες υπήρξαν οι Ελληνες στρατιώτες που αιχμαλωτίστηκαν από τα τουρκικά στρατεύματα. Ωστόσο αν και ο αριθμός τους πλησιάζει ή και ξεπερνά τις 35.000, δεν υπήρξε μέχρι σήμερα κάποια μελέτη για αυτούς, η οποία να παρουσιάζει τις συνθήκες στρατωνισμού τους στα τουρκικά στρατόπεδα της Μ. Ασίας. Το βιβλιογραφικό αυτό κενό εντοπίσαμε και θελήσαμε να καλύψουμε με τον συνάδελφό μου στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, κ. Νίκο Κανελλόπουλο, αξιοποιώντας αρχειακό υλικό από επίσημους φορείς, προσωπικές μαρτυρίες και την υπάρχουσα βιβλιογραφία.

– Από τις μαρτυρίες των ίδιων των αιχμαλώτων, τι προκύπτει για τις συνθήκες αιχμαλωσίας τους; Τι σας εντυπωσίασε και τι σας συγκλόνισε περισσότερο;

Η αιχμαλωσία των Ελλήνων στρατιωτών μπορεί να χωριστεί σε δύο χρονικές περιόδους, με διαφορετικά ποιοτικά χαρακτηριστικά η καθεμία. Στην πρώτη περίοδο («ερυθρός θάνατος») -διάρκειας έξι έως οκτώ εβδομάδων- σημειώθηκαν ιδιαίτερα υψηλά ποσοστά θνησιμότητας (30-50%) λόγω των ομαδικών εκτελέσεων και βιαιοτήτων από Τούρκους στρατιώτες, λιντσαρισμάτων και δολοφονιών στρατιωτών από άμαχους τουρκικούς πληθυσμούς, μαζικών θανάτων από επιδημίες, ασθένειες, κακουχίες και ελλείψεις σε τρόφιμα και νερό κ.λπ. Η περίοδος αυτή σχετίζεται άμεσα με τις πολύωρες πεζοπορίες των αιχμαλώτων από τα παράλια της Μ. Ασίας προς την ενδοχώρα, όπου βρίσκονταν τα στρατόπεδα συγκέντρωσης στα οποία επρόκειτο να εγκατασταθούν οι αιχμάλωτοι. Η επόμενη περίοδος («λευκός θάνατος») -μέγιστης χρονικής διάρκειας για αρκετούς αιχμαλώτους έως και τον Απρίλιο του 1924- είχε σχέση με «το βραδύ έργον της εξοντώσεως» των αιχμαλώτων εντός των στρατοπέδων, με συνέπεια τα ποσοστά θνησιμότητάς τους να παραμείνουν υψηλά. Αυτό που εν γένει προκύπτει από την αιχμαλωσία των Ελλήνων είναι η προσπάθεια των δεσμοφυλάκων να τους εξοντώσουν, παραβιάζοντας κάθε κανόνα ανθρωπιστικού δικαίου της εποχής για τους αιχμάλωτους πολέμου. Το στοιχείο πάντως που μας συγκλόνισε περισσότερο ήταν η αντιμετώπιση των Ελλήνων τραυματιών από τους Τούρκους στρατιώτες, αφού αντί να τους μεταφέρουν σε κάποιο νοσοκομείο ή και να τους επαναπατρίσουν άμεσα, τους εκτελούσαν βίαια όπου τους συναντούσαν.

-Τι αποκαλύπτεται για τις σχέσεις που αναπτύχθηκαν τόσο ανάμεσα στους αιχμαλώτους και τους δεσμοφύλακές τους όσο και μεταξύ των ίδιων των αιχμαλώτων; Υπήρχαν, πέρα από την αλληλεγγύη, και συγκρούσεις ή αντιπαραθέσεις;

Σε γενικές γραμμές υπήρχε ένα ζοφερό κλίμα μεταξύ των αιχμαλώτων πολέμου και των δεσμοφυλάκων τους, αφού οι πρώτοι αποτελούσαν για τους Τούρκους συνεχείς πηγές πλουτισμού. Οι βιαιότητες πάντως σε βάρος των Ελλήνων και οι άθλιες συνθήκες στρατωνισμού τους δεν άφησαν ασυγκίνητους ορισμένους Τούρκους, στρατιωτικούς και απλούς πολίτες, οι οποίοι προστάτευσαν αιχμάλωτους από τους συστρατιώτες τους, το μαινόμενο τουρκικό πλήθος ή τους τσέτες. Οσον αφορά τις σχέσεις μεταξύ των Ελλήνων αιχμαλώτων, αυτές υπήρξαν στην πλειονότητά τους άριστες και χαρακτηρίζονταν από συνεργατικότητα και συναδελφικότητα. Ορισμένοι όμως αιχμάλωτοι, εξαιτίας των απάνθρωπων συνθηκών στρατωνισμού και της καθημερινής αγωνίας τους για την επιβίωση, οδηγήθηκαν στα άκρα, με συνέπεια να αντιμετωπίζουν με κυνισμό, αδιαφορία ή και παθητικότητα τα βασανιστήρια, τους ξυλοδαρμούς και τις θανατώσεις συναδέλφων τους.

-Συναντήσατε δυσκολίες στη διασταύρωση των προσωπικών μαρτυριών των αιχμαλώτων με τo αρχειακό υλικό; Υπήρξαν περιπτώσεις όπου οι δύο αυτές πηγές έδιναν διαφορετική εικόνα των γεγονότων;

Κατά τη διάρκεια της έρευνας και της συγγραφής του βιβλίου δεν υπήρξαν αντιφάσεις ή εκ διαμέτρου αντίθετες απόψεις μεταξύ του αρχειακού υλικού και των βιωματικών κειμένων (απομνημονεύματα, ημερολόγια κ.λπ.). Οι δύο αυτές ιστοριογραφικές πηγές λειτούργησαν μεταξύ τους κατά κύριο λόγο συμπληρωματικά και επιβεβαιωτικά. Οι όποιες δυσκολίες υπήρξαν κυρίως στον εντοπισμό των αρχείων και την προσβασιμότητα σε αυτά.

-Στο βιβλίο αναφέρεστε στην εργαλειοποίηση των αιχμαλώτων τόσο από την ελληνική όσο και από την τουρκική πλευρά. Με ποιον τρόπο γινόταν η μετατροπή των αιχμαλώτων σε εργαλείο προπαγάνδας;
Δεν είναι μόνο το «παιχνίδι των αριθμών» με τους αιχμαλώτους που χρησιμοποίησαν οι εμπόλεμοι στη Μ. Ασία, μεγιστοποιώντας ή ελαχιστοποιώντας -κατά καιρούς και συνθήκες- τα ποσοτικά τους δεδομένα, προκειμένου να εξυπηρετήσουν προπαγανδιστικούς σκοπούς στο εσωτερικό ή στο εξωτερικό της χώρας τους ή και για διαπραγματευτικούς σκοπούς. Τη μερίδα του λέοντος πάντως στην «εργαλειοποίηση» των αιχμαλώτων είχε η τουρκική πλευρά. Το ενδιαφέρον της κεμαλικής κυβέρνησης να χρησιμοποιήσει προπαγανδιστικά τους αιχμαλώτους πολέμου σχετίζεται πρωτίστως με την προσπάθειά της να εδραιώσει την εξουσία της στη μεταοθωμανική Τουρκία. Συνεπώς, θέλοντας να αποδείξει την πολιτική και στρατιωτική της ικανότητα έναντι των προκατόχων της τόσο στους συντηρητικούς αγροτικούς πληθυσμούς της Ανατολίας, που παραδοσιακά ήσαν προσκείμενοι στον Σουλτάνο, όσο και στην αντικεμαλική αντιπολίτευση, έπρεπε να τονίσει -ή και να υπερτονίσει- το μέγεθος της νίκης της επί των Ελλήνων και να μεγεθύνει την ταπείνωση της Ελλάδας.

-Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτετε, 16.061 άτομα επαναπατρίστηκαν. Τι επιφύλαξε η Πολιτεία, η κοινωνία αλλά και ο Τύπος στους Ελληνες παλιννοστούντες, ως προς την υποδοχή τους αλλά και ως προς την επαγγελματική επανένταξή τους;
Ο δημόσιος λόγος που παρήχθη για τους αιχμάλωτους στρατιώτες με την παλιννόστησή τους καλλιεργήθηκε αποκλειστικά από τον Τύπο της εποχής. Το ενδιαφέρον όμως των εφημερίδων για αυτούς δεν διατηρήθηκε για μεγάλο χρονικό διάστημα. Προφανώς, σε αυτό συντέλεσε και το ότι η ελληνική κοινωνία ήθελε να ξεχάσει το μέγεθος της ήττας της στη Μ. Ασία και το «τίμημα» που πλήρωσε η Ελλάδα σε ανθρώπινες απώλειες για τη Μικρασιατική Εκστρατεία. Στο ίδιο σχεδόν κλίμα κινήθηκε και η Πολιτεία, η οποία εκτός από την υποδοχή των αιχμαλώτων δεν προσπάθησε να τους επανεντάξει κοινωνικά. Οσο για την επαγγελματική τους αποκατάσταση, αυτή συνάντησε δυσκολίες, όχι μόνο λόγω της περιορισμένης εργασιακής ζήτησης, αλλά και γιατί οι περισσότεροι αιχμάλωτοι δεν μπορούσαν να εργαστούν λόγω της φυσικής τους κατάστασης, της κλονισμένης τους υγείας και των σωματικών τους αναπηριών.

-Το βιβλίο οδεύει προς στην τρίτη του έκδοση. Τι σημαίνει για εσάς αυτή η θερμή ανταπόκριση των αναγνωστών;
Το ελληνικό αναγνωστικό κοινό, αλλά και η πανεπιστημιακή κοινότητα έχουν πράγματι αγκαλιάσει το νέο μας συγγραφικό έργο. Η μεγάλη ανταπόκριση των αναγνωστών πιστεύω ότι οφείλεται στο ενδιαφέρον τους να γνωρίσουν όλο και περισσότερες πτυχές της Μικρασιατικής Καταστροφής, μία εκ των οποίων είναι και οι Ελληνες αιχμάλωτοι πολέμου. Συγχρόνως η ισόποση σχεδόν αξιοποίηση στο βιβλίο των προσωπικών μαρτυριών των αιχμαλώτων και του άγνωστου έως σήμερα αρχειακού υλικού προσδίδουν στο κείμενο εγκυρότητα και αντικειμενικότητα, που εκτιμώνται από τους αναγνώστες μας.

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News