Χριστίνα Φίλιππα: Δύο ζωές στο Παστέρ, μακριά από τη δημοσιότητα
Η συγγραφέας μιλά για τον Γεώργιο Ιωαννίδη και τη Ζωή Μελά-Ιωαννίδη, την παρουσία τους στην Πάτρα της πανώλης του 1924 και το ήθος με το οποίο υπηρέτησαν την επιστήμη
Ο Γεώργιος Ιωαννίδης και η Ζωή Μελά-Ιωαννίδη είχαν επιλέξει μια ζωή μακριά από τη δημοσιότητα. «Είναι χαρακτηριστικό ότι δεν ανακοίνωσαν ούτε τον γάμο τους», λέει η Χριστίνα Ν. Φίλιππα, που αφιέρωσε την έρευνά της στους δύο επιστήμονες του Ελληνικού Ινστιτούτου Παστέρ.
Στο βιβλίο της «Γεώργιος Σπ. Ιωαννίδης (1893–1953) – Ζωή Μελά-Ιωαννίδη (1898–1996), Πρωτοπόροι επιστήμονες στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ» (εκδόσεις Άπαρσις), παρακολουθεί τη διαδρομή τους μέσα από οικογενειακές αφηγήσεις και αρχειακές πηγές. Η έρευνα περνά και από την Πάτρα, όπου η πανώλη του 1924 αποκάλυψε σοβαρές ελλείψεις στη δημόσια υγεία. Λίγο πριν από την παρουσίαση της Παρασκευής 16 Οκτωβρίου, η συγγραφέας μιλά στην «Πελοπόννησο» για τους ανθρώπους που γνώρισε μέσα από αυτήν τη δουλειά.
Διαβάστε επίσης: Πάτρα: Το ζευγάρι επιστημόνων που βρέθηκε στην πρώτη γραμμή της πανώλης του 1924 – Η ιστορία τους σε ένα βιβλίο
Ζωή Μελά και Μαρία Βοναπάρτη
Οι αφηγήσεις της Ναταλίας Ιωαννίδη αποτέλεσαν βασική πηγή σας. Ποια ιστορία για τους γονείς της σας βοήθησε περισσότερο να καταλάβετε τι άνθρωποι ήταν;
Με εντυπωσίασε το γεγονός ότι, παρά τις αστικές οικογενειακές τους καταβολές, που αναμφίβολα θα ενδιέφεραν τον Τύπο και την αθηναϊκή κοινωνία της εποχής, οι ίδιοι επέλεξαν να κρατήσουν τη ζωή τους μακριά από τη δημοσιότητα. Είναι χαρακτηριστικό ότι δεν ανακοίνωσαν ούτε τον γάμο τους. Επίσης, αξίζει να επισημάνουμε ότι όταν ο Ιωαννίδης, διευθυντής στο Παστέρ το 1952, χρειάστηκε να ταξιδέψει και να νοσηλευτεί στην Αγγλία, δεν αποδέχτηκε την κάλυψη των εξόδων νοσηλείας του από το Ινστιτούτο. Και δεν είναι αυτά μόνο.
Η Ζωή Μελά-Ιωαννίδη είναι περισσότερο γνωστή ως κόρη του Παύλου Μελά. Ποια πλευρά της δικής της διαδρομής θεωρείτε ότι έχει μείνει περισσότερο στη σκιά του οικογενειακού της ονόματος;
Καμία! Η Μελά υπήρξε ανεξάρτητη και αυτοδύναμη προσωπικότητα, που χάραξε μια εντελώς δική της πορεία και έχαιρε εκτίμησης. Ποτέ δεν αντιμετωπίστηκε από την ακαδημαϊκή κοινότητα και από την κοινωνία γενικότερα ως κόρη του Παύλου Μελά.
Η παρουσία μιας γυναίκας στην επιστήμη δεν ήταν αυτονόητη στην εποχή της. Από τις σπουδές της μέχρι τον αγώνα για τα δικαιώματα των γυναικών χημικών, ποιο εμπόδιο αποδείχθηκε πιο επίμονο στη διαδρομή της;
Οι ασάλευτες πατριαρχικές αντιλήψεις της εποχής και η αμείλικτη προκατάληψη που εμπόδιζαν τις γυναίκες να σπουδάζουν, να εργάζονται, να ψηφίζουν, να αποφασίζουν για τη ζωή τους. Όλα αυτά τα συναντούσε συνεχώς και για όλα αυτά πάλεψε, είτε ως χημικός είτε ως μέλος του «Συνδέσμου Ελληνίδων Επιστημόνων», του οποίου υπήρξε ιδρυτικό μέλος και διετέλεσε πρόεδρος κατά τη Γερμανική Κατοχή, τη διετία 1942–1944.
Η Ναταλία Δραγούμη με τα παιδιά της Ζωή και Μιχάλη
Ο Γεώργιος Ιωαννίδης πέρασε εννέα χρόνια σε στρατιωτική θητεία. Πώς επηρέασαν αυτές οι εμπειρίες τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν την αποστολή του γιατρού;
Ο Ιωαννίδης, εκτός του ότι υπήρξε γιος γιατρού ο οποίος έχαιρε μεγάλης εκτίμησης για το ήθος και την προσφορά του από τους συμπατριώτες του στο Αίγιο, άρα είχε πρότυπο, ήταν από πολύ μικρός προσηλωμένος στον στόχο του. Γνώριζε πολύ καλά γιατί ήθελε να γίνει γιατρός.
Η πανώλη του 1924 φέρνει την ιστορία του βιβλίου στην Πάτρα. Ποιο εύρημα από τις πηγές σας αποτυπώνει καλύτερα τις συνθήκες στις οποίες κλήθηκε να δουλέψει εδώ ο Γεώργιος Ιωαννίδης;
Η μελέτη της καθημερινής αλληλογραφίας της Ζωής Μελά με τη μητέρα της, Ναταλία Δραγούμη, που ήταν στην Αθήνα, μου αποκάλυψε πολλά, τα οποία και μεταφέρω στο βιβλίο μου. Άλλη πηγή υπήρξε ο Τύπος της Πάτρας, που κάλυπτε καθημερινά λεπτομερώς τα γεγονότα. Όμως, αυτό που με καθήλωσε ήταν η συνέντευξη-ντοκουμέντο που παραχώρησε στον «Νεολόγο Πατρών» ο τότε γραμματέας του Ιατρικού Συλλόγου Πάτρας, Αναστάσιος Ι. Τραμπαδώρος, και η οποία καταγράφει με παρρησία τις συνθήκες, τις ελλείψεις, τα λάθη και τις ανάγκες του τομέα της δημόσιας υγείας στην Πάτρα, τις οποίες με οδυνηρό τρόπο αποκάλυψε η ασθένεια. Πιστέψτε με, τη διαβάζω ξανά και ξανά και φυσικά περιλαμβάνεται αυτούσια στο βιβλίο.
Είχαν και οι δύο απαιτητική επιστημονική ζωή. Τι μάθατε, μέσα από την έρευνά σας, για τον τρόπο με τον οποίο στήριζε ή επηρέαζε ο ένας τις επιλογές του άλλου;
Λειτούργησαν εξαιρετικά αρμονικά και ως συνοδοιπόροι και ως συμπληρωματικές προσωπικότητες, αλλά και ως δύο αυτόνομοι επιστήμονες. Η διαπίστωση αυτή ήταν που με οδήγησε να προχωρήσω στη βιογράφηση και των δύο σε μία έκδοση.
To Κεντρικό Υγειονομικό Εργαστήριο, 1924
Ποια αποτελέσματα της δουλειάς του καθενός στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ είχαν την πιο άμεση επίδραση στην πρόληψη και στην αντιμετώπιση ασθενειών;
Είχαν πλούσιο ερευνητικό έργο και οι δύο και πολλές δημοσιευμένες εργασίες. Ενδεικτικά θα αναφέρουμε τους αγώνες του Ιωαννίδη για τη διάδοση του αντιφυματικού εμβολίου, του BCG, σε εποχές που υπήρχε μεγάλη δυσπιστία για την αποτελεσματικότητά του. Για τη Μελά θα επιλέξω να σταθώ στους αγώνες της για την ίδρυση της «Ένωσης Ελλήνων Χημικών» το 1924, που επίσης αποτελεί ξεχωριστό κεφάλαιο του βιβλίου.
Στο κεφάλαιο «Η υγεία νοσεί βαριά στη χώρα…», συναντάμε και τις θέσεις του Γεωργίου Ιωαννίδη για την περίθαλψη. Τι θεωρούσε υποχρέωση της πολιτείας απέναντι στον άνθρωπο που δεν μπορούσε να πληρώσει για την υγεία του;
Ο Ιωαννίδης πίστευε ακράδαντα στην ανάγκη δημόσιου χαρακτήρα των κοινωνικών υπηρεσιών και στην αύξηση του ποσοστού εσόδων του προϋπολογισμού για την υγεία. Πρότεινε τη δημιουργία ενός γενικού νοσοκομείου απόρων σε κάθε μεγάλη πόλη της περιφέρειας, με εξωτερικά ιατρεία, κλινικές και εργαστήρια όλων των ειδικοτήτων, ώστε να μη χάνεται πολύτιμος χρόνος με μετακινήσεις που ελλοχεύουν κινδύνους για την υγεία του ασθενούς και να επιτυγχάνεται η αποσυμφόρηση των νοσοκομείων της πρωτεύουσας.
Υπήρξε κάποιο εύρημα που σας έκανε να αναθεωρήσετε την αρχική εικόνα σας για έναν από τους δύο; Κάτι που δεν περιμένατε να συναντήσετε στη ζωή ή στις επιλογές του;
Όχι! Αντιθέτως, όσο ερευνούσα, εδραιωνόταν η εκτίμηση και ο θαυμασμός για εκείνους.
Ο Γεώργιος Ιωαννίδης μιλούσε για την ευθύνη απέναντι στους άλλους και η Ζωή Μελά ζητούσε ευρύτερη μόρφωση για τους επιστήμονες. Ύστερα από τη μελέτη της ζωής τους, τι πιστεύετε ότι σήμαινε για αυτούς να είναι κανείς καλός επιστήμονας;
Θα σας απαντήσω με τα λόγια του ομότιμου καθηγητή Μικροβιολογίας της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Στυλιανού Χατζηπαναγιώτου, που μου έκανε τη μεγάλη τιμή να προλογίσει την έκδοση και αποδίδουν εξαιρετικά τα όσα πρέσβευαν ο Ιωαννίδης και η Μελά: «Η πρόοδος της επιστήμης δεν είναι μόνο αποτέλεσμα μεγάλων ανακαλύψεων, αλλά και καρπός καθημερινής, επίμονης και συχνά αφανούς εργασίας. Στα εργαστήρια, στα νοσοκομεία, στις αίθουσες διδασκαλίας, σε τόπους όπου η έρευνα και η γνώση υπηρετούν ένα κοινό σκοπό: την προστασία της ανθρώπινης ζωής».
Η παρουσίαση στην Πάτρα
Το βιβλίο «Γεώργιος Σπ. Ιωαννίδης (1893–1953) – Ζωή Μελά-Ιωαννίδη (1898–1996), Πρωτοπόροι επιστήμονες στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ», της Χριστίνας Ν. Φίλιππα, παρουσιάζεται την Παρασκευή 16 Οκτωβρίου 2026, στις 20:00, στο Mosaic Hub, Ερμού 112, στην Πάτρα. Την εκδήλωση διοργανώνουν οι εκδόσεις Άπαρσις και το βιβλιοπωλείο Το Δόντι, υπό την αιγίδα των Γενικών Αρχείων του Κράτους – Τμήμα ΓΑΚ Αχαΐας.
Θα μιλήσουν ο Ανδρέας Βούρτσης, υποψήφιος διδάκτορας Ιστορίας της Ιατρικής, ο Άγγελος Ρούβαλης, χημικός-οινολόγος, η Δρ Ευαγγελία Τσιμπρή, ιατρός νευρολόγος, συγγραφέας και MSc στη Δημόσια Ιστορία, και η συγγραφέας. Τη συζήτηση θα συντονίσει η υπογράφουσα.
Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη
Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.
Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News
