Δύο κλικ, ένα κόψιμο και εκατομμύρια αφίσες: Πώς γεννήθηκε ο Τσε που γνωρίζει ο κόσμος

Αλεξάνδρα Παναγοπούλου

Στις 5 Μαρτίου 1960 ο Αλμπέρτο Κόρντα δεν πήγε να δημιουργήσει ένα σύμβολο. Κάλυπτε για την εφημερίδα «Revolución» την επιμνημόσυνη τελετή για τα θύματα της έκρηξης του γαλλικού πλοίου «La Coubre» στο λιμάνι της Αβάνας. Η προηγούμενη ημέρα είχε αφήσει περισσότερους από εκατό νεκρούς και η συγκέντρωση ήταν γεμάτη πολιτικούς, ξένους διανοουμένους και πλήθος.

Από εκείνη την τελετή προέκυψε η φωτογραφία του Τσε Γκεβάρα που θα σκέπαζε σχεδόν κάθε άλλο έργο του Κόρντα.

Ο Ερνέστο Τσε Γκεβάρα εμφανίστηκε για λίγο κοντά στην εξέδρα. Ο Κόρντα σήκωσε τη Leica με τον τηλεφακό των 90 χιλιοστών και πάτησε το κλείστρο δύο φορές, μία οριζόντια και μία κάθετα. Ο ίδιος θυμόταν αργότερα ότι η στιγμή κράτησε λιγότερο από μισό λεπτό. Δεν πρόλαβε τρίτη λήψη.

Η φωτογραφία που θα γινόταν μία από τις πιο αναπαραγόμενες εικόνες του 20ού αιώνα δεν δημοσιεύθηκε την επόμενη ημέρα. Οι συντάκτες προτίμησαν άλλες λήψεις του Κόρντα, με τον Φιντέλ Κάστρο και τους Ζαν-Πολ Σαρτρ και Σιμόν ντε Μποβουάρ. Το καρέ του Τσε έμεινε στο στούντιο του φωτογράφου.

Η ιστορία θα μπορούσε να είχε τελειώσει εκεί. Την άλλαξε ένα κόψιμο.

Όσα έβγαλε ο Κόρντα από το κάδρο

Στην οριζόντια λήψη, ένας άνδρας φαινόταν δίπλα στον ώμο του Τσε και κλαδιά φοίνικα έμπαιναν από την άλλη πλευρά. Ο Κόρντα αφαίρεσε και τα δύο. Το σφιχτό, κάθετο πορτρέτο άφησε μόνο το πρόσωπο, τα μαλλιά, τον μπερέ και το βλέμμα που κατευθύνεται λίγο πάνω από τον φακό.

Αυτή η τεχνική απόφαση έκανε την εικόνα εξαιρετικά φορητή. Η έκρηξη του «La Coubre», τα θύματα, η εξέδρα, το πλήθος και η Αβάνα εξαφανίστηκαν. Έμεινε ένα πρόσωπο χωρίς συγκεκριμένο τόπο και χωρίς ορατή περίσταση. Μπορούσε πλέον να τοποθετηθεί σε μια φοιτητική αφίσα στο Παρίσι, σε έναν τοίχο στην Αφρική, σε ένα εξώφυλλο δίσκου ή, δεκαετίες αργότερα, σε ένα τουριστικό μπλουζάκι.

Ο Κόρντα ονόμασε τη φωτογραφία «Guerrillero Heroico». Για εκείνον, το βλέμμα του Τσε συμπύκνωνε την οργή και τον πόνο της ημέρας. Οι περισσότεροι άνθρωποι που γνώρισαν αργότερα την εικόνα δεν γνώριζαν τίποτε για εκείνη την κηδεία. Το νόημα άρχισε να αποσπάται από τη στιγμή της λήψης ήδη από το πρώτο κροπάρισμα.

Η κλασική φωτογραφία που σήμερα βρίσκουμε σχεδόν παντού

Το δωρεάν αντίτυπο που ταξίδεψε στον κόσμο

Το 1967 ο Ιταλός εκδότης και πολιτικός ακτιβιστής Τζαντζιάκομο Φελτρινέλι επισκέφθηκε τον Κόρντα στην Αβάνα, αναζητώντας μια καλή φωτογραφία του Τσε. Ο φωτογράφος τού έδειξε το πορτρέτο που είχε κρεμασμένο στον τοίχο και του έδωσε δύο εκτυπώσεις χωρίς αμοιβή.

Μετά την εκτέλεση του Τσε στη Βολιβία, τον Οκτώβριο του ίδιου έτους, ο Φελτρινέλι τύπωσε αφίσες σε τεράστιους αριθμούς. Η φωτογραφία πέρασε στα φοιτητικά κινήματα του 1968 και ο Ιρλανδός καλλιτέχνης Τζιμ Φιτζπάτρικ τη μετέτρεψε στη γνωστή κόκκινη και μαύρη γραφιστική εκδοχή. Το όνομα του Κόρντα έλειπε συχνά και ο ίδιος δεν εισέπραττε δικαιώματα από τη μαζική κυκλοφορία.

Το παράδοξο έγινε μόνιμο. Ένα πορτρέτο συνδεδεμένο με την αντικαπιταλιστική επανάσταση εξελίχθηκε σε παγκόσμιο εμπορικό προϊόν. Η εικόνα μπορούσε να δηλώνει πολιτική ταυτότητα, νεανική ανυπακοή ή απλώς στιλ, ανάλογα με το ποιος την τύπωνε και ποιος την αγόραζε.

Η βότκα και η κόκκινη γραμμή

Ο Κόρντα ανεχόταν επί δεκαετίες την αναπαραγωγή του «Guerrillero Heroico», ιδιαίτερα όταν θεωρούσε ότι υπηρετούσε πολιτικούς ή κοινωνικούς σκοπούς. Αντέδρασε το 2000, όταν η εικόνα χρησιμοποιήθηκε σε διαφήμιση της βότκας Smirnoff.

Η υπόθεση στη Βρετανία έληξε με διακανονισμό πριν από την πλήρη εκδίκασή της. Ο Κόρντα αναγνωρίστηκε ως δικαιούχος της φωτογραφίας και έλαβε σημαντική αποζημίωση, την οποία, σύμφωνα με τις δημοσιευμένες αναφορές, διέθεσε για την αγορά φαρμάκων για παιδιά στην Κούβα. Η αντίδρασή του δεν σήμαινε ότι αποκήρυξε κάθε εμπορική χρήση με τον ίδιο τρόπο. Έθεσε όμως ένα όριο: θεωρούσε ασύμβατη τη σύνδεση του Τσε με την προώθηση αλκοόλ.

Η λεπτομέρεια έχει σημασία, επειδή μετακινεί τη συζήτηση από το απλό «ποιος πληρώθηκε» στο δυσκολότερο «ποιος αποφασίζει τι σημαίνει μια εικόνα». Ο φωτογράφος είχε δημιουργήσει το καρέ, αλλά δεν μπορούσε πλέον να ελέγξει τις εκατομμύρια διαφορετικές ζωές του.

Η φωτογραφία που επέζησε από την περίστασή της

Ο Αλμπέρτο Κόρντα γεννήθηκε στις 14 Σεπτεμβρίου 1928 και πέθανε το 2001. Η πιο διάσημη φωτογραφία του εξακολουθεί να αναγνωρίζεται αμέσως ακόμη και από ανθρώπους που δεν ξέρουν το όνομά του, δεν γνωρίζουν το «La Coubre» και ίσως δεν έχουν διαβάσει τίποτε για την Κουβανική Επανάσταση.

Το επίτευγμα και η απώλεια βρίσκονται στην ίδια κίνηση. Με το κόψιμο του αρχικού καρέ, ο Κόρντα έδωσε στο πρόσωπο τη δύναμη ενός συμβόλου. Ταυτόχρονα αφαίρεσε όσα θα το κρατούσαν δεμένο σε μία ημέρα, μία πόλη και μία συγκεκριμένη τραγωδία. Από εκεί και πέρα, κάθε αφίσα μπορούσε να διεκδικήσει τον δικό της Τσε.

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News