Η εφημερίδα που «βρήκε» ανθρώπους-νυχτερίδες στη Σελήνη – Το μεγάλο κόλπο του 1835

Αλεξάνδρα Παναγοπούλου

Πρώτα εμφανίστηκαν δάση και λίμνες. Μετά παράξενα ζώα, μονόκεροι και κάστορες που περπατούσαν στα δύο πόδια. Και όταν η ιστορία είχε ήδη αποκτήσει το κοινό της, ήρθαν οι άνθρωποι με τα φτερά νυχτερίδας.

Τον Αύγουστο του 1835, η εφημερίδα The Sun της Νέας Υόρκης δημοσίευσε μία από τις διασημότερες δημοσιογραφικές φάρσες όλων των εποχών. Δεν έδωσε όμως όλο το «θαύμα» σε μία ημέρα. Το μοίρασε σε έξι συνέχειες, ανεβάζοντας κάθε φορά λίγο περισσότερο τον πήχη του απίθανου.

Η αρχή έγινε στις 25 Αυγούστου 1835. Το πρώτο δημοσίευμα παρουσίαζε ως πραγματικές τις υποτιθέμενες νέες ανακαλύψεις του διάσημου Βρετανού αστρονόμου Sir John Herschel στη Σελήνη. Μέχρι το τέταρτο μέρος, στις 28 Αυγούστου, η αφήγηση είχε φτάσει στους περίφημους «ανθρώπους-νυχτερίδες». Το τελευταίο μέρος δημοσιεύθηκε στις 31 Αυγούστου.

Και το πιο ενδιαφέρον στην ιστορία δεν είναι μόνο τι έγραψε η εφημερίδα.

Είναι ο τρόπος με τον οποίο κατάφερε να το κάνει να μοιάζει αληθινό.

Ενα ψέμα χτισμένο πάνω σε αληθινά γεγονότα

Ο John Herschel δεν ήταν φανταστικό πρόσωπο.

Ηταν ένας από τους σημαντικότερους αστρονόμους της εποχής και βρισκόταν πράγματι στο Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας, στη Νότια Αφρική, όπου πραγματοποιούσε αστρονομικές παρατηρήσεις.

Αυτό ήταν το πραγματικό κομμάτι της ιστορίας.

Πάνω του, η Sun έχτισε όλα τα υπόλοιπα.

Τα κείμενα αποδίδονταν σε έναν «Dr Andrew Grant», ο οποίος παρουσιαζόταν ως συνεργάτης του Herschel. Η σειρά εμφανιζόταν μάλιστα ως υλικό από το επιστημονικό Edinburgh Journal of Science, προσθέτοντας ακόμη μία στρώση επιστημονικού κύρους στην αφήγηση.

Μόνο που ο Grant ήταν κατασκευασμένο πρόσωπο και οι περίφημες σεληνιακές ανακαλύψεις δεν είχαν γίνει ποτέ.

Η συνταγή ακούγεται παράξενα οικεία σχεδόν δύο αιώνες αργότερα: παίρνεις ένα αληθινό γεγονός, ένα πραγματικό πρόσωπο με κύρος, προσθέτεις μια πηγή που ακούγεται απολύτως επίσημη και επάνω τους χτίζεις το απίστευτο.

Ο περίφημος “άνθρωπος-νυχτερίδα” του Great Moon Hoax σε ιταλική λιθογραφία του Salvatore Fergola. Πηγή: Library of Congress

Κάθε ημέρα και κάτι πιο εντυπωσιακό

Η ιστορία δεν ξεκίνησε κατευθείαν με ανθρώπους που πετούσαν στη Σελήνη.

Και ίσως αυτό να ήταν ένα από τα πιο έξυπνα στοιχεία της.

Τα πρώτα δημοσιεύματα περιέγραφαν το σεληνιακό τοπίο με εντυπωσιακές λεπτομέρειες: βράχους, δάση, βλάστηση και παράξενους γεωλογικούς σχηματισμούς. Στη συνέχεια άρχισαν να εμφανίζονται ζώα. Ανάμεσά τους πλάσματα που έμοιαζαν με βίσονες, κατσίκες, μονόκερους και κάστορες χωρίς ουρά που περπατούσαν όρθιοι.

Και μετά ήρθε η κορύφωση.

Στις 28 Αυγούστου, στην τέταρτη συνέχεια, παρουσιάστηκε ένα ανθρωπόμορφο είδος με μεγάλα μεμβρανώδη φτερά σαν νυχτερίδας. Η σειρά το βάφτισε Vespertilio-homo, τον «άνθρωπο-νυχτερίδα».

Η εικόνα ήταν τόσο ισχυρή ώστε έμεινε συνδεδεμένη με το Great Moon Hoax μέχρι σήμερα.

Ιστορική λιθογραφία του 1835 που διατηρεί η Library of Congress απεικονίζει έναν ολόκληρο φανταστικό σεληνιακό κόσμο γεμάτο ανθρώπους-νυχτερίδες, μονόκερους και άλλα αλλόκοτα πλάσματα.

Διαβάστε επίσης: Fake news, clickbait και η μάχη για την αλήθεια: Ο Ανδρόνικος Κουτρουμπέλης ξεδιαλύνει τον ψηφιακό θόρυβο

Η εφημερίδα που ήξερε να πουλάει ιστορίες

Γιατί όμως βρήκε τόσο πρόσφορο έδαφος μια τέτοια αφήγηση;

Η απάντηση βρίσκεται και στην ίδια τη Sun.

Η εφημερίδα είχε κυκλοφορήσει για πρώτη φορά μόλις το 1833 και αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα παραδείγματα της νέας penny press: φθηνές καθημερινές εφημερίδες που δεν απευθύνονταν μόνο στην πολιτική και οικονομική ελίτ, αλλά στο πολύ μεγαλύτερο κοινό των εργαζόμενων κατοίκων της πόλης.

Μέχρι το 1834 η Sun είχε ήδη τη μεγαλύτερη κυκλοφορία στις Ηνωμένες Πολιτείες. Στη θέση της βαριάς πολιτικής ειδησεογραφίας έδινε μεγάλο χώρο σε τοπικά γεγονότα, αστυνομικές ιστορίες, σκάνδαλα και εντυπωσιακές αφηγήσεις.

Το Great Moon Hoax ταίριαζε ιδανικά σε αυτό το μοντέλο.

Και είχε ακόμη ένα χαρακτηριστικό που σήμερα γνωρίζουμε πολύ καλά: δεν τελείωνε σήμερα. Επρεπε να επιστρέψεις αύριο.

Από τις 25 έως τις 31 Αυγούστου, κάθε συνέχεια έφερνε μια νέα αποκάλυψη. Η Σελήνη δεν είχε απλώς ζωή. Είχε όλο και πιο παράξενη ζωή.

Το επόμενο επεισόδιο έπρεπε να ξεπεράσει το προηγούμενο.

Διαβάστε επίσης: Η αλήθεια για το βίντεο της NASA που άναψε νέα θεωρία συνωμοσίας για την Artemis II

Δεν το πίστεψαν, πάντως, όλοι

Εδώ υπάρχει μια λεπτομέρεια που συχνά χάνεται όταν αναπαράγεται η ιστορία του Great Moon Hoax.

Δεν κάθισε ολόκληρη η Αμερική κάτω από τη Σελήνη πιστεύοντας ότι από πάνω πετούσαν άνθρωποι-νυχτερίδες.

Η Library of Congress καταγράφει ότι ήδη την περίοδο της δημοσίευσης υπήρχαν εφημερίδες που αντιμετώπιζαν την ιστορία ως πιθανή φάρσα. Εφημερίδα της Μασαχουσέτης σημείωνε ποια έντυπα τη θεωρούσαν αυθεντική και ποια μιλούσαν για απάτη.

Αυτό όμως δεν εμπόδισε την ιστορία να προκαλέσει τεράστιο ενδιαφέρον και να αναδημοσιευθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες και στην Ευρώπη.

Και ίσως ακριβώς εδώ κρύβεται η πιο σύγχρονη πλευρά της υπόθεσης.

Μια πληροφορία δεν χρειάζεται να την πιστεύουν όλοι για να ταξιδέψει παντού.

Αρκεί να είναι αρκετά εντυπωσιακή ώστε να συζητιέται.

Εφημεριδοπώλης της New York Sun διαφημίζει το φύλλο που περιείχε το Great Moon Hoax του 1835

Ποιος βρισκόταν πίσω από το «φεγγάρι»

Η συγγραφή της σειράς αποδίδεται στον δημοσιογράφο της Sun Richard Adams Locke.

Ο Locke υποστήριξε αργότερα ότι η πρόθεσή του ήταν σατιρική: ήθελε να διακωμωδήσει τις υπερβολικές «επιστημονικές» θεωρίες της εποχής για ζωή σε άλλους κόσμους. Στις αρχές του 19ου αιώνα, άλλωστε, η ιδέα μιας κατοικημένης Σελήνης δεν ήταν τόσο εξωφρενική για το ευρύ κοινό όσο ακούγεται σήμερα. Δημοφιλή επιστημονικά κείμενα αντιμετώπιζαν ακόμη την ύπαρξη ζωής εκεί ως απολύτως πιθανή.

Η σάτιρα όμως απέκτησε δική της ζωή.

Ο πραγματικός Herschel βρέθηκε να δέχεται ερωτήσεις για ανακαλύψεις που δεν είχε κάνει ποτέ, ενώ η ιστορία συνέχισε να κυκλοφορεί και να εικονογραφείται πολύ μετά την αρχική δημοσίευσή της.

Το clickbait πριν από το κλικ

Θα ήταν εύκολο, 191 χρόνια αργότερα, να χαμογελάσει κανείς με τους ανθρώπους που διάβαζαν για μονόκερους και φτερωτούς κατοίκους της Σελήνης.

Θα ήταν και λίγο άδικο.

Οι αναγνώστες του 1835 ζούσαν σε μια περίοδο εντυπωσιακών επιστημονικών ανακαλύψεων, γνώριζαν ότι ο Herschel ήταν πραγματικός κορυφαίος αστρονόμος και έβλεπαν μπροστά τους ένα κείμενο ντυμένο με τη γλώσσα και την αυθεντία της επιστήμης.

Το πραγματικά ενδιαφέρον βρίσκεται αλλού.

Σχεδόν δύο αιώνες πριν από τα social media, τα shares, τα push notifications και τους αλγόριθμους, μια εφημερίδα είχε ήδη ανακαλύψει κάτι θεμελιώδες για την οικονομία της προσοχής: Δώσε στον αναγνώστη κάτι αρκετά εντυπωσιακό για να τον σταματήσεις. Αρκετά αληθοφανές για να τον κάνεις να αναρωτηθεί. Και άφησέ του κάτι ακόμη πιο απίθανο για αύριο.

Η Sun δεν είχε ανάγκη από αλγόριθμο, είχε τη Σελήνη, έξι συνέχειες και μερικούς ανθρώπους-νυχτερίδες και αποδείχθηκαν υπεραρκετοί.

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News