Ισίδωρος Ζουργός: «Είμαι ερωτευμένος με τη μαγεία του ομηρικού κόσμου»

-Τι σας ιντρίγκαρε στην ιδέα να αρχίσετε να χτίζετε τα «Χάλκινα κατώφλια», ώστε να εισχωρήσετε στο εμβληματικό οικοδόμημα που συγκροτούν η «Ιλιάδα» και η «Οδύσσεια», με διάθεση να τις ιστορήσετε αλλιώς;

Δεν ήταν μόνο η πρόθεση μιας διαφορετικής αφηγηματικής οπτικής αλλά και η δημιουργία ενός εναλλακτικού μύθου, η συγγραφή μιας φανταστικής ιστορίας που να ξεστρατίζει από τα όρια του μύθου όπως μας έχει παραδοθεί. Το υλικό που έχει φτάσει ως εμάς μπορεί κάλλιστα να αποτελέσει τη ζύμη μιας φανταστικής αφήγησης, ενός ελευθεριάζοντος τέκνου της κυρίαρχης παράδοσης. Είναι κάτι που έχει συμβεί πολλές φορές στο παρελθόν, η συγκεκριμένη παράδοση να διευρυνθεί, να γεννήσει αιώνες αργότερα μυθιστορήματα, θεατρικά έργα, όπερες, κινηματογραφικές ταινίες, κάθε είδους προϊόντα πολιτισμού. Ετσι ο κυρίαρχος μύθος διατηρείται ζωντανός και πιστοποιεί τη διαχρονική του αξία.

-Πλάσατε μια ενδιαφέρουσα συνάντηση ανάμεσα στον πολυθεϊστικό ομηρικό κόσμο και τον μονοθεϊστικό βιβλικό. Ποιος θεός ή ποιοι θεοί της φαντασίας σάς ώθησαν να τη ζωντανέψετε στο χαρτί;

Ολα στον χώρο του μυθιστορήματος συνήθως ξεκινούν με το τι θα συνέβαινε αν… Αυτό έγινε και με τα Χάλκινα κατώφλια. Ως σταθερός αναγνώστης του ομηρικού κόσμου, κάποιο βράδυ καλοκαιριού έφερα ξανά στο μυαλό μου έναν κατά σύμβαση χάρτη της επιστροφής από την τρωική εκστρατεία και αναρωτήθηκα τι θα γινόταν αν το τελευταίο πλοίο του Οδυσσέα, το μοναδικό που είχε απομείνει ύστερα από τρικυμίες και συναντήσεις με τέρατα κι έστεκε τρομαγμένο και αμήχανο στη θάλασσα του Αιγαίου, αντί να στραφεί στα δυτικά με προορισμό την Ιθάκη κατευθυνόταν προς την Ανατολή. Για ποιο λόγο θα το έκανε αυτό ο Οδυσσέας, ποιος θα σιγοντάριζε σε μια τέτοια απόφαση, ποιους λαούς θα συναντούσε και τι περιπέτειες θα τον περίμεναν; Οπως καταλαβαίνετε, ο κύβος είχε ήδη πέσει πάνω στο τραπέζι.

-Μας συστήνετε τους ήρωες του Τρωικού Πολέμου, απογυμνωμένους από τη λάμψη και τις μάσκες τους. Ηταν ένας τρόπος να αναδείξετε τον ανθρώπινο, ευάλωτο πυρήνα τους, που δεν γνωρίζει από διαχωρισμούς βαθμίδων ή τάξεων;

Τα χάλκινα κατώφλια έχουν μια αφηγηματική εμμονή με το ανθρώπινο, μια περιστροφή γύρω από την ανθρώπινη συνθήκη, μια στροφορμή που ξεγυμνώνει τον επιθετικό και κατακτητικό ηρωισμό πάνω στον οποίο κτίστηκε το έπος. Οι ήρωες άλλοτε γυμνοί από το ιδεώδες των επών, άλλοτε ηθικά ασήμαντοι, άλλοτε σε μια ηθική ταλάντωση πλαισιώνουν έναν μυθιστορηματικό κόσμο όπου ακόμη και ο πιο ταπεινός δούλος, ο ανώνυμος στρατιώτης ή μια τρομαγμένη δούλα έχουν αξία.

-Πρωταγωνιστής σας ο Λύκαστος, γοητευτική φιγούρα: ανέστιος, καθοδηγούμενος από τη Φωνή, εξοικειωμένος με την «τέχνη της σαύρας», χρησιμοποιεί τους θεούς και ξεγελά τους θνητούς -και δη τον Οδυσσέα. Τι απολαύσατε ενόσω πλάθατε τον φανταστικό ήρωά σας και τι σας άφησε η δημιουργική συμπόρευσή σας;

Τον Λύκαστο τον αγάπησα. Αντιηρωικός, μεταφυσικός, πλάνης, απόκληρος της φυλής του καταφέρνει να ποδηγετήσει τον πιο ικανό ήρωα του ομηρικού έπους. Και όχι μόνο αυτό, αλλά ουσιαστικά εισχωρεί στην ψυχή του Οδυσσέα και τελικά καταφέρνει το ανήκουστο: όχι μόνο ένας δούλος να κυβερνάει έναν βασιλιά κι ένα καράβι, αλλά να υποκαθιστά ένα λατρευτό πρόσωπο η απουσία του οποίου τυραννάει τον Οδυσσέα, τον Τηλέμαχο. Ομως να προσθέσουμε πως και ο ίδιος μαθητεύει κάτω από τη σκιά του βασιλιά και αριστεύει στην τέχνη της εξαπάτησης με σκοπό την επιβίωσή του.

-«Αυτό το κύδος, που το άκουγα γύρω μου ολημερίς, δεν μπορούσα να το χωνέψω» λέει ο Λύκαστος. Χωράει η έννοια του κύδους στον σύγχρονο κόσμο;

Το κύδος, η δόξα του ηρωισμού, θα εξακολουθεί να συνοδεύει τον άνθρωπο στην μακροχρόνια πορεία του. Εδώ όμως προσθέτουμε μια σημαντική υποσημείωση: Το περιεχόμενο του ηρωισμού αλλάζει κατά εποχές. Σήμερα έχουμε καταφέρει να αποσυνδέσουμε τον ηρωισμό από το αίμα. Μιλάμε για ήρωες της καθημερινής ζωής, για άντρες και γυναίκες βιοπαλαιστές που μεγαλώνουν τα παιδιά τους κρατώντας το κεφάλι ψηλά, για μετανάστες με αξιοπρέπεια, για ανθρώπους με αναπηρία οι οποίοι χαράζουν δρόμους…

-Η σχέση δούλου και αφέντη, η σχέση με τους θεούς, η ανισότητα, η εξουσία, αλλά και η σύγκρουση διαφορετικών πολιτισμών διατρέχουν το βιβλίο. Πόσο διαχρονικά είναι αυτά τα ζητήματα;

Νομίζω πως είναι όλα παρόντα. Η σχέση αφεντικού και υπαλλήλου, η επιστροφή της θρησκευτικής αναζήτησης, η ψαλίδα της οικονομικής ανισότητας η οποία πάσης αμφιβολίας διευρύνεται, η συνύπαρξη των πολιτισμών με τις εγγενείς δυσκολίες. Τα Χάλκινα κατώφλια εξ αρχής ξεδιπλώνονται ως μια επίκαιρη αφήγηση. Το σήμερα με τις πολλαπλές του όψεις νομίζω πως αναδύεται αβίαστα.

-Στη συνάντησή σας με τον Ομηρο, και αποφασισμένος να προχωρήσετε τολμηρά, με ποια συναισθήματα ήρθατε αντιμέτωπος;   

Η πρώτη έγνοια ήταν μήπως με κάποιο τρόπο υποτιμήσω τον ομηρικό κόσμο με μια εναλλακτική αφήγηση με σύγχρονη οπτική. Δεν θα μπορούσα άλλωστε. Είμαι ερωτευμένος με τη μαγεία αυτού του κόσμου κι αυτό είναι διακριτό εδώ και χρόνια. Εχω εκδώσει το 2011 τα Ανεμώλια, ένα μυθιστόρημα στο οποίο εικονοποιείται ένας Οδυσσέας του σήμερα.

Επίσης δεν επιθυμούσα να γίνεται αισθητή καμιά αξιολογική διάσταση για τους δύο πολιτισμούς, τον βιβλικό και τον αρχαίο ελληνικό. Αλλωστε ο σημερινός κόσμος της Δύσης γεννήθηκε από την κοινή τους συνεισφορά.

Το θεϊκό στοιχείο είναι θεωρητικά παρόν, αλλά ταυτόχρονα και τόσο μακρινό, σχεδόν αθέατο. Αυτός ο τρόπος αφήγησης αποστασιοποιείται από φιλοσοφικές βεβαιότητες, όμως σέρνει πίσω του και μια διακριτική θλίψη.

Από την άλλη όμως, το ξάνοιγμα σε άγνωστες θάλασσες, το κάλεσμα της περιπέτειας και ο αγώνας απέναντι στα τέρατα διαχέεται από μια επίφαση νεότητας, μια λαχτάρα για ανοιχτούς ορίζοντες, μια τόνωση της ζωής. Οι συγγραφείς, λόγω ώσμωσης, γράφοντας τέτοιες σελίδες κερδίζουν κάτι κι από αυτό, μειώνουν τη βιολογική τους ηλικία και ανανεώνουν το βλέμμα τους.

-Την κινηματογραφική «Οδύσσεια» του Νόλαν την είδατε; Και, αν ναι, ποιο το σχόλιό σας, με τη ματιά του δασκάλου αλλά και του συγγραφέα που αναμετρήθηκε με τα ομηρικά έπη;

Είχα την ευκαιρία να αναφερθώ στην ταινία και σε μια άλλη  συνέντευξη. Νομίζω πως είχε άνισες σε ποιότητα σκηνές, από τις βαθιά ποιητικές ως τις εμφανώς ρηχά εμπορικές. Ο Νόλαν είναι μεγάλος σκηνοθέτης, όμως νομίζω πως αυτή δεν είναι η καλύτερη ταινία του.