Η Πάτρα μετά το 1922: Τα θρανία, τα σπίτια και η ομάδα μιας νέας πατρίδας
Τριάντα επτά μαθήτριες ενός προσφυγικού σχολείου, οι τιμές για την οικοδόμηση του συνοικισμού του Ρίου και οι δέκα δραχμές της μηνιαίας συνδρομής στην ΑΕΚ Πατρών. Τρία ιστορικά ντοκουμέντα των ΓΑΚ Αχαΐας αφηγούνται πώς ξανάρχισε η ζωή μετά τον ξεριζωμό

Εννέα ετών, γεννημένη στη Σμύρνη το 1919, με πατέρα εργάτη και τόπο κατοικίας τον προσφυγικό συνοικισμό της Πάτρας. Αυτά τα λιγοστά στοιχεία, καταγεγραμμένα στην πρώτη γραμμή μιας σελίδας σχολικού μαθητολογίου, είναι όσα γνωρίζουμε για ένα από τα κορίτσια που φοίτησαν στο 17ο Προσφυγικό Δημοτικό Σχολείο Πατρών.
Λίγες γραμμές παρακάτω, ανάμεσα στα ονόματα των συμμαθητριών της, συναντάμε ξανά τη Σμύρνη, τη Μαγνησία, τη Νικομήδεια, αλλά και τη Χίο και την Πάτρα. Ορισμένα κορίτσια είχαν γεννηθεί στις πατρίδες που εγκατέλειψαν οι οικογένειές τους, ενώ άλλα γνώρισαν μόνο από τις αφηγήσεις των μεγαλύτερων τον τόπο της καταγωγής τους.
Η σελίδα αυτή, από το μαθητολόγιο των ετών 1929-1932, είναι ένα από τα τρία ιστορικά έγγραφα που εντοπίσαμε στο ψηφιοποιημένο υλικό των Γενικών Αρχείων του Κράτους – Τμήματος Αχαΐας. Τα άλλα δύο είναι ένα τιμολόγιο οικοδομικών εργασιών για τον προσφυγικό συνοικισμό του Ρίου και το καταστατικό της Αθλητικής Ενώσεως Κωνσταντινουπόλεως Πατρών του 1938.
Στη διαδρομή από το σχολικό θρανίο μέχρι το εργοτάξιο ενός συνοικισμού και το ποδοσφαιρικό γήπεδο αποτυπώνεται ένα σημαντικό κεφάλαιο της νεότερης ιστορίας της Πάτρας: τα χρόνια κατά τα οποία οι πρόσφυγες του 1922 προσπαθούσαν να ξαναστήσουν τη ζωή τους.
Τριάντα επτά μαθήτριες και οι πατρίδες τους
Το μαθητολόγιο του 17ου Προσφυγικού Δημοτικού Σχολείου Πατρών περιλαμβάνει όλα εκείνα τα στοιχεία που όφειλε να συγκεντρώνει ένα σχολείο της εποχής για τους μαθητές του: ονοματεπώνυμο, ηλικία, τόπο γέννησης και διαμονής, έτος γέννησης, θρήσκευμα και επάγγελμα πατέρα.
Στη συγκεκριμένη σελίδα καταγράφονται 37 κορίτσια, με τις περισσότερες από τις συμπληρωμένες χρονολογίες γέννησης να εντοπίζονται μεταξύ του 1918 και του 1921. Αρκετές από τις μαθήτριες ήταν, επομένως, βρέφη ή νήπια όταν συνέβησαν τα γεγονότα του 1922.
Η διαφορετική ηλικία των κοριτσιών, από επτά έως δεκατριών ετών, και οι διαφορετικοί τόποι γέννησής τους συνυπάρχουν στον ίδιο σχολικό κατάλογο. Δίπλα τους, στη στήλη του επαγγέλματος του πατέρα, κυριαρχούν οι εργάτες και οι εργατικοί, ενώ καταγράφονται επίσης ξυλουργοί, καπνοπώλες και άλλοι επαγγελματίες.
Μέσα από αυτή τη στήλη διακρίνεται και η κοινωνική φυσιογνωμία των οικογενειών του προσφυγικού συνοικισμού. Άνθρωποι που έπρεπε να εξασφαλίσουν τα προς το ζην σε ένα καινούργιο περιβάλλον, την ίδια στιγμή που μεγάλωναν παιδιά και προσπαθούσαν να αποκτήσουν μια σταθερή κατοικία.
Το σχολείο έδινε στα παιδιά τη δυνατότητα να αποκτήσουν μόρφωση, φίλους και κοινές εμπειρίες στη νέα τους πατρίδα. Για τα κορίτσια των προσφυγικών οικογενειών, μάλιστα, η πρόσβαση στην εκπαίδευση είχε ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία οι κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες περιόριζαν τις δυνατότητες των γυναικών.
Το μαθητολόγιο αποτελεί σήμερα μέρος ενός ευρύτερου σχολικού αρχείου. Στα ΓΑΚ Αχαΐας διασώζονται και άλλα βιβλία του συγκεκριμένου σχολείου, με καταγραφές που εκτείνονται σε βάθος δεκαετιών.
Ένα πολύτιμο υλικό και για τους απογόνους των προσφυγικών οικογενειών της Πάτρας, οι οποίοι ενδέχεται να αναγνωρίσουν ανάμεσα στα χειρόγραφα ονόματα κάποια μητέρα, γιαγιά ή προγιαγιά τους.
Δεκαπέντε δραχμές για τα θεμέλια, σαράντα πέντε για τη στέγη
Στο δεύτερο έγγραφο, κάτω από τα αρχικά Ε.Α.Π. της Επιτροπής Αποκατάστασης Προσφύγων, διαβάζουμε την ένδειξη «Τιμολόγιον – Προσφυγικός Συνοικισμός Ρίου Πατρών».
Πρόκειται για ένα έντυπο με αριθμημένες οικοδομικές εργασίες, δίπλα στις οποίες έχουν συμπληρωθεί χειρόγραφα οι αντίστοιχες τιμές σε δραχμές.
Η εκσκαφή ενός κυβικού μέτρου θεμελίων σε γαιώδες έδαφος τιμολογούνταν με 15 δραχμές. Εάν το έδαφος ήταν ημιβραχώδες, η τιμή ανέβαινε στις 20 δραχμές. Η κατασκευή θεμελίων από αργούς λίθους με αμμοκονίαμα τιμολογούνταν με 250 δραχμές ανά κυβικό μέτρο, ενώ η επικάλυψη στέγης με εγχώρια κεραμίδια με 45 δραχμές ανά τετραγωνικό μέτρο.
Ανάμεσα στις υπόλοιπες εγγραφές βρίσκουμε εργασίες τοιχοποιίας, ξυλουργικές κατασκευές και χρήση οπλισμένου σκυροδέματος. Αρκετές θέσεις του εντύπου παραμένουν ασυμπλήρωτες.
Το τιμολόγιο δεν επιτρέπει να υπολογίσουμε το συνολικό κόστος κατασκευής μιας προσφυγικής κατοικίας, καθώς οι τιμές αφορούν συγκεκριμένες μονάδες εργασιών. Μας δίνει, ωστόσο, μια εικόνα του τρόπου με τον οποίο οργανωνόταν και κοστολογούνταν η οικοδόμηση ενός ολόκληρου συνοικισμού.
Η στέγαση των χιλιάδων προσφύγων που έφθασαν στην Αχαΐα αποτέλεσε ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα που κλήθηκαν να αντιμετωπίσουν οι τοπικές και κρατικές αρχές κατά τον Μεσοπόλεμο. Η κατασκευή μόνιμων κατοικιών ήταν μια μακρόχρονη διαδικασία, κατά τη διάρκεια της οποίας πολλές οικογένειες αναγκάστηκαν να ζήσουν σε προσωρινά καταλύματα.
Το έγγραφο του Ρίου φυλάσσεται στο αρχείο του Γραφείου Εποικισμού Αχαιοήλιδος. Στο ίδιο αρχειακό σύνολο διατηρούνται στοιχεία για την εγκατάσταση και την αποκατάσταση προσφυγικών οικογενειών, αιτήσεις, χάρτες και σχέδια συνοικισμών.
Η ιστορία της προσφυγικής εγκατάστασης στην περιοχή μπορεί, επομένως, να ανασυντεθεί και μέσα από τις διοικητικές πράξεις που καθόρισαν πού και υπό ποιες συνθήκες θα ζούσαν οι νεοφερμένοι κάτοικοι.
Με δέκα δραχμές τον μήνα, μέλος της ΑΕΚ Πατρών
Τον Αύγουστο του 1938, η επανεμφάνιση της Αθλητικής Ενώσεως Κωνσταντινουπόλεως Πατρών στα τοπικά ποδοσφαιρικά πράγματα έγινε δεκτή με ενθουσιασμό από τον αθλητικό Τύπο της πόλης.
Η ομάδα είχε ήδη παρουσία στα αχαϊκά γήπεδα από το 1929. Το όνομα, τα κιτρινόμαυρα χρώματα και ο δικέφαλος αετός είχαν ιδιαίτερη σημασία για τους φιλάθλους που προέρχονταν από τις προσφυγικές οικογένειες της Πάτρας.
Στο αρχείο του Πρωτοδικείου Πατρών διατηρείται το καταστατικό του σωματείου του 1938. Στην πρώτη του σελίδα, κάτω από τα χαρτόσημα και τις χειρόγραφες σημειώσεις, καταγράφονται η επωνυμία της ομάδας, οι σκοποί της και οι πρώτοι κανόνες που διέπουν τη λειτουργία της.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το δεύτερο άρθρο, στο οποίο ορίζεται ως αποστολή του συλλόγου η ηθική, πνευματική και σωματική ανάπτυξη των αθλητών, η διάδοση της γυμναστικής και η καλλιέργεια του φίλαθλου αισθήματος.
Η διαμόρφωση του χαρακτήρα των νέων και η προετοιμασία τους για τις υποχρεώσεις τους απέναντι στην κοινωνία, την οικογένεια και την πατρίδα αποτελούσαν επίσης μέρος των διακηρυγμένων στόχων του σωματείου.
Στο πέμπτο άρθρο καταγράφεται μια περισσότερο πρακτική λεπτομέρεια: η μηνιαία συνδρομή των μελών ανέρχεται σε δέκα δραχμές και πρέπει να καταβάλλεται στο τέλος κάθε μήνα, με τη χορήγηση διπλότυπης απόδειξης από τον ταμία.
Στις υποχρεώσεις των μελών περιλαμβάνεται και η παρουσία τους στις συνελεύσεις του συλλόγου. Για την εγγραφή ενός νέου τακτικού μέλους απαιτείται αίτηση και έγκριση του διοικητικού συμβουλίου.
Το ποδόσφαιρο προσέφερε στους πρόσφυγες και κυρίως στη νεότερη γενιά έναν κοινό τόπο συνάντησης με τους υπόλοιπους κατοίκους της πόλης. Μέσα από τους αγώνες, τις αθλητικές διοργανώσεις και τη συμμετοχή στα σωματεία, οι προσφυγικές κοινότητες αποκτούσαν ολοένα πιο ενεργό παρουσία στην κοινωνική ζωή της Πάτρας.
Η επιλογή της επωνυμίας της ΑΕΚ Πατρών διατηρούσε ζωντανή τη σχέση με την Κωνσταντινούπολη, ακόμη και για τα παιδιά που είχαν γεννηθεί στην Ελλάδα και δεν είχαν ταξιδέψει ποτέ εκεί.
Μια καινούργια γενιά Πατρινών
Το 2026 συμπληρώνεται ένας αιώνας από την έναρξη της οικοδόμησης των πρώτων προσφυγικών συνοικισμών της Πάτρας. Οι γειτονιές έχουν αλλάξει, αρκετά από τα παλιά σπίτια έχουν χαθεί και οι απόγονοι των πρώτων κατοίκων τους έχουν εγκατασταθεί πλέον σε κάθε περιοχή της πόλης.
Για την ιστορία αυτών των ανθρώπων, τα αρχεία διατηρούν πληροφορίες που δύσκολα θα μπορούσαν να διασωθούν με άλλον τρόπο. Το σχολικό μαθητολόγιο κρατά τα ονόματα των παιδιών, το οικοδομικό τιμολόγιο τις λεπτομέρειες της κατασκευής των κατοικιών και το καταστατικό της ΑΕΚ τους κανόνες μιας συλλογικής προσπάθειας.
Κανένα από τα τρία έγγραφα δεν συντάχθηκε με την πρόθεση να αποτελέσει ιστορική μαρτυρία. Ο δάσκαλος συμπλήρωνε τα στοιχεία των μαθητριών του, ο υπεύθυνος του έργου κατέγραφε τις τιμές των εργασιών και τα μέλη ενός αθλητικού σωματείου καθόριζαν τους όρους λειτουργίας του.
Σχεδόν εκατό χρόνια αργότερα, οι καταγραφές τους έχουν αποκτήσει μια διαφορετική αξία. Μας επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε τα πρώτα βήματα μιας γενιάς που μεγάλωσε στην Πάτρα, έχοντας στις οικογενειακές της αφηγήσεις τη Σμύρνη, τον Πόντο και την Κωνσταντινούπολη, αλλά στα δικά της βιώματα τις σχολικές αίθουσες, τις αυλές και τα γήπεδα της καινούργιας της πατρίδας.
Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη
Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.
Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News