Τι έκρυβε το Ρωμαϊκό Ωδείο της Πάτρας: Οι τάφοι βρεφών και το μυστικό της αυλαίας

Αλεξάνδρα Παναγοπούλου

Εκεί όπου σήμερα κινούνται οι καλλιτέχνες, η αρχαιολογική έρευνα έφερε στο φως έξι τάφους με τουλάχιστον επτά ταφές βρεφών και νηπίων. Λίγα μέτρα πιο πέρα, στο προσκήνιο, αναγνωρίστηκε η τάφρος ενός υποδαπέδιου μηχανισμού που ανέβαζε και κατέβαζε την αυλαία πριν από περίπου 1.800 χρόνια.

Τα δύο ευρήματα δεν ανήκουν στην ίδια εποχή. Μαζί, όμως, συμπυκνώνουν τις διαφορετικές χρήσεις του Ρωμαϊκού Ωδείου: από τον πολυτελή χώρο μουσικής και θεάτρου της ρωμαϊκής Πάτρας στον τόπο ταφής των πρωτοβυζαντινών χρόνων και, πολλούς αιώνες αργότερα, στη σύγχρονη σκηνή της πόλης.

Οι πρώτες παραστάσεις στο αποκατεστημένο Ρωμαϊκό Ωδείο έφεραν ξανά το κοινό στα εδώλια. Η ουσιαστική «νέα ζωή» του μνημείου είχε αρχίσει νωρίτερα, όταν οι εργασίες αποκατάστασης έδωσαν σε αρχαιολόγους, μηχανικούς και συντηρητές την ευκαιρία να εξετάσουν από την αρχή το σκηνικό οικοδόμημα και τον περιβάλλοντα χώρο. Κάτω από τη γνώριμη εικόνα αποκαλύφθηκαν νέες ψηφίδες από την ιστορία του Ωδείου και της ίδιας της Πάτρας.

Το Ωδείο της ρωμαϊκής Πάτρας

Το Ρωμαϊκό Ωδείο ανεγέρθηκε στα μέσα του 2ου αιώνα μ.Χ., την εποχή της μεγάλης ακμής της Colonia Augusta Achaica Patrensis. Βρισκόταν σε συνέχεια της Αγοράς και περίπου 100 μέτρα ανατολικά του Σταδίου, μέσα σε μια ευρύτερη ζώνη δημόσιων κτιρίων, λατρείας και θεάματος.

Κατά τη ρωμαϊκή περίοδο υπολογίζεται ότι χωρούσε περίπου 2.300 θεατές. Ήταν στεγασμένο με ξύλινη στέγη, αν και δεν έχουν επιβεβαιωθεί ανασκαφικά τα σημεία στήριξής της, και προοριζόταν κυρίως για μουσικές ακροάσεις και αγώνες, διαλέξεις, απαγγελίες, παραστάσεις μίμων και θέατρο. Η αρχιτεκτονική του και τα υλικά που βρέθηκαν στο εσωτερικό του επιβεβαιώνουν την πολυτέλεια που είχε εντυπωσιάσει τον Παυσανία όταν επισκέφθηκε την Πάτρα το 173 ή 174 μ.Χ.

Η λειτουργία του σταμάτησε στα τέλη του 3ου αιώνα, έπειτα από μεγάλη πυρκαγιά. Το εκτεταμένο στρώμα καταστροφής που έχει διαπιστωθεί και σε άλλα κτίρια της Πάτρας της ίδιας περιόδου έχει συνδεθεί είτε με τις επιδρομές βαρβαρικών φύλων στην Αχαΐα γύρω στο 267 μ.Χ. είτε με ισχυρό σεισμό.

Το τέλος των παραστάσεων δεν σήμανε ότι ο χώρος εγκαταλείφθηκε αμέσως. Νομίσματα του 4ου αιώνα, τα οποία βρέθηκαν κατά την αποκάλυψη των ψηφιδωτών δαπέδων, μαρτυρούν ότι η σκηνή εξακολούθησε να χρησιμοποιείται μετά την πυρκαγιά. Τον 5ο και τον 6ο αιώνα απέκτησε μια εντελώς διαφορετική λειτουργία.

Αμφορείς και ταφές που αποκαλύφθηκαν στον χώρο του σκηνικού οικοδομήματος. Οι έξι τάφοι περιείχαν τουλάχιστον επτά ταφές βρεφών και νηπίων

Οι έξι τάφοι στον χώρο της σκηνής

Πέντε από τους έξι τάφους βρέθηκαν στη σκηνή, κοντά στις θύρες που οδηγούσαν προς το προσκήνιο. Ο έκτος εντοπίστηκε στο δυτικό παρασκήνιο. Οι ταφές βρίσκονταν ακριβώς κάτω από το επίπεδο του ψηφιδωτού δαπέδου, το οποίο σε ορισμένα σημεία είχε καταστραφεί για να ανοίξουν οι τάφοι.

Τα σκελετικά κατάλοιπα ανήκουν σε βρέφη και νήπια. Οι αρχαιολόγοι κατέγραψαν τρεις ενταφιασμούς σε έναν κιβωτιόσχημο τάφο, δύο κεραμοσκεπείς τάφους και τέσσερις εγχυτρισμούς, δηλαδή ταφές μέσα σε αγγεία. Οι αμφορείς είχαν τοποθετηθεί οριζόντια μέσα στα ορύγματα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, είχαν στερεωθεί με λίθους ή καλυφθεί με κεραμίδες και θραύσματα άλλων αγγείων.

Οι περισσότεροι αμφορείς ανήκουν σε τύπους που κατασκευάζονταν σε εργαστήρια της Πάτρας από τον 4ο έως τον 6ο αιώνα. Ένας, όμως, είχε εισαχθεί από την Παλαιστίνη. Πρόκειται για αμφορέα τύπου LRA 5, ο οποίος χρονολογείται στον 5ο ή τον 6ο αιώνα μ.Χ. και προσφέρει μία ακόμη ένδειξη για τα δίκτυα εμπορίου που εξακολουθούσαν να συνδέουν την πόλη με την ανατολική Μεσόγειο.

Ο λόγος για τον οποίο επιλέχθηκε η παλιά σκηνή για τις ταφές παραμένει άγνωστος. Η επιστημονική τεκμηρίωση της Εφορείας Αρχαιοτήτων Αχαΐας διατυπώνει μια πιθανή εξήγηση: το Ωδείο βρισκόταν τότε μέσα στον οικιστικό ιστό της πρωτοβυζαντινής Πάτρας και οι οικογένειες ίσως θέλησαν να κρατήσουν τα παιδιά κοντά στις κατοικίες τους, αντί να τα οδηγήσουν στα οργανωμένα νεκροταφεία.

Το εύρημα μεταβάλλει αναπόφευκτα τον τρόπο με τον οποίο διαβάζεται το μνημείο. Ο χώρος που είχε κατασκευαστεί για μουσική, λόγο και θέαμα έγινε, μετά την καταστροφή του, τόπος ιδιωτικού πένθους.

Η αυλαία που τεκμηριώθηκε έξι δεκαετίες αργότερα

Η ανασκαφική έρευνα και αποκατάσταση του σκηνικού οικοδομήματος τεκμηρίωσε και ένα άγνωστο έως τότε στοιχείο της αρχικής λειτουργίας του Ωδείου: την ύπαρξη αυλαίας.

Ακριβώς πίσω από τον πρόσθιο τοίχο του προσκηνίου εντοπίστηκε τάφρος πλάτους 90 εκατοστών, η οποία προοριζόταν για την εγκατάσταση υποδαπέδιου μηχανισμού. Στην εσωτερική πλευρά του τοίχου υπάρχουν έξι ορθογώνιες εσοχές, μέσα στις οποίες κινούνταν οι στύλοι που ανέβαζαν και κατέβαζαν την αυλαία. Στο δάπεδο της τάφρου βρέθηκαν μεγάλες ασβεστολιθικές πλάκες· μία από αυτές σώζει ακόμη την οπή για τη στήριξη υποστυλώματος ανάρτησης.

Στο ανατολικό άκρο η τάφρος διαπλατύνεται και σχηματίζει έναν ορθογώνιο χώρο, πιθανότατα για τους ανθρώπους που χειρίζονταν τον μηχανισμό. Αντίστοιχες κατασκευές έχουν εντοπιστεί στα Ωδεία της Κορίνθου και της Νικόπολης.

Η τάφρος είχε αποκαλυφθεί ήδη στις εργασίες του 1960-1961, αλλά τότε δεν είχε ερμηνευθεί. Χρειάστηκαν έξι δεκαετίες και μια νέα συστηματική εξέταση των καταλοίπων για να γίνει κατανοητή η χρήση της. Η ίδια έρευνα έδειξε ότι το εσωτερικό του προσκηνίου, βάθους 2,05 μέτρων, λειτουργούσε και ως ηχείο.

Από τον χώρο συγκεντρώθηκαν επίσης πολλά θραύσματα μαρμάρινων πλακών διαφορετικού πάχους και χρωματισμού, κατάλοιπα της επένδυσης του μνημείου. Ανάμεσά τους αναγνωρίστηκαν cipollino, pavonazzetto και κροκεάτης λίθος. Η ποικιλία και η ποιότητά τους αποκαθιστούν μια σαφέστερη εικόνα της αρχικής μορφής του Ωδείου ως ιδιαίτερα πολυτελούς δημόσιου κτιρίου.

Η τάφρος του υποδαπέδιου μηχανισμού της αυλαίας και οι λίθινες πλάκες που συνδέονται με τη λειτουργία του

Οι κλίβανοι μέσα στη σκηνή

Οι τάφοι δεν ήταν η τελευταία αλλαγή χρήσης του σκηνικού οικοδομήματος. Κατά την παλαιότερη ανασκαφή του 1957 είχαν εντοπιστεί στη σκηνή δύο κεραμικοί κλίβανοι. Ένα βυζαντινό νόμισμα του Ρωμανού Α΄ Λεκαπηνού, το οποίο βρέθηκε δίπλα στον έναν, συμβάλλει στη χρονολόγησή τους στη μεσοβυζαντινή περίοδο. Στην ίδια εποχή, από τα τέλη του 9ου έως τις αρχές του 11ου αιώνα, χρονολογούνται και αμφορείς τύπου Otranto 1 που έχουν βρεθεί σε διαφορετικά σημεία της Πάτρας.

Η παρουσία των κλιβάνων προσθέτει ακόμη μία χρήση στη μακρά ιστορία του Ωδείου. Η σκηνή του υπήρξε διαδοχικά χώρος παράστασης, ταφής και εργασίας, καθώς η πόλη άλλαζε μορφή και ενσωμάτωνε το παλιό κτίριο στις ανάγκες κάθε εποχής.

Η πόλη που αποκαλύφθηκε γύρω από το μνημείο

Οι έρευνες των ετών 2024-2025 δεν περιορίστηκαν στο Ωδείο. Στην ανατολική πλευρά εξετάστηκαν κατάλοιπα κτιρίων διαφορετικών περιόδων. Οι βόρειοι χώροι χρονολογούνται στον 4ο και τον 5ο αιώνα και πιθανότατα ανήκαν σε κατοικίες, ενώ νοτιότερα αποκαλύφθηκε τοίχος πολυτελούς δημόσιου κτιρίου της ρωμαϊκής εποχής, το οποίο συνεχιζόταν προς την οδό Σωτηριάδου και διέθετε ψηφιδωτά δάπεδα.

Στον ίδιο χώρο βρέθηκαν τμήματα της αρχαίας οδού που περνούσε ανατολικά από το Ωδείο και δύο κομμάτια μολύβδινου αγωγού ύδρευσης, διαμέτρου περίπου πέντε εκατοστών. Ανάμεσα στα κινητά ευρήματα ήταν ρωμαϊκά και βυζαντινά νομίσματα, λύχνος, οστέινη περόνη και τμήμα πολυτελούς γυάλινου κυπέλλου με ανάγλυφο Ιανόμορφο πρόσωπο.

Τα ευρήματα επαναφέρουν το Ωδείο στη θέση που είχε μέσα στην αρχαία πόλη, ως μέρος ενός πυκνού πολεοδομικού ιστού με δρόμους, δημόσια κτίρια, κατοικίες, δίκτυα ύδρευσης και χώρους εργασίας.

Τμήμα του ψηφιδωτού δαπέδου που αποκαλύφθηκε και συντηρήθηκε στο σκηνικό οικοδόμημα

Η αποκατάσταση που διόρθωσε την επέμβαση του 1960

Η αναστήλωση των αρχών της δεκαετίας του 1960 υπήρξε καθοριστική για τη διάσωση και την επαναλειτουργία του Ωδείου. Το μνημείο που γνώρισαν έκτοτε οι Πατρινοί ήταν σε μεγάλο βαθμό το αποτέλεσμα εκείνης της επέμβασης. Η νέα επιστημονική μελέτη, ωστόσο, εντόπισε αστοχίες που έπρεπε να διορθωθούν για λόγους μορφολογικής ακρίβειας και ασφάλειας.

Στο άνω κοίλο είχαν προστεθεί τέσσερις σειρές εδωλίων σε χώρο που ανήκε αρχικά στο επιθέατρο. Στον βόρειο τοίχο της σκηνής είχε κατασκευαστεί μεγάλος όγκος λιθοδέματος χωρίς να ληφθούν υπόψη τα σωζόμενα ίχνη του αρχαίου θόλου. Οι θόλοι των κλιμακοστασίων είχαν αναστηλωθεί χωρίς το αναγκαίο ύψος βαθμίδων για ασφαλή κίνηση, ενώ δεν είχε προβλεφθεί η καμάρα της δυτικής κλίμακας προς το κοίλο.

Η νέα αποκατάσταση αφαίρεσε νεότερες προσθήκες, διόρθωσε τις προηγούμενες επεμβάσεις και επανέφερε τη γεωμετρία του σκηνικού οικοδομήματος με βάση τα σωζόμενα αρχαία ίχνη. Οι τοιχοποιίες και οι θόλοι της σκηνής και των παρασκηνίων συμπληρώθηκαν ακολουθώντας τον αρχαίο τρόπο δόμησης. Για τη σύνθεση των νέων κονιαμάτων προηγήθηκαν αναλύσεις δειγμάτων των ρωμαϊκών υλικών και των αλάτων από το Τμήμα Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Πατρών.

Παράλληλα συντηρήθηκαν τα ψηφιδωτά δάπεδα, τα οποία είχαν επιβαρυνθεί από άλατα, βλάστηση, μικροοργανισμούς και παλαιότερες επεμβάσεις. Αποκολλημένες ψηφίδες συλλέχθηκαν και επανατοποθετήθηκαν, ενώ όπου χρειαζόταν συμπληρώθηκε το υπόστρωμα με υλικά συμβατά προς τα αρχαία.

Το αποτέλεσμα είναι ιδιαίτερο για τα ελληνικά δεδομένα: το Ωδείο της Πάτρας αποτελεί σήμερα το μοναδικό ρωμαϊκό μνημείο αυτής της κατηγορίας στη χώρα με πλήρως αναστηλωμένο το σκηνικό οικοδόμημα.

Η νέα διαμόρφωση αναδεικνύει τη θέση του Ωδείου μέσα στον πυκνό ιστό της Άνω Πόλης

Από περίκλειστο μνημείο σε προσβάσιμο χώρο

Πριν αρχίσουν οι νεότερες εργασίες, μεγάλο τμήμα του περιβάλλοντος χώρου ήταν απροσπέλαστο. Στη βόρεια πλευρά είχαν συγκεντρωθεί εκατοντάδες αρχιτεκτονικά μέλη από σωστικές ανασκαφές των δεκαετιών του 1960 και του 1970, μαζί με αχρησιμοποίητες μαρμάρινες πλάκες από την παλιά αναμαρμάρωση. Οι διαδρομές γύρω από το Ωδείο ήταν αποκομμένες και η περιμετρική κίνηση των επισκεπτών δεν επιτρεπόταν.

Με το έργο διαμόρφωσης του περιβάλλοντος χώρου και του φωτισμού, η κύρια είσοδος μεταφέρθηκε στην οδό Γερμανού. Δημιουργήθηκαν δύο πλατείες υποδοχής, νέες διαδρομές περιήγησης και δευτερεύουσα πρόσβαση που σηματοδοτεί τη σύνδεση με το γειτονικό Ρωμαϊκό Στάδιο.

Ράμπες και αναβατόριο επιτρέπουν πλέον σε ανθρώπους με κινητικές δυσκολίες να φθάνουν έως την ορχήστρα. Το ενημερωτικό υλικό περιλαμβάνει γραφή Braille και τρισδιάστατο απτικό χάρτη. Παράλληλα εγκαταστάθηκαν οκτώ διαφορετικοί τύποι φωτιστικών, ώστε να αναδεικνύονται η σκηνή, οι θόλοι, οι δίοδοι και το κοίλο, αλλά και να γίνεται με ασφάλεια η προσέλευση και η αποχώρηση του κοινού.

Τα δύο έργα είχαν αρχικό συνολικό προϋπολογισμό 1,41 εκατ. ευρώ: 800.000 ευρώ για την αποκατάσταση και συντήρηση του Ωδείου και 610.000 ευρώ για τον περιβάλλοντα χώρο, τις υποδομές εξυπηρέτησης και τον φωτισμό. Η τελική δαπάνη του δεύτερου έργου διαμορφώθηκε σε 593.500 ευρώ.

Μία από τις αποκατεστημένες θολοσκεπείς διαδρομές του σκηνικού οικοδομήματος

Η χρήση του μνημείου μετά την παράδοση

Η ολοκλήρωση των εργασιών έλυσε τεχνικά προβλήματα, αποκατέστησε την πρόσβαση και επέτρεψε στο Ωδείο να υποδεχθεί ξανά θεατές. Οι οκτώ παραστάσεις σε 16 ημέρες αποτελούν την πρώτη οργανωμένη δοκιμή του αποκατεστημένου χώρου σε πραγματικές συνθήκες: με κοινό, καλλιτέχνες, φωτισμό, διαφορετικές παραγωγές και αυξημένες απαιτήσεις προστασίας.

Η επόμενη ημέρα θα εξαρτηθεί από τη συνέπεια του προγραμματισμού και την ισορροπία ανάμεσα στην πολιτιστική χρήση και στη διατήρηση του μνημείου. Η Πάτρα έχει ήδη μια μεγάλη συναυλιακή και θεατρική μνήμη συνδεδεμένη με το Ρωμαϊκό Ωδείο. Το ζητούμενο είναι η επιστροφή να αποκτήσει διάρκεια και να μη μείνει περιορισμένη σε έναν σύντομο κύκλο εκδηλώσεων μετά τα εγκαίνια.

Μετά την αποκατάσταση, το Ωδείο λειτουργεί ξανά ως χώρος παραστάσεων και συγχρόνως ως πληρέστερο αρχείο της πόλης. Ο σημερινός επισκέπτης βλέπει τον χώρο όπου ακούστηκε μουσική, ακολούθησε η μεγάλη πυρκαγιά, τάφηκαν παιδιά, λειτούργησαν κεραμικοί κλίβανοι και εργάστηκαν δύο διαφορετικές γενιές αναστηλωτών. Η νέα ζωή του Ρωμαϊκού Ωδείου αποκτά το πραγματικό της βάθος επειδή κάνει ορατές όλες τις προηγούμενες.

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News