Πριν από το branding, η Πάτρα είχε ήδη λογότυπα: Τα ξεχασμένα σήματα μιας βιομηχανικής πόλης

Ένα τσαμπί σταφύλι που απευθύνεται στον κόσμο σε τέσσερις γλώσσες. Ένας αετός που αιωρείται πάνω από ένα εργοστάσιο. Ένα βιομηχανικό συγκρότημα κλεισμένο μέσα στο περίγραμμα ενός δέρματος. Κι ένα επιστολόχαρτο όπου το όνομα μιας πατραϊκής ζυθοποιίας εμφανίζεται στα ελληνικά, στα γαλλικά και στα γερμανικά.

Πολύ πριν οι επιχειρήσεις αρχίσουν να μιλούν για branding και εταιρική ταυτότητα, η Πάτρα γνώριζε ήδη πως ένα προϊόν δεν ταξιδεύει μόνο με το περιεχόμενό του. Ταξιδεύει και με την εικόνα του.

Πάνω σε ετικέτες, διαφημιστικές αφισέτες, επιστολόχαρτα και εταιρικά έντυπα σώζεται μια λιγότερο γνωστή όψη της πόλης. Η Πάτρα δεν παρήγαγε μόνο σταφίδα, κρασί, μπύρα, χαρτί, δέρματα και υφάσματα. Παρήγαγε και τα σύμβολα με τα οποία αυτά τα προϊόντα θα συστήνονταν στην αγορά.

Δεν πρόκειται πάντοτε για λογότυπα με τη σημερινή, αυστηρή έννοια. Πρόκειται, όμως, για τα υλικά από τα οποία σχηματιζόταν μια αναγνωρίσιμη εμπορική ταυτότητα: εμβλήματα, μονογράμματα, ιδιαίτεροι τυπογραφικοί χαρακτήρες, χρώματα και εικόνες που συνέδεαν το προϊόν με τον κατασκευαστή και, συχνά, με την ίδια την Πάτρα.

Διαβάστε επίσης: Οι σκάλες της Πάτρας όπως δεν τις έχουμε ξαναδεί: Τέσσερις θρυλικές ταινίες ζωντανεύουν στην πόλη

Η πόλη που έπρεπε να διαβάζεται και μακριά

Η διαφημιστική αφισέτα του Σταφιδεργοστασίου Κ.Β. Αντωνόπουλου (κεντρική φωτογραφία), από τη δεκαετία του 1930, μοιάζει σχεδιασμένη για να διαβαστεί ταυτόχρονα στην Πάτρα και πολύ πέρα από αυτήν. Δύο μορφές με αρχαιοελληνική ενδυμασία πλαισιώνονται από μεγάλα τσαμπιά σταφυλιού, ενώ το προϊόν συστήνεται στα ελληνικά, στα αγγλικά, στα γαλλικά και στα γερμανικά. Στο κάτω μέρος, η προέλευση δηλώνεται καθαρά: «Patras – Hellas».

Η εικόνα συγκεντρώνει όσα χρειάζονται για να ταξιδέψει ένα προϊόν χωρίς άλλη εξήγηση: την πρώτη ύλη, την ελληνικότητα, την επωνυμία και τον τόπο. Η Πάτρα δεν εμφανίζεται απλώς ως διεύθυνση της επιχείρησης, αλλά ως μέρος της ταυτότητας του προϊόντος.

Την ίδια εξωστρεφή λογική συναντάμε στο επιστολόχαρτο της ζυθοποιίας Πέτρος Μάμος, των αρχών του 20ού αιώνα. Η περίτεχνη επωνυμία, το στέμμα, τα παράσημα και οι μεταφράσεις σε διαφορετικές γλώσσες σχηματίζουν μια εικόνα κύρους. Ακόμη και ένα χαρτί εμπορικής αλληλογραφίας αναλαμβάνει να παρουσιάσει την επιχείρηση πριν από το περιεχόμενο της επιστολής.

Στη διαφημιστική αφισέτα της Οινοποιητικής Εταιρίας Άμβουργερ & Σία, επίσης από τις αρχές του 20ού αιώνα, το βλέμμα στρέφεται σε ένα διαφορετικό σύμβολο: το ίδιο το εργοστάσιο. Πίσω του απλώνεται η θάλασσα, μπροστά του περνά το τρένο και η επωνυμία εμφανίζεται στα ελληνικά και στα γαλλικά. Η σύνθεση δεν διαφημίζει μόνο το κρασί. Παρουσιάζει μια επιχείρηση συνδεδεμένη με τις μεταφορές, το λιμάνι και τον έξω κόσμο.

Το εργοστάσιο γίνεται πρωταγωνιστής

Σήμερα ένα εταιρικό σήμα επιδιώκει συνήθως την αφαίρεση. Στα παλιά βιομηχανικά έντυπα της Πάτρας, αντίθετα, οι επιχειρήσεις συχνά επιλέγουν να δείξουν ολόκληρο τον κόσμο τους.

Στην ετικέτα της Ανωνύμου Πατραϊκής Εμποροβιομηχανικής Εταιρείας, της επιχείρησης που αργότερα μετεξελίχθηκε στην Πειραϊκή-Πατραϊκή,  ένας μεγάλος αετός δεσπόζει πάνω από το εργοστασιακό συγκρότημα. Καμινάδες, κτίρια και προϊόντα συνυπάρχουν στην ίδια παράσταση. Το εργοστάσιο δεν αποτελεί φόντο, αλλά απόδειξη παραγωγικής δύναμης.

Ακόμη πιο ευρηματική είναι η διαφημιστική αφισέτα της Πατραϊκής Βιομηχανίας Δερμάτων «Άστρον», από τη δεκαετία του 1960. Το εργοστάσιο τοποθετείται μέσα στο περίγραμμα ενός κατεργασμένου δέρματος, ενώ το άστρο της επωνυμίας λειτουργεί ως άμεσα αναγνωρίσιμο σήμα. Με μια ματιά γίνονται αντιληπτά το προϊόν, ο τόπος παραγωγής και το όνομα της εταιρείας.

Οι εικόνες αυτές αποτυπώνουν και μια διαφορετική αντίληψη για τη βιομηχανία. Το εργοστάσιο δεν είναι κάτι που πρέπει να κρυφτεί πίσω από το προϊόν. Είναι το ίδιο εμπορικό επιχείρημα: η οπτική απόδειξη της κλίμακας, της οργάνωσης και της τεχνολογικής προόδου.

Αρχικά, χρώματα και σφραγίδες

Δίπλα στις επιχειρήσεις που πρόβαλλαν το όνομα του ιδρυτή τους, εμφανίζονται εταιρείες που συμπυκνώνουν την ταυτότητά τους σε αρχικά και συντομογραφίες.

Στην ετικέτα συσκευασίας φακέλων της Χαρτοποιίας Ε.Γ. Λαδόπουλου, από τη δεκαετία του 1960, τα αρχικά «ΕΓΛ» δεσπόζουν στο κέντρο μιας αυστηρής, συμμετρικής σύνθεσης. Το μονόγραμμα θυμίζει επίσημη σφραγίδα και πλαισιώνεται από γεωμετρικά μοτίβα, την ποσότητα του προϊόντος και το όνομα της πόλης.

Η ετικέτα κρασιού της ΒΕΣΟ, της Βιομηχανίας Ελαίων, Σαπώνων, Οίνων και Οινοπνευμάτων, ακολουθεί την αντίθετη αισθητική διαδρομή. Έντονο πράσινο και κίτρινο, σταφύλια, παράσημα, μετάλλια και κείμενα σε διαφορετικές γλώσσες καλύπτουν σχεδόν ολόκληρη την επιφάνεια. Η επωνυμία έχει περιοριστεί σε τέσσερα γράμματα, αλλά γύρω της αναπτύσσεται ένας πυκνός κόσμος συμβόλων που διεκδικούν κύρος και διεθνή αναγνωρισιμότητα.

Στην άλλη άκρη βρίσκεται το λιτό εξώφυλλο της έκδοσης του «Γλαύκου» για τα έργα διευθέτησης του χειμάρρου, το 1935. Δεν πρόκειται για συσκευασία ή διαφήμιση, αλλά για ένα τεχνικό έντυπο που βασίζεται στην αυστηρή τυπογραφία και στο θεσμικό βάρος της εταιρικής επωνυμίας. Η παρουσία του δίπλα στις πολύχρωμες ετικέτες δείχνει το εύρος αυτής της οπτικής παραγωγής: από το προϊόν στο ράφι έως την επίσημη εικόνα ενός μεγάλου έργου υποδομής.

Η κρυφή γραφιστική ιστορία της Πάτρας

Τα τεκμήρια αυτά δεν αποδεικνύουν την ύπαρξη μιας ενιαίας «πατραϊκής σχολής» γραφιστικής. Φανερώνουν, ωστόσο, ορισμένες επαναλαμβανόμενες επιλογές: σύμβολα κύρους, εικόνες εργοστασίων, ξένες γλώσσες, τοπωνύμια, μονογράμματα και εμφανείς αναφορές στην ελληνική προέλευση.

Κυρίως, αποκαλύπτουν μια πόλη που καταλάβαινε τον εαυτό της ως τόπο παραγωγής και εξωστρέφειας. Η εμπορική εικόνα των επιχειρήσεών της δεν δημιουργήθηκε ανεξάρτητα από το λιμάνι, τη σταφίδα, τις σιδηροδρομικές συνδέσεις και τις μεγάλες βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Γεννήθηκε μέσα σε αυτό το περιβάλλον και μετέφερε την αυτοπεποίθησή του πάνω στο χαρτί.

Γι’ αυτό οι παλιές ετικέτες δεν είναι απλώς όμορφα ρετρό αντικείμενα. Καταγράφουν τι θεωρούσε κάθε επιχείρηση σημαντικό να πει για τον εαυτό της και, έμμεσα, τι ήθελε να πει η Πάτρα για τη θέση της στον κόσμο.

Ένα μεγάλο μέρος εκείνης της βιομηχανικής πόλης έχει πλέον χαθεί ή αλλάξει χρήση. Η εικόνα της, όμως, επιβιώνει πάνω σε εύθραυστα χαρτιά, ξεθωριασμένες συσκευασίες και παλιά εμπορικά έντυπα. Εκεί όπου δεν απέμεινε το εργοστάσιο, μπορεί να σώθηκε το σήμα του — και μαζί του ένας διαφορετικός τρόπος να διαβάσουμε την ιστορία της Πάτρας.

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News