Από το κινητό στην ψυχική υγεία: Τι αποκαλύπτουν τα στοιχεία για τους εφήβους

Μαρία Μπέλμπα

Το διαδίκτυο, τα κινητά τηλέφωνα και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν πλέον αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας των εφήβων. Η ψηφιακή ζωή δεν είναι μια παράλληλη πραγματικότητα, αλλά ένας χώρος όπου οι νέοι επικοινωνούν, ενημερώνονται, διασκεδάζουν, δημιουργούν σχέσεις και αναζητούν υποστήριξη. Ταυτόχρονα, όμως, είναι ένας χώρος στον οποίο μπορεί να εκτεθούν σε εκφοβισμό, ακατάλληλο περιεχόμενο, κοινωνική σύγκριση και συνήθειες που επηρεάζουν τον ύπνο και την καθημερινή τους λειτουργικότητα.

Η νέα έκθεση της Πρωτοβουλίας για την Ψυχική Υγεία Παιδιών & Εφήβων (CAMHI), με τίτλο «Μεγαλώνοντας στην Ψηφιακή Εποχή: μια σύνθεση επιστημονικών δεδομένων και πολιτικών», επιχειρεί να αποτυπώσει αυτή τη σύνθετη σχέση, συνδυάζοντας 32 σημαντικά διεθνή θεσμικά κείμενα, εθνικά δεδομένα και τις απόψεις 85 εφήβων ηλικίας 13 έως 17 ετών από πέντε ελληνικές πόλεις.

Η ψηφιακή χρήση αυξάνεται στην Ελλάδα

Τα ελληνικά δεδομένα δείχνουν ότι η καθημερινή χρήση του διαδικτύου έχει γίνει ο κανόνας. Στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, το ποσοστό των μαθητών που χρησιμοποιούν καθημερινά το διαδίκτυο αυξήθηκε από 77% το 2019 σε 86% το 2025. Παράλληλα, το 39% των μαθητών της πρωτοβάθμιας και το 61% της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης δηλώνουν ότι περνούν περισσότερες από τρεις ώρες την ημέρα στο διαδίκτυο τα Σαββατοκύριακα, με τα αντίστοιχα ποσοστά να είναι χαμηλότερα τις καθημερινές.

Ωστόσο, η έκθεση υπογραμμίζει ότι ο αριθμός των ωρών μπροστά σε μια οθόνη δεν αποτελεί από μόνος του επαρκή δείκτη για την επίδραση της ψηφιακής ζωής στην ψυχική υγεία. Άλλη εμπειρία είναι η επικοινωνία με φίλους και άλλη η έκθεση σε διαδικτυακό εκφοβισμό ή η πολύωρη νυχτερινή περιήγηση. Η σημασία του χρόνου χρήσης αυξάνεται όταν αυτός περιορίζει τον ύπνο, τη σωματική δραστηριότητα, τη δια ζώσης κοινωνική επαφή ή άλλες δραστηριότητες που λειτουργούν προστατευτικά για την ανάπτυξη των εφήβων.

Διαβάστε επίσης: Αποκαλυπτική έρευνα: Στο κόκκινο η ψυχική υγεία των παιδιών λόγω των social

Δεν είναι μόνο οι ώρες – είναι και το περιεχόμενο

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά ευρήματα αφορά την έκθεση σε επιβλαβές ή ακατάλληλο περιεχόμενο. Το 34% των μαθητών της πρωτοβάθμιας και το 61% της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης αναφέρουν τέτοιου είδους έκθεση, η οποία στις περισσότερες περιπτώσεις δεν ήταν αποτέλεσμα συνειδητής αναζήτησης.

Σημαντικό μέρος της έκθεσης μπορεί να προκύπτει μέσα από τα συστήματα προτάσεων των πλατφορμών, με τους νέους να έρχονται αντιμέτωποι με βίαιο ή σεξουαλικό υλικό, εικόνες που εξιδανικεύουν διατροφικές διαταραχές ή περιεχόμενο που σχετίζεται με τη χρήση ουσιών.

Παράλληλα, η προβληματική χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης φαίνεται να αυξάνεται. Στους 15χρονους και 16χρονους, το σχετικό ποσοστό αυξήθηκε από περίπου 36% το 2015 σε 48% το 2024, με τα κορίτσια να εμφανίζουν μεγαλύτερη επιβάρυνση από τα αγόρια.

Διαδικτυακός εκφοβισμός και κοινωνική σύγκριση

Ο διαδικτυακός εκφοβισμός αποτελεί έναν από τους κινδύνους για τους οποίους η επιστημονική τεκμηρίωση εμφανίζεται πιο σταθερή. Η έκθεση συνδέει το cyberbullying και την ηλεκτρονική παρενόχληση με αυξημένα επίπεδα άγχους, κατάθλιψης και μοναξιάς.

Το ψηφιακό περιβάλλον μπορεί, μάλιστα, να ενισχύσει τη διάρκεια και την ένταση μιας τέτοιας εμπειρίας. Ένα προσβλητικό μήνυμα μπορεί να γίνει ορατό σε μεγάλο αριθμό συνομηλίκων, να παραμείνει διαθέσιμο για μεγάλο χρονικό διάστημα και να ακολουθεί τον έφηβο ακόμη και έξω από το σχολικό περιβάλλον. Στην Ελλάδα, σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας HBSC του 2022 που περιλαμβάνονται στην αναφορά, το 9,5% των εφήβων είχε υποστεί διαδικτυακό εκφοβισμό κατά τους δύο προηγούμενους μήνες.

Ιδιαίτερο βάρος έχει και η συνεχής σύγκριση με εικόνες και πρότυπα που προβάλλονται στα social media. Οι έφηβοι που συμμετείχαν στις συζητήσεις της CAMHI περιέγραψαν την έκθεση σε εξιδανικευμένα σώματα και τρόπους ζωής, επισημαίνοντας τη δυσκολία να ξεχωρίσουν την πραγματική ζωή από την εικόνα που παρουσιάζεται στις πλατφόρμες.

Ο ύπνος στο επίκεντρο

Ένας από τους πιο σαφείς μηχανισμούς μέσω των οποίων η ψηφιακή χρήση μπορεί να επηρεάσει την ευημερία των εφήβων είναι ο ύπνος. Η νυχτερινή χρήση κινητού, οι συνεχείς ειδοποιήσεις, η ατελείωτη ροή περιεχομένου και η αυτόματη αναπαραγωγή μπορούν να καθυστερήσουν την ώρα του ύπνου και να μειώσουν τη διάρκειά του, με επιπτώσεις στη διάθεση και τη συγκέντρωση.

Η σχέση, όμως, δεν είναι πάντα μονόδρομη. Για ορισμένους εφήβους, το κινητό χρησιμοποιείται τη νύχτα ως τρόπος αντιμετώπισης του άγχους ή απομάκρυνσης δυσάρεστων σκέψεων. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: η ψυχολογική δυσφορία οδηγεί σε νυχτερινή χρήση, η χρήση επηρεάζει τον ύπνο και η έλλειψη ύπνου μπορεί στη συνέχεια να εντείνει τις αρχικές δυσκολίες. Στην Ελλάδα, τα στοιχεία της HBSC δείχνουν επίσης ότι το ποσοστό των κοριτσιών που αναφέρουν δυσκολίες στον ύπνο περισσότερες από μία φορά την εβδομάδα έχει υπερδιπλασιαστεί από το 2014.

Μια σχέση που δεν είναι μόνο αρνητική

Η έκθεση αποφεύγει να παρουσιάσει την ψηφιακή ζωή ως αποκλειστικά επιβλαβή. Τα ψηφιακά περιβάλλοντα μπορούν να αποτελέσουν σημαντική πηγή επικοινωνίας, κοινωνικής σύνδεσης, πληροφόρησης και υποστήριξης, ιδιαίτερα για νέους που αντιμετωπίζουν κοινωνική απομόνωση ή ζουν σε απομακρυσμένες περιοχές.

Αυτό επιβεβαιώθηκε και από τις συζητήσεις με τους 85 εφήβους στην Ελλάδα. Οι ίδιοι περιέγραψαν το διαδίκτυο ως αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητάς τους, αναγνωρίζοντας τα οφέλη του για τις σχέσεις και την πρόσβαση σε πληροφορίες, αλλά παράλληλα αναφέρθηκαν σε cyberbullying, ψεύτικα προφίλ, διαδικτυακές συγκρούσεις, προβλήματα ύπνου και πίεση από τα πρότυπα που προβάλλουν οι influencers.

Το βασικό συμπέρασμα, επομένως, δεν είναι ότι η ψηφιακή ζωή είναι «καλή» ή «κακή». Η σχέση της με την ψυχική υγεία επηρεάζεται από το περιεχόμενο, τον τρόπο χρήσης, την ηλικία, το επίπεδο ελέγχου, τις σχέσεις με την οικογένεια και τους συνομηλίκους, αλλά και από το τι ακριβώς αντικαθιστά η ψηφιακή δραστηριότητα στην καθημερινότητα.

Τι σημαίνουν όλα αυτά για γονείς και σχολεία

Η έκθεση καταλήγει ότι δεν υπάρχει μία λύση που να μπορεί να αντιμετωπίσει όλους τους κινδύνους. Οι περιορισμοί στη χρήση κινητών στα σχολεία μπορούν να μειώσουν τους περισπασμούς και να βελτιώσουν τη συγκέντρωση, όταν εφαρμόζονται με συνέπεια. Αντίστοιχα, η ψηφιακή παιδεία, η καθοδήγηση των οικογενειών και η δημιουργία περισσότερων ευκαιριών για αθλητισμό, κοινωνική συναναστροφή και δραστηριότητες εκτός διαδικτύου θεωρούνται σημαντικά στοιχεία μιας ευρύτερης προσέγγισης.

Για τις οικογένειες, η συζήτηση γύρω από την ψηφιακή ζωή των παιδιών έχει ιδιαίτερη σημασία. Η αναφορά επισημαίνει ότι εργαλεία γονικού ελέγχου μπορεί να είναι χρήσιμα, αλλά δεν λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο για όλους τους εφήβους. Αντίθετα, πρακτικές όπως η δημιουργία περιόδων χωρίς συσκευές πριν από τον ύπνο μπορούν να αποτελέσουν ένα άμεσα εφαρμόσιμο μέτρο.

Δείτε ακόμα: Μετά την OpenAI και η Anthropic: Τρία μοντέλα AI απέκτησαν πρόσβαση στο διαδίκτυο και εισήλθαν σε πραγματικά συστήματα

Την ίδια στιγμή, η ευθύνη δεν μπορεί να μεταφέρεται αποκλειστικά στους γονείς ή στους ίδιους τους εφήβους. Η έκθεση δίνει ιδιαίτερη έμφαση στον σχεδιασμό των ίδιων των ψηφιακών πλατφορμών, στους αλγόριθμους, τις ειδοποιήσεις και τις προεπιλεγμένες ρυθμίσεις, ζητώντας μεγαλύτερη διαφάνεια και λογοδοσία.

Τελικά, τα δεδομένα δείχνουν μια πραγματικότητα πιο σύνθετη από το δίλημμα «κινητό ή ψυχική υγεία». Η ψηφιακή ζωή αποτελεί πλέον μέρος της εφηβείας και οι κίνδυνοι που τη συνοδεύουν είναι υπαρκτοί, όπως υπαρκτές είναι και οι δυνατότητες σύνδεσης και υποστήριξης. Το ζητούμενο είναι να εντοπιστούν οι συνθήκες υπό τις οποίες η τεχνολογία επιβαρύνει την καθημερινότητα των νέων και εκείνες όπου λειτουργεί υποστηρικτικά.

Η ίδια η έκθεση καταλήγει ότι η αποτελεσματική προστασία των εφήβων χρειάζεται να συνδυάζει κανόνες, ψηφιακή παιδεία, οικογενειακή και σχολική υποστήριξη, υπηρεσίες ψυχικής υγείας και μεγαλύτερη λογοδοσία των πλατφορμών. Οι έφηβοι, άλλωστε, δεν ζητούν μόνο περιορισμούς. Στις συζητήσεις τους έδωσαν έμφαση στον ουσιαστικό διάλογο, στην εκπαίδευση, στις υποστηρικτικές σχέσεις και στη δημιουργία περισσότερων ευκαιριών για μια ισορροπημένη ζωή και εκτός οθόνης.

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News