82 χρόνια από την Απελευθέρωση της Πάτρας: Το χρονικό της 4ης Οκτωβρίου 1944

Γιώτα Δημητρίου

Στις 6 το πρωί της Τετάρτης 4 Οκτωβρίου 1944, οι καμπάνες των εκκλησιών της Πάτρας άρχισαν να χτυπούν. Αυτή τη φορά δεν καλούσαν σε λειτουργία ούτε προειδοποιούσαν για έναν ακόμη συναγερμό. Ύστερα από περισσότερα από τρία χρόνια Κατοχής και τρεις ημέρες μαχών μέσα και γύρω από την πόλη, ο ήχος τους ανήγγελλε κάτι που οι Πατρινοί περίμεναν χρόνια: οι τελευταίες γερμανικές δυνάμεις είχαν φύγει.

Μέχρι τα ξημερώματα ακούγονταν ακόμη πυροβολισμοί. Το ίδιο πρωί, όμως, οι δρόμοι άρχισαν να γεμίζουν κόσμο, ελληνικές σημαίες και λουλούδια. Περίπου στις 11 το πρωί, η 8η Ταξιαρχία και το 12ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ, μαζί με συμμαχικά βρετανικά στρατεύματα, παρέλασαν στους δρόμους μιας πόλης που ήταν ξανά ελεύθερη.

Ογδόντα δύο χρόνια αργότερα, η Πάτρα επιστρέφει σε εκείνο το πρωινό. Για να φτάσει όμως η πόλη στις καμπάνες της λευτεριάς, είχαν προηγηθεί τέσσερα χρόνια που τη σημάδεψαν βαθιά: βομβαρδισμοί, πείνα, συλλήψεις, φυλακές, μπλόκα και εκτελέσεις. Και, στο τέλος, τρεις ημέρες μαχών που έφεραν τον πόλεμο από τα περίχωρα στο Κάστρο, τον Παντοκράτορα και τους δρόμους της Άνω Πόλης.

Διαβάστε επίσης: Τριήμερες τιμές για την απελευθέρωση της Πάτρας από τα ναζιστικά στρατεύματα – Ποιες εκδηλώσεις θα γίνουν

28 Οκτωβρίου 1940: Ο πόλεμος φτάνει στην Πάτρα από τον ουρανό

Για την Πάτρα ο πόλεμος δεν άρχισε ως είδηση από το μέτωπο. Έφτασε στην ίδια την πόλη από τις πρώτες ώρες της 28ης Οκτωβρίου 1940.

Περίπου στις 9.45 το πρωί, ιταλικά αεροσκάφη βομβάρδισαν την πόλη. Βασικός στρατιωτικός στόχος ήταν το λιμάνι και η γραμμή μεταφοράς στρατευμάτων και υλικού προς τη Δυτική Ελλάδα και την Ήπειρο. Οι βόμβες, όμως, δεν έπεσαν μόνο εκεί. Χτύπησαν και κατοικημένες περιοχές του κέντρου, την Τριών Ναυάρχων, την Καρόλου, τον Άγιο Διονύσιο και άλλα σημεία της πόλης. Ο τελικός απολογισμός ήταν πολύ βαρύτερος: μεταγενέστερη καταγραφή που υιοθετεί και ο Δήμος Πατρέων ανεβάζει τους νεκρούς αμάχους στους 193.

Οι πρώτες στιγμές του πολέμου στην Πάτρα ήταν εξωπραγματικές. Μαρτυρίες της εποχής περιγράφουν κατοίκους να κοιτούν αρχικά τα αεροπλάνα χωρίς να αντιλαμβάνονται τι επρόκειτο να ακολουθήσει. Μέσα σε λίγα λεπτά, η πόλη βρέθηκε αντιμέτωπη με μια πραγματικότητα που μέχρι εκείνο το πρωί έμοιαζε μακρινή. Την επόμενη ημέρα, η «Καθημερινή» κατέγραφε έναν πρώτο απολογισμό με 50 νεκρούς και 100 τραυματίες.

Εκείνο το πρωινό ήταν η αρχή μιας διαδρομής που θα κρατούσε τέσσερα χρόνια και θα έκλεινε πάλι έναν Οκτώβριο.

Από την ιταλική κατοχή στους Γερμανούς

Μετά την κατάρρευση του ελληνικού μετώπου την άνοιξη του 1941, η Πάτρα πέρασε στην Κατοχή. Από τις αρχές Ιουνίου 1941 τη διοίκηση στην περιοχή ανέλαβε η ιταλική Μεραρχία «Πιεμόντε», υπό τον στρατηγό Άντολφο Νάλντι. Οι Ιταλοί οργάνωσαν μεταξύ άλλων την άμυνα του νευραλγικού λιμανιού, τοποθετώντας αντιαεροπορικά πυροβόλα στη λιμενική ζώνη και σε γειτονικά κτίρια.

Η κατάσταση άλλαξε δραματικά τον Σεπτέμβριο του 1943, όταν ανακοινώθηκε η συνθηκολόγηση της Ιταλίας με τους Συμμάχους. Σε ολόκληρη την Ελλάδα οι γερμανικές δυνάμεις κινήθηκαν γρήγορα για να καταλάβουν τις περιοχές που έλεγχαν έως τότε οι Ιταλοί και να αφοπλίσουν τις ιταλικές μονάδες. Μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας, οι γερμανικές δυνάμεις ανέλαβαν πλέον τον κύριο στρατιωτικό έλεγχο της Πάτρας και η καταστολή έγινε σκληρότερη.

Ταυτόχρονα, στην πόλη και στην Αχαΐα αναπτύσσονταν δίκτυα της Αντίστασης. Το ΕΑΜ, ο ΕΛΑΣ, η ΕΠΟΝ και άλλες αντιστασιακές οργανώσεις δραστηριοποιούνταν μέσα σε ένα περιβάλλον όπου οι συλλήψεις, τα αντίποινα και οι εκτελέσεις αποτελούσαν διαρκή πραγματικότητα.

Και η Πάτρα απέκτησε τους δικούς της τόπους μαρτυρίου.

Ιταλικά στρατεύματα διασχίζουν την Πάτρα τον Μάιο του 1941, λίγο μετά την έναρξη της Κατοχής

Προσφυγικά και Μουρτζούχου: Ο Δεκέμβριος του αίματος

Στις 27 Οκτωβρίου 1943, γερμανικές δυνάμεις πραγματοποίησαν το μεγάλο Μπλόκο των Προσφυγικών. Περισσότεροι από 200 άνθρωποι συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν σε χώρους κράτησης, μεταξύ αυτών και στη βίλα Λυμπερόπουλου. Πολλοί από τους συλληφθέντες ήταν νέοι και μέλη αντιστασιακών οργανώσεων.

Η συνέχεια ήρθε στις 4 Δεκεμβρίου 1943.

Στο κτήμα Μουρτζούχου, στην περιοχή του σημερινού ΚΕΤΧ, εκτελέστηκαν 84 άνθρωποι. Ανάμεσά τους βρίσκονταν 63 από όσους είχαν συλληφθεί λίγες εβδομάδες νωρίτερα στα Προσφυγικά, όπως καταγράφει ο Δήμος Πατρέων.

Η κατοχική τρομοκρατία είχε αφήσει, όμως, το αποτύπωμά της και σε άλλα σημεία της πόλης. Στη μνήμη της Πάτρας έμειναν οι φυλακές Μαργαρίτη, χώροι κράτησης και ανακρίσεων, καθώς και το κτίριο στη συμβολή Κανακάρη και Βότση, που στις τοπικές καταγραφές αναφέρεται ως έδρα των SS.

Διαβάστε επίσης: Η χαμένη απελευθέρωση της Πάτρας: Τι έγινε το 1822 με τον Κολοκοτρώνη και το φρούριο

9 Μαΐου 1944: Οι 11 κρεμάλες στα Ψηλά Αλώνια

Λίγους μήνες αργότερα, ένα ακόμη από τα πιο σκοτεινά επεισόδια της Κατοχής εκτυλίχθηκε σε έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους χώρους της Πάτρας.

Στις 9 Μαΐου 1944, στα Ψηλά Αλώνια, απαγχονίστηκαν 11 κρατούμενοι αγωνιστές της Αντίστασης. Στην επίσημη δημοτική καταγραφή αναφέρονται οι: Θεόδωρος Βάρκας, Κωνσταντίνος Γρίβας, Κωνσταντίνος Κάκος, Βασίλειος Καλαμπόκας, Κυριάκος Καψής, Ανδρέας Κόντης, Παναγιώτης Μανιάτης, Μιλτιάδης Μαστρογιαννόπουλος, Αργύρης Παπαδόπουλος, Δημήτριος Πετρίδης και Χρήστος Χωμενίδης. Σήμερα το μνημείο στα Ψηλά Αλώνια κρατά τα ονόματά τους μέσα στον αστικό ιστό της πόλης.

Το μνημείο στα Ψηλά Αλώνια για τους 11 αγωνιστές της Αντίστασης που απαγχονίστηκαν στις 9 Μαΐου 1944

Το ίδιο μέρος θα αποκτούσε έτσι διπλό βάρος στην ιστορία της Κατοχής: τόπος εκτέλεσης τον Μάιο και, λίγους μήνες αργότερα, ένα από τα σημεία γύρω από τα οποία θα εξελισσόταν η τελική μάχη για την Απελευθέρωση.

Ο Σεπτέμβριος του 1944: Η Κατοχή πλησιάζει στο τέλος της

Στα τέλη του καλοκαιριού και στις αρχές του φθινοπώρου του 1944, η γερμανική υποχώρηση από την Ελλάδα είχε αρχίσει. Στην Πελοπόννησο, όμως, η αποχώρηση δεν σήμαινε ότι οι πόλεις περνούσαν αυτομάτως και χωρίς σύγκρουση στην επόμενη ημέρα.

Γύρω από την Πάτρα συγκεντρώνονταν δυνάμεις του 12ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ, ενώ στην περιοχή κινούνταν και βρετανικές συμμαχικές δυνάμεις. Μέσα στην πόλη υπήρχαν ακόμη γερμανικές μονάδες αλλά και δυνάμεις των Ταγμάτων Ασφαλείας, ελληνικών ένοπλων σχηματισμών που είχαν συγκροτηθεί κατά την Κατοχή και συνεργάζονταν με τις κατοχικές αρχές.

Η αντίστροφη μέτρηση είχε αρχίσει.

1η Οκτωβρίου: Ο κλοιός στενεύει

Την 1η Οκτωβρίου 1944, το 12ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ προωθήθηκε προς την Κλάους, την Περιβόλα, την Εγλυκάδα και το Γηροκομειό. Τμήμα τους κατέλαβε το Δασύλλιο, ενώ άλλη δύναμη κινήθηκε από τα Συχαινά προς την παραλιακή ζώνη, επιχειρώντας να περιορίσει τις οδούς διαφυγής των Γερμανών.

Ο ιστορικός Γιώργος Μόσχος, στο έργο του «Η Πάτρα στην Κατοχή και στην Αντίσταση», τοποθετεί τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ που συμμετείχαν στις επιχειρήσεις περίπου στους 850 μαχητές, ενώ υπολογίζει σε περίπου 200 τους μάχιμους Βρετανούς που προσέγγιζαν από την οδό Ιτεών και σε περίπου 400 τους Γερμανούς μαχητές που παρέμεναν στην περιοχή.

Στο μεταξύ, τα Τάγματα Ασφαλείας παραδόθηκαν στους Βρετανούς και έμειναν εκτός της τελικής σύγκρουσης. Έτσι, στις τελευταίες μάχες για την Απελευθέρωση, το κύριο μέτωπο ήταν πλέον απέναντι στη γερμανική φρουρά.

Διαβάστε επίσης: Πάτρα: Τι ακριβώς αποφασίστηκε για νέα τοπική Αργία στην Πάτρα – Η απελευθέρωση από τους Οθωμανούς, η Σιώρου και ο Πελετίδης

2 Οκτωβρίου: Η μάχη περνά στην πόλη

Το πρωί της 2ας Οκτωβρίου αρχίζει η κύρια επιχείρηση.

Οι δρόμοι αδειάζουν. Οι κάτοικοι κλείνονται στα σπίτια. Στα περίχωρα και σταδιακά μέσα στην πόλη ακούγονται συνεχείς πυροβολισμοί και πολυβόλα. Η επίθεση αναπτύσσεται με κυκλωτική κίνηση, ώστε οι γερμανικές θέσεις να πιεστούν από διαφορετικές κατευθύνσεις.

Το τοπίο της σημερινής Πάτρας μετατρέπεται σε χάρτη μάχης: Γηροκομειό, Εγλυκάδα, Συχαινά, Δασύλλιο, Άνω Πόλη, Παντοκράτορας, Κάστρο, Ψηλά Αλώνια, παραλιακή ζώνη. Σημεία που σήμερα διασχίζονται καθημερινά, εκείνες τις ώρες γίνονταν κομμάτια ενός πραγματικού πεδίου μάχης.

Το Κάστρο της Πάτρας, προς το οποίο πιέστηκαν οι γερμανικές δυνάμεις στις τελευταίες συγκρούσεις του Οκτωβρίου 1944

Οι μάχες είχαν αρχίσει από το πρωί της 2ας Οκτωβρίου. Την επόμενη ημέρα, η διοίκηση του ΕΛΑΣ είχε εγκατασταθεί στο κέντρο «Διάκος» στο Γηροκομειό, ενώ κλιμάκιο της 8ης Ταξιαρχίας βρισκόταν στο αρχοντικό Δάρα, απέναντι από τη σημερινή περιοχή του νεκροταφείου της Εγλυκάδας, όπως καταγράφει ο Γιώργος Μόσχος.

3 Οκτωβρίου: Παντοκράτορας, Κάστρο και η τελευταία νύχτα

Η 3η Οκτωβρίου ήταν η αποφασιστική ημέρα.

Οι συγκρούσεις μεταφέρθηκαν όλο και βαθύτερα στον αστικό ιστό. Οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ κατόρθωσαν να εγκαταστήσουν πολυβόλο στο καμπαναριό του Παντοκράτορα, ενώ η πίεση προς το Κάστρο ανάγκασε τις γερμανικές μονάδες να συμπτυχθούν.

Ο Παντοκράτορας στην Άνω Πόλη, ένα από τα σημεία όπου επικεντρώθηκαν οι τελευταίες μάχες για την Απελευθέρωση

Εκείνη την ημέρα έπεσε στη συμβολή των οδών Γερμανού και Ηλείας ο λοχίας του 12ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ Γιώργος Ράμμος, 40 ετών, ελαιοχρωματιστής, με καταγωγή από τα Στύλια Δωρίδας και κάτοικος Αιγίου. Νεκρός στις μάχες ήταν επίσης ο 18χρονος Ορέστης Βασιλακόπουλος, μέλος της ΕΠΟΝ.

Καθώς έπεφτε η νύχτα, η γερμανική άμυνα κατέρρεε και άρχισε η τελική αποχώρηση.

5 το πρωί: Οι τελευταίοι Γερμανοί φεύγουν

Περίπου στις 5 το πρωί της 4ης Οκτωβρίου, οι τελευταίες γερμανικές δυνάμεις εγκατέλειπαν την Πάτρα, επιβιβαζόμενες σε πλωτά μέσα από την περιοχή του Αγίου Ανδρέα και το Ρίο, με κατεύθυνση προς την Ιτέα. Ο απολογισμός των επιχειρήσεων καταγράφει 25 Γερμανούς νεκρούς και 25 αιχμαλώτους.

Η μάχη είχε τελειώσει.

Αλλά η ελευθερία δεν ήρθε χωρίς το τελευταίο της, παράδοξα σκληρό, τίμημα.

Έρευνα στα ληξιαρχικά αρχεία καταγράφει 31 Έλληνες νεκρούς στις μάχες της 2ας έως 4ης Οκτωβρίου: 29 αμάχους και τους δύο μαχητές, Γιώργο Ράμμο και Ορέστη Βασιλακόπουλο.

Και στις 6 ακριβώς το πρωί, την ώρα που οι καμπάνες άρχισαν να αναγγέλλουν ότι η Πάτρα ήταν ελεύθερη, δύο βαριά τραυματισμένοι κάτοικοι άφηναν την τελευταία τους πνοή στα σπίτια όπου είχαν μεταφερθεί: ο 17χρονος εργάτης Αυγουστής Βικτωράτος και ο 50χρονος ζαχαροπλάστης Γιώργος Γιωτόπουλος.

Η Απελευθέρωση ξημέρωνε έτσι με δύο εντελώς διαφορετικές πραγματικότητες: την ώρα που οι καμπάνες ανήγγελλαν το τέλος της Κατοχής, δύο οικογένειες στην Πάτρα θρηνούσαν τους τελευταίους νεκρούς των μαχών.

6 το πρωί: Η πόλη ανοίγει τις πόρτες της

Και τότε η Πάτρα βγήκε στον δρόμο.

Βρετανικά συμμαχικά στρατεύματα στην Πάτρα τον Οκτώβριο του 1944, τις ημέρες των επιχειρήσεων που οδήγησαν στην Απελευθέρωση

Ύστερα από χρόνια απαγορεύσεων, περιπόλων, μπλόκων και συλλήψεων, η εικόνα της πόλης άλλαξε μέσα σε λίγες ώρες. Ελληνικές σημαίες ξεδιπλώθηκαν σε παράθυρα και μπαλκόνια, κόσμος κατέβηκε στο κέντρο, ενώ λουλούδια, δάφνες και χειροκροτήματα συνόδευαν τις πρώτες ώρες της ελευθερίας.

Μέχρι τα ξημερώματα ακούγονταν ακόμη πυροβολισμοί. Το πρωί, οι ίδιοι δρόμοι γέμιζαν πλέον ανθρώπους, μουσικές και καμπάνες.

11 το πρωί: Η παρέλαση στην ελεύθερη Πάτρα

Περίπου στις 11 το πρωί της 4ης Οκτωβρίου, η Απελευθέρωση αποκτά την εικόνα που θα μείνει περισσότερο συνδεδεμένη με εκείνη την ημέρα.

Η 8η Ταξιαρχία και το 12ο Σύνταγμα του ΕΛΑΣ, μαζί με βρετανικά συμμαχικά τμήματα, παρελαύνουν μπροστά σε χιλιάδες κατοίκους. Τα φωτογραφικά τεκμήρια διασώζουν το πλήθος, ανθρώπους πάνω σε οχήματα και ελληνικές και συμμαχικές σημαίες — μια πόλη που, έπειτα από τέσσερα χρόνια πολέμου και Κατοχής, μπορούσε ξανά να κατακτήσει τον δημόσιο χώρο της.

Μια πόλη που ακόμη περπατά πάνω στην ιστορία της

Ογδόντα δύο χρόνια μετά, πολλά από τα σημεία εκείνων των ημερών εξακολουθούν να υπάρχουν μέσα στην καθημερινή Πάτρα.

Στα Ψηλά Αλώνια, με το μνημείο των 11 απαγχονισμένων και το καταφύγιο κάτω από την πλατεία. Στο Γηροκομειό και την Εγλυκάδα, απ’ όπου οργανώθηκαν οι τελευταίες επιχειρήσεις. Στον Παντοκράτορα και το Κάστρο, που βρέθηκαν στο επίκεντρο των τελικών συγκρούσεων. Στη συμβολή Γερμανού και Ηλείας, όπου σκοτώθηκε ο Γιώργος Ράμμος. Στα Προσφυγικά και το κτήμα Μουρτζούχου, που παραμένουν δεμένα με μία από τις πιο σκληρές περιόδους της Κατοχής.

Σε αυτή τη γεωγραφία επιστρέφουν και οι φετινές εκδηλώσεις του Δήμου Πατρέων, από τις 2 έως τις 4 Οκτωβρίου 2026, με σταθμούς την Αχαΐα Κλάους, το καταφύγιο των Υψηλών Αλωνίων και την πρώην Χαρτοποιία Λαδόπουλου. Στις 4 Οκτωβρίου, η κατάθεση στεφάνων στον τόπο εκτέλεσης στα Ψηλά Αλώνια και η συνέχεια των εκδηλώσεων στο καταφύγιο συνδέουν ξανά τη σημερινή πόλη με τα σημεία όπου γράφτηκε αυτή η ιστορία.

Το ιστορικό καταφύγιο κάτω από τα Ψηλά Αλώνια, ένας από τους χώρους που διατηρούν σήμερα τη μνήμη της Κατοχής και των βομβαρδισμών της Πάτρας

Πίσω από την εικόνα της 4ης Οκτωβρίου 1944 βρίσκονται τέσσερα χρόνια Κατοχής, απωλειών και βίας που σημάδεψαν την Πάτρα. Γι’ αυτό και η Απελευθέρωση δεν είναι μόνο η στιγμή της χαράς· είναι και όσα χρειάστηκε να προηγηθούν μέχρι να φτάσει η πόλη σε εκείνο το πρωινό.

Πηγές: Γιώργος Δ. Μόσχος, «Η Πάτρα στην Κατοχή και στην Αντίσταση», Δήμος Πατρέων – Απελευθέρωση της Πάτρας, Δήμος Πατρέων – Μπλόκο Προσφυγικών και Μουρτζούχου, Δήμος Πατρέων – 11 απαγχονισμένοι στα Ψηλά Αλώνια, Δήμος Πατρέων – Εκδηλώσεις Απελευθέρωσης 2026, ΕΡΤ Αρχείο / ΕΡΤ News, Ελληνικό Ινστιτούτο Ναυτικής Ιστορίας, Γενικά Αρχεία του Κράτους, «Η Καθημερινή», 29 Οκτωβρίου 1940

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News