Αρτεμίζια Τζεντιλέσκι: Η ζωγράφος που έβαλε τις γυναίκες να ανταποδίδουν το βλέμμα
Σε μια εποχή όπου οι γυναίκες σπάνια έμπαιναν στα εργαστήρια, στις ακαδημίες και στις μεγάλες παραγγελίες, η Αρτεμίζια Τζεντιλέσκι ζωγράφισε ηρωίδες με σώμα, θυμό, φόβο, απόφαση και βλέμμα. Οι γυναίκες στους πίνακές της δεν υπάρχουν για να τις κοιτάζουν, υπάρχουν για να δρουν
Η Ιουδήθ σκύβει πάνω από τον Ολοφέρνη και πιέζει το σπαθί. Η υπηρέτρια δεν κοιτάζει από απόσταση. Συμμετέχει. Το σώμα της μπαίνει στη σκηνή, τα χέρια κρατούν, η πράξη έχει βάρος. Στον πίνακα της Αρτεμίζια Τζεντιλέσκι, η βιβλική ηρωίδα δεν μοιάζει με αλληγορία φτιαγμένη για να θαυμαστεί. Μοιάζει με γυναίκα που κάνει κάτι τρομερό και αναλαμβάνει όλο το κόστος της πράξης.
Αυτή ήταν η τομή της Αρτεμίζιας. Πήρε θέματα που η ζωγραφική είχε ήδη χρησιμοποιήσει πολλές φορές και τους άλλαξε θερμοκρασία. Οι γυναίκες της δεν στέκονται στον καμβά ως ωραία σώματα, ως θύματα με χαμηλωμένο βλέμμα ή ως διακοσμητικές μορφές σε ανδρικές ιστορίες. Κρατούν μαχαίρια, αντιστέκονται, φοβούνται, σκέφτονται, διεκδικούν χώρο.
Γεννημένη στη Ρώμη στις 8 Ιουλίου 1593, κόρη του ζωγράφου Οράτσιο Τζεντιλέσκι, η Αρτεμίζια μεγάλωσε μέσα σε εργαστήριο. Έμαθε τη ζωγραφική από εκεί που ξεκινούσαν οι περισσότεροι άνδρες καλλιτέχνες της εποχής, σε έναν χώρο όμως όπου οι γυναίκες δεν είχαν αυτονόητη θέση. Η τέχνη του 17ου αιώνα είχε κανόνες, προστάτες, ακαδημίες, παραγγελίες και φιλοδοξίες που περνούσαν σχεδόν πάντα από ανδρικά χέρια.
Η Αρτεμίζια μπήκε σε αυτόν τον κόσμο χωρίς να μικρύνει τη φωνή της.
Η γυναίκα στον καμβά αλλάζει θέση
Στη ζωγραφική της εποχής, οι γυναίκες εμφανίζονταν συχνά μέσα από το βλέμμα των ανδρών. Η ομορφιά, η αγνότητα, η θυσία, η ντροπή, η γυμνότητα, ο πόνος, όλα μπορούσαν να γίνουν θέαμα.
Η Αρτεμίζια κινήθηκε αλλιώς. Στους δικούς της πίνακες, το γυναικείο σώμα δεν λειτουργεί απλώς ως αντικείμενο παρατήρησης. Έχει ένταση. Έχει άμυνα. Έχει μνήμη. Η γυναίκα δεν υπάρχει για να ομορφύνει τη σκηνή, αλλά για να την καθορίσει.
Αυτό φαίνεται από πολύ νωρίς στη «Σουζάννα και οι Πρεσβύτεροι». Το θέμα ήταν γνώριμο: μια γυναίκα δέχεται την απειλητική προσέγγιση δύο ανδρών. Σε πολλές εκδοχές της εποχής, η σκηνή γλιστρούσε προς την αισθησιακή απεικόνιση. Στην Αρτεμίζια, η Σουζάννα συσπάται. Το σώμα της τραβιέται μακριά. Το πρόσωπο δείχνει πίεση, όχι φιλάρεσκη αμηχανία.
Η διαφορά βρίσκεται στην οπτική γωνία. Η σκηνή δεν στήνεται για την απόλαυση εκείνου που κοιτάζει. Στήνεται από την πλευρά εκείνης που παγιδεύεται.
Η δίκη που σκέπασε για χρόνια το έργο της
Η ζωή της Αρτεμίζιας σημαδεύτηκε από ένα γεγονός που για αιώνες σχεδόν επισκίασε τη ζωγραφική της. Στα δεκαεπτά της, βιάστηκε από τον ζωγράφο Αγκοστίνο Τάσι, συνεργάτη του πατέρα της. Ακολούθησε δίκη, δημόσια έκθεση, καταθέσεις, εξευτελιστική αμφισβήτηση της αξιοπιστίας της.
Η ιστορία αυτή δεν βγαίνει από το κάδρο. Εξηγεί πολλά για τον κόσμο μέσα στον οποίο έζησε. Για τη θέση της γυναίκας. Για τη βία. Για το ποιος είχε δικαίωμα να μιλά και ποιος έπρεπε να αποδεικνύει συνεχώς την αλήθεια του.
Αλλά η Αρτεμίζια δεν χωρά σε μια υποσημείωση τραύματος.
Υπήρξε ζωγράφος με καριέρα, παραγγελίες, μετακινήσεις, απαιτήσεις, διαπραγματεύσεις, τεχνική και αναγνώριση. Δούλεψε στη Ρώμη, στη Φλωρεντία, στη Νάπολη, στο Λονδίνο. Έγινε η πρώτη γυναίκα που έγινε δεκτή στην Accademia delle Arti del Disegno της Φλωρεντίας. Υπέγραφε έργα, διεκδικούσε αμοιβές, απευθυνόταν σε ισχυρούς πελάτες, έχτιζε δημόσια παρουσία.
Το τραύμα υπάρχει. Η τέχνη της ξεπερνά την εύκολη βιογραφική ανάγνωση.
Η Ιουδήθ χωρίς ωραιοποίηση
Η «Ιουδήθ που αποκεφαλίζει τον Ολοφέρνη» παραμένει το έργο που συνδέθηκε περισσότερο με το όνομά της. Ένας πίνακας σκληρός, σωματικός, σχεδόν ασφυκτικός.
Η Ιουδήθ δεν μοιάζει με λεπτή ηρωίδα που εκτελεί ένα ηθικό καθήκον μέσα σε θεατρική πόζα. Σκύβει, πιέζει, συγκεντρώνεται. Η υπηρέτρια κρατά τον Ολοφέρνη με δύναμη. Το αίμα δεν κρύβεται. Η πράξη δεν γίνεται σύμβολο από απόσταση. Γίνεται σκηνή με βάρος, κόπο και ωμή φυσικότητα.
Η Αρτεμίζια παίρνει ένα θέμα που είχε ήδη ζωγραφίσει ο Καραβάτζιο και το μετακινεί αλλού. Η γυναίκα δεν είναι το ωραίο πρόσωπο μιας βιβλικής ιστορίας. Είναι ο φορέας της δράσης. Ο πίνακας δεν χαρίζεται στον θεατή. Τον υποχρεώνει να δει τη βία από πολύ κοντά.
Για αυτό και το έργο της διαβάστηκε συχνά ως εκδίκηση. Η ανάγνωση έχει δύναμη, αλλά δεν αρκεί. Η Ιουδήθ της Αρτεμίζιας δεν εκτονώνει απλώς οργή. Ελέγχει τη σκηνή. Παίρνει τον χώρο που στην ιστορία της ζωγραφικής κρατούσαν συνήθως οι άνδρες ήρωες.
Ηρωίδες με νεύρο, όχι αγιογραφίες
Η Αρτεμίζια επέστρεφε συχνά σε γυναίκες της Βίβλου, της μυθολογίας και της ιστορίας: Ιουδήθ, Σουζάννα, Εσθήρ, Κλεοπάτρα, Λουκρητία. Πρόσωπα που κουβαλούν κίνδυνο, επιθυμία, βία, εξουσία, αυτοθυσία, στρατηγική.
Στους πίνακές της, οι μορφές αυτές αποφεύγουν τη μονοδιάστατη ηρωοποίηση. Η δύναμή τους δεν μοιάζει πάντα καθαρή ή ένδοξη. Έχει φόβο, αμφιβολία, κόπωση, σκοτεινή συγκέντρωση. Αυτό τις κάνει πιο ανθρώπινες και πιο απειλητικές.
Η Λουκρητία δεν είναι απλώς σύμβολο τιμής. Η Κλεοπάτρα δεν είναι μόνο εξωτική εικόνα θανάτου. Η Σουζάννα δεν είναι ευκαιρία για γυμνό. Η Ιουδήθ δεν είναι διακοσμημένη αρετή.
Η Αρτεμίζια ζωγραφίζει γυναίκες σε οριακές στιγμές. Στιγμές όπου το σώμα και η απόφαση δεν χωρίζονται.
Από εξαίρεση σε κεντρική μορφή
Για πολλά χρόνια, η ιστορία της τέχνης αντιμετώπισε την Αρτεμίζια περισσότερο ως ιδιαιτερότητα παρά ως κεντρική δημιουργό. Κόρη του Οράτσιο. Μαθήτρια του καραβατζισμού. Γυναίκα με τραυματική βιογραφία. Εξαίρεση σε έναν ανδρικό κανόνα.
Η σημερινή της θέση είναι διαφορετική. Τα έργα της εκτίθενται, μελετώνται, επανεκτιμώνται. Όχι ως “γυναικεία παραλλαγή” μιας μεγάλης ζωγραφικής παράδοσης, αλλά ως ζωγραφική με δική της ένταση, δικό της βλέμμα, δική της σκληρότητα.
Η τεχνική της δεν χρειάζεται υπεράσπιση λόγω φύλου. Η χρήση του φωτός, η δραματικότητα, η σωματικότητα των μορφών, η ψυχολογική πίεση, η σύνθεση της σκηνής δείχνουν καλλιτέχνιδα που ήξερε καλά τη γλώσσα της εποχής της και την έσπρωξε προς δική της κατεύθυνση.
Η Αρτεμίζια δεν μπήκε στην ιστορία επειδή ήταν γυναίκα ανάμεσα σε άνδρες. Έμεινε επειδή ζωγράφισε με τρόπο που ακόμη ενοχλεί, συγκινεί και τραβά το βλέμμα.
Γιατί επιστρέφει σήμερα
Η εποχή μας ξαναδιαβάζει την Αρτεμίζια με άλλο ενδιαφέρον. Η συζήτηση για το βλέμμα, τη συναίνεση, τη βία, την παρουσία των γυναικών στη δημόσια ιστορία και την αποσιώπηση των δημιουργών που έμειναν στο περιθώριο, κάνει τους πίνακές της να μοιάζουν πιο κοντινοί.
Ο κίνδυνος είναι να την κάνουμε σύνθημα. Να τη μετατρέψουμε σε εύκολη εικόνα “γυναικείας δύναμης” και να χάσουμε την πολυπλοκότητά της.
Η Αρτεμίζια αξίζει καλύτερη ανάγνωση. Δεν ζωγράφισε μόνο δυνατές γυναίκες. Ζωγράφισε γυναίκες σε πίεση. Γυναίκες που φοβούνται και συνεχίζουν. Γυναίκες που δρουν χωρίς να γίνονται αψεγάδιαστες. Γυναίκες που κοιτούν τον θεατή χωρίς να ζητούν την άδειά του.
Αυτό είναι που κάνει την τέχνη της να παραμένει αιχμηρή τέσσερις αιώνες μετά. Οι γυναίκες της Αρτεμίζιας δεν χαμηλώνουν εύκολα το βλέμμα. Το επιστρέφουν.
Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη
Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.
Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News
