Πανοραμίξ, Getafix και Miraculix: Πώς ο Αστερίξ έμαθε να μιλά 120 γλώσσες

Αλεξάνδρα Παναγοπούλου

Στη Γαλλία λέγεται Panoramix. Στη Βρετανία Getafix και στη Γερμανία Miraculix. Είναι πάντα ο ίδιος δρυΐδης, με τη χρυσή δρεπάνη, τη λευκή γενειάδα και τη μυστική συνταγή για το μαγικό φίλτρο. Το όνομά του, όμως, αλλάζει μόλις περνά τα σύνορα.

Κάπως έτσι ταξίδεψε ολόκληρος ο κόσμος του Αστερίξ. Οι εικόνες έμειναν ίδιες, οι Ρωμαίοι συνέχισαν να εκτοξεύονται στον αέρα και ο Οβελίξ να αρνείται ότι είναι χοντρός. Για να γελάσει όμως ένας Βρετανός, ένας Γερμανός ή ένας Ελληνας στα ίδια σημεία με έναν Γάλλο, τα λόγια έπρεπε συχνά να αλλάξουν εντελώς.

Οι περιπέτειες που δημιούργησαν ο Ρενέ Γκοσινί και ο Αλμπέρ Ουντερζό έχουν μεταφραστεί σε 120 γλώσσες και διαλέκτους. Ενα εκδοτικό κατόρθωμα, αλλά και ένας μικρός εφιάλτης για τους μεταφραστές: σχεδόν κάθε όνομα, ατάκα και επιγραφή κρύβει ένα λογοπαίγνιο που λειτουργεί μόνο στα γαλλικά.

Ενα χωριό γεμάτο κρυφά αστεία

Τα ονόματα των δύο πρωταγωνιστών ξεκινούν το παιχνίδι. Ο Astérix παραπέμπει στον γαλλικό astérisque, τον αστερίσκο. Ο Obélix συνδέεται με τον οβελίσκο, αλλά και με το obelus, ένα τυπογραφικό σύμβολο που χρησιμοποιείται, όπως ο αστερίσκος, για σημειώσεις και παραπομπές. Οι δυο τους ήταν ζευγάρι προτού ακόμη αρχίσουν να μοιράζονται αγριογούρουνα.

Ο Γκοσινί επέκτεινε το αστείο σε ολόκληρο τον αρχαίο κόσμο. Οι Γαλάτες αποκτούν ονόματα σε «-ix», οι Ρωμαίοι συνήθως σε «-us», οι Γότθοι σε «-ic» και οι Νορμανδοί σε «-af». Το όνομα σχολιάζει το επάγγελμα, τον χαρακτήρα ή την πιο ενοχλητική συνήθεια του ήρωα. Πριν προλάβει να μιλήσει, έχει ήδη συστηθεί με μια ατάκα.

Διαβάστε επίσης: Αστερίξ και Οβελίξ: Ο Αγώνας των Αρχηγών – Οι Γαλάτες χάνουν την μνήμη όχι όμως το μυαλό τους

Ο βάρδος Assurancetourix, για παράδειγμα, χρωστά το γαλλικό όνομά του στην έκφραση assurance tous risques, δηλαδή στην πλήρη ασφαλιστική κάλυψη. Το αστείο εξαφανίζεται μόλις μεταφερθεί αυτούσιο σε άλλη γλώσσα. Στα αγγλικά έγινε Cacofonix, ένα όνομα που εγκαταλείπει την ασφάλιση και πηγαίνει κατευθείαν στο πρόβλημα: ο άνθρωπος τραγουδά απαίσια.

Ο δρυΐδης με τα τρία διαβατήρια

Ο Πανοραμίξ είναι το καλύτερο δείγμα αυτής της δημιουργικής απιστίας. Η ελληνική, η ισπανική και η ιταλική έκδοση κράτησαν το γαλλικό όνομα. Οι Αγγλοι τον βάφτισαν Getafix, ενώ οι Γερμανοί Miraculix. Η επίσημη σελίδα του χαρακτήρα μοιάζει σχεδόν με συλλογή από διαφορετικά διαβατήρια του ίδιου ανθρώπου.

Ακόμη πιο ευρηματική ήταν η αγγλική τύχη του Ιντεφίξ. Το γαλλικό Idéfix προέρχεται από την idée fixe, την έμμονη ιδέα. Στα αγγλικά έγινε Dogmatix, ενώνοντας το «dog» με το «dogmatic». Το αρχικό λογοπαίγνιο χάθηκε, στη θέση του όμως εμφανίστηκε ένα καινούργιο που ταιριάζει θαυμάσια στον μικρό και εξαιρετικά πεισματάρη σκύλο.

Διαβάστε επίσης: Τιραμόλα: Ο θρυλικός λαστιχένιος ήρωας έγινε 70 ετών – Γνωστοί πατρινοί μιλούν στην «Π» για τη θέση των κόμικ στη ζωή τους

Η ίδια μέθοδος έδωσε μερικά από τα καλύτερα ονόματα της αγγλικής έκδοσης. Ο ηλικιωμένος Agecanonix μεταμορφώθηκε σε Geriatrix, ο αρχηγός Abraracourcix σε Vitalstatistix, ο σιδηρουργός Cétautomatix σε Fulliautomatix και ο ιχθυοπώλης Ordralfabétix σε Unhygienix — μια όχι ιδιαίτερα κολακευτική αναφορά στην ποιότητα των ψαριών του. Δεν μεταφράστηκε η λέξη. Μεταφέρθηκε το αστείο.

Πανοραμίξ στα γαλλικά και στα ελληνικά, Getafix στα αγγλικά και Miraculix στα γερμανικά: ο ίδιος δρυΐδης απέκτησε διαφορετικό όνομα σε κάθε αγορά

Το αγγλικό μαγικό φίλτρο

Μεγάλο μέρος αυτής της δουλειάς στην αγγλική έκδοση ανήκει στην Anthea Bell και στον Derek Hockridge, οι οποίοι άρχισαν να μεταφράζουν τον Αστερίξ το 1969. Η Bell δεν αναζητούσε κατά λέξη αντιστοιχίες. Εβρισκε ένα αστείο που μπορούσε να λειτουργήσει στο ίδιο καρέ, για έναν αναγνώστη με διαφορετική γλώσσα και διαφορετικές πολιτισμικές αναφορές.

Σε συνέντευξή της στον «Guardian» είχε εξηγήσει ότι ο μεταφραστής πρέπει να βρίσκει τη φωνή του πρωτοτύπου και να κινείται με ελευθερία. Η επιτυχία, για εκείνη, ερχόταν όταν η μετάφραση γινόταν αόρατη και ο αναγνώστης αισθανόταν ότι διάβαζε το ίδιο το πρωτότυπο.

Στον Αστερίξ υπάρχει και μία πρόσθετη δυσκολία: το αστείο πρέπει να χωρέσει μέσα σε ένα ήδη σχεδιασμένο συννεφάκι. Δεν μπορεί να είναι πολύ μεγαλύτερο, να αλλάξει τον ρυθμό της σκηνής ή να αγνοήσει όσα συμβαίνουν στην εικόνα. Οπως επισημαίνεται σε μελέτη για τις μεταφράσεις της σειράς, το σκίτσο, ο περιορισμένος χώρος, οι ιδιωματισμοί και οι πολιτισμικές αναφορές μετατρέπουν τη μετάφραση των κόμικς σε άσκηση ακριβείας.

Ο μεταφραστής πρέπει να βρει ένα καλό αστείο. Και μετά να το στριμώξει στο σωστό συννεφάκι.

Ο γαλλικός Idéfix έγινε Dogmatix στα αγγλικά, ενώνοντας τη λέξη «dog» με το «dogmatic»

Ο Μαζεστίξ, ο Μαθουσαλίξ και η ελληνική παρέα

Η ελληνική έκδοση βρήκε τη δική της ισορροπία ανάμεσα στον γαλλικό ήχο και στο αστείο που αναγνωρίζει αμέσως ο Ελληνας αναγνώστης.

Ο Abraracourcix έγινε Μαζεστίξ, ο υπέργηρος Agecanonix Μαθουσαλίξ, ο κακόφωνος βάρδος Κακοφωνίξ και ο σιδηρουργός Αυτοματίξ. Ο Μαθουσαλίξ δηλώνει την ηλικία του χωρίς να χρειάζεται υποσημείωση. Ο Κακοφωνίξ κουβαλά στο όνομά του ολόκληρη τη μουσική του ανικανότητα. Ο Αυτοματίξ ακούγεται σαν γνήσιος κάτοικος του χωριού και σαν άνθρωπος που λύνει τις διαφωνίες του σχεδόν αυτομάτως, συνήθως με μια γροθιά.

Το γαλλικό Assurancetourix έχασε την ασφαλιστική αναφορά του και έγινε Cacofonix στα αγγλικά και Κακοφωνίξ στα ελληνικά

Οι μεταφράσεις πολλαπλασιάζονται ακόμη και μέσα στην ίδια χώρα. Στην Ισπανία, «Το χρυσό δρεπάνι» έχει κυκλοφορήσει στα καστιλιάνικα, στα καταλανικά, στα βαλενθιανά, στα γαλικιανά και στα βασκικά, όπως καταγράφει η επίσημη παρουσίαση του άλμπουμ. Αλμπουμ της σειράς έχουν τυπωθεί επίσης στα λατινικά, στα αρχαία ελληνικά, στα εσπεράντο, στα ουαλικά, στα σκωτικά γαελικά και σε δεκάδες τοπικές διαλέκτους.

Ο Αστερίξ έγινε παγκόσμιος ακριβώς επειδή δεν ακούγεται παντού ίδιος. Οι μεταφραστές κράτησαν το χωριό, το μαγικό φίλτρο, τα αγριογούρουνα και το άγχος μήπως πέσει ο ουρανός στα κεφάλια των Γαλατών. Τα αστεία, όμως, τα ξανάγραψαν από την αρχή.

Ετσι, σε κάθε καινούργια γλώσσα, ο Αστερίξ παραμένει πεισματικά Γαλάτης και συγχρόνως γίνεται λίγο ντόπιος. Ισως αυτό να είναι τελικά το πιο ισχυρό μαγικό φίλτρο που βγήκε ποτέ από το καζάνι του Πανοραμίξ.

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News