Το Χόλιγουντ έκανε το ζόμπι τέρας και έσβησε την ιστορία του

Αλεξάνδρα Παναγοπούλου

Στη σύγχρονη ποπ κουλτούρα, το ζόμπι είναι ένα κινούμενο νεκρό σώμα που πεινά για ανθρώπινη σάρκα. Εμφανίζεται σε ταινίες, σειρές, videogames και αποκριάτικες παρελάσεις. Μπορεί να είναι αργό ή γρήγορο, αποτέλεσμα ιού ή επιστημονικού πειράματος, αλλά σχεδόν πάντοτε αποτελεί μια απρόσωπη απειλή που επιτρέπεται να εξοντωθεί χωρίς δεύτερη σκέψη.

Το «Black Zombie» της Μάγια Άνικ Μπέντγουορντ επιστρέφει πριν από αυτή την εικόνα. Αναζητά τις ρίζες του ζόμπι στην αποικιακή Αϊτή και στο αϊτινό Vodou, αποκαλύπτοντας ότι το πλάσμα δεν γεννήθηκε ως σαρκοφάγο τέρας. Συνδέθηκε με τον φόβο της απόλυτης απώλειας της βούλησης: με έναν άνθρωπο καταδικασμένο να υπηρετεί ακόμη και μετά τον θάνατό του.

Η πραγματική φρίκη δεν ήταν ότι ο νεκρός θα επέστρεφε. Ήταν ότι δεν θα κατάφερνε ποτέ να ελευθερωθεί.

Ένα τέρας γεννημένο από τη σκλαβιά

Για τους ανθρώπους που μεταφέρθηκαν βίαια στην Αϊτή και υποχρεώθηκαν να εργαστούν στις αποικιακές φυτείες, ο θάνατος μπορούσε να σημαίνει την επιστροφή στους προγόνους και την απελευθέρωση από τη δουλεία. Η μορφή του ζόμπι ανέτρεπε αυτή την προσδοκία: το σώμα παρέμενε παγιδευμένο, χωρίς προσωπικότητα, θέληση ή δυνατότητα επιστροφής.

Το ντοκιμαντέρ συνδέει αυτή την ιδέα με την ιστορία της Αϊτής, την επανάσταση που ξεκίνησε το 1791 και τη δημιουργία του πρώτου ανεξάρτητου κράτους της Λατινικής Αμερικής που προέκυψε από εξέγερση υποδουλωμένων ανθρώπων.

Το ζόμπι αποκτά έτσι μια πολιτική διάσταση πολύ διαφορετική από εκείνη της σημερινής κινηματογραφικής αποκάλυψης. Δεν είναι ο ξένος που έρχεται να καταστρέψει τον δυτικό κόσμο. Είναι ο άνθρωπος από τον οποίο αφαιρέθηκαν η ταυτότητα, η ελευθερία και ακόμη και το δικαίωμα στον θάνατο.

Το Χόλιγουντ κράτησε το σώμα

Η κινηματογραφική διαδρομή άρχισε ουσιαστικά με το «White Zombie» του 1932, με τον Μπέλα Λουγκόζι. Η ταινία χρησιμοποίησε την Αϊτή και το Vodou ως εξωτικό και απειλητικό σκηνικό για ένα λευκό αμερικανικό κοινό. Η αποικιακή εμπειρία και η ιστορία της σκλαβιάς υποχώρησαν, ενώ παρέμεινε η εικόνα ενός σώματος χωρίς βούληση.

Αργότερα, ταινίες όπως το «I Walked with a Zombie», το «Night of the Living Dead» και το «The Serpent and the Rainbow» άλλαξαν ξανά τη μορφή του πλάσματος. Ο Τζορτζ Ρομέρο μετέτρεψε τους ζωντανούς νεκρούς σε καθρέφτη της καταναλωτικής κοινωνίας, του ρατσισμού και της κοινωνικής κατάρρευσης. Η βιομηχανία, ωστόσο, απομάκρυνε σταδιακά το ζόμπι από την Αϊτή τόσο αποτελεσματικά ώστε η αρχική του ιστορία έγινε σχεδόν αόρατη.

Το Χόλιγουντ κράτησε το σώμα και αφαίρεσε τη μνήμη του.

Το «White Zombie» με τον Μπέλα Λουγκόζι καθόρισε μία από τις πρώτες χολιγουντιανές απεικονίσεις του ζόμπι

Η παγίδα μιας δεύτερης παραμόρφωσης

Η Μάγια Άνικ Μπέντγουορντ αποφεύγει μια ακόμη απλούστευση: το ζόμπι δεν αποτελεί ολόκληρη την παράδοση του Vodou ούτε μπορεί μια σύνθετη θρησκεία να περιοριστεί σε μια ιστορία νεκρών που επιστρέφουν.

Το «Black Zombie» συνομιλεί με ιστορικούς, καλλιτέχνες, μελετητές και εκπροσώπους της θρησκευτικής παράδοσης. Ανάμεσά τους βρίσκονται η ιέρεια του Vodou Mambo Labelle Déesse, η μελετήτρια της Καραϊβικής Καϊάμα Γκλόβερ, ο ειδικός των κινηματογραφικών εφέ Τομ Σαβίνι, ο Slash και η κινηματογραφίστρια Ζαντασέ Μπράουν.

Η παρουσία αυτών των φωνών επιτρέπει στην ταινία να εξετάσει όχι μόνο πώς δημιουργήθηκε ένα τέρας, αλλά και ποιος έχει τη δύναμη να αφηγείται την ιστορία του. Η παραμόρφωση του ζόμπι δεν ήταν μια αθώα κινηματογραφική μετάλλαξη. Ακολούθησε έναν παλαιότερο μηχανισμό, μέσα από τον οποίο η δυτική κουλτούρα αποσπά εικόνες από άλλους πολιτισμούς, τις αποσυνδέει από την ιστορία τους και τις πουλά ως ψυχαγωγία.

Από την «ανθεκτικότητα» στην αντίσταση

Το ντοκιμαντέρ απορρίπτει και τον εύκολο θαυμασμό για την υποτιθέμενη «ανθεκτικότητα» της Αϊτής. Η λέξη μπορεί να ακούγεται θετική, αλλά συχνά επιτρέπει στον υπόλοιπο κόσμο να αποδέχεται τη συνεχή βία, τη φτώχεια και την πολιτική αποσταθεροποίηση σαν να αποτελούν φυσική μοίρα μιας χώρας που πάντοτε θα αντέχει.

Η Μπέντγουορντ προτιμά την έννοια της αντίστασης. Η Αϊτή δεν επιβίωσε απλώς από την αποικιοκρατία. Επαναστάτησε εναντίον της. Το ζόμπι, όταν επιστρέφει στην ιστορική του αφετηρία, δεν αποτελεί μόνο εικόνα υποδούλωσης. Μπορεί να γίνει υπενθύμιση όσων χρειάστηκε να πολεμήσουν για να αποκτήσουν ξανά το σώμα και τη ζωή τους.

Το «Black Zombie» φτάνει στο ψηφιακό κοινό την κατάλληλη στιγμή. Ο Οκτώβριος γεμίζει κάθε πλατφόρμα με τέρατα που προορίζονται να μας τρομάξουν για λίγα λεπτά. Το συγκεκριμένο ντοκιμαντέρ κάνει κάτι πολύ πιο ανήσυχο: επιστρέφει στο διασημότερο ίσως τέρας του τρόμου την ανθρώπινη ιστορία που του αφαιρέθηκε.

Διαβάστε επίσης: 

• Τζορτζ Ρομέρο: Ο σκηνοθέτης που έκανε τα ζόμπι κοινωνικό εφιάλτη
• The Blair Witch Project: Η ταινία που έκανε το ψέμα να φαίνεται αληθινό
• Five Nights at Freddy’s και Buddy: Ο τρόμος των μασκότ

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News