Το σοκ περνά σε έξι μήνες, η ακρίβεια όχι – Τι αποκαλύπτει νέα έκθεση για τα τρόφιμα
Εξαγωγικοί φραγμοί, λίγοι βασικοί προμηθευτές και ανατιμήσεις μεγάλης διάρκειας μεταφέρουν κάθε διεθνή αναταραχή μέχρι το ράφι
Ένα προϊόν μπορεί να παραχθεί στη μία ήπειρο, να μεταποιηθεί σε μια δεύτερη και να φτάσει στο ράφι μιας τρίτης. Πίσω από αυτή τη διαδρομή βρίσκεται μια παγκόσμια αγορά που έχει πλέον αξία περίπου 2 τρισ. δολαρίων και είναι σχεδόν πέντε φορές μεγαλύτερη από ό,τι στις αρχές του αιώνα.
Η εντυπωσιακή ανάπτυξη δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι το σύστημα έγινε άτρωτο. Η νέα έκθεση The State of Agricultural Commodity Markets 2026 του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών καταγράφει μια πιο σύνθετη πραγματικότητα: οι εμπορικές ροές συνήθως βρίσκουν τρόπο να ανακάμψουν μετά από ένα σοκ, αλλά οι αυξήσεις των τιμών μπορούν να παραμείνουν για πολύ μεγαλύτερο διάστημα.
Και σε αρκετές περιπτώσεις, η ζημιά δεν προέρχεται μόνο από την ξηρασία, τον πόλεμο ή την πανδημία. Μεγαλώνει από τον τρόπο με τον οποίο αντιδρούν οι κυβερνήσεις, όταν κλείνουν τις εξαγωγές για να προστατεύσουν προσωρινά τις εσωτερικές τους αγορές.
Μια αγορά πέντε φορές μεγαλύτερη από το 2000
Η αξία του παγκόσμιου εμπορίου τροφίμων και αγροτικών προϊόντων αυξήθηκε από περίπου 400 δισ. δολάρια το 2000 σε σχεδόν 2 τρισ. δολάρια το 2024. Χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος έχουν ενταχθεί βαθύτερα στα διεθνή δίκτυα, είτε ως εξαγωγείς είτε ως εισαγωγείς βασικών ειδών διατροφής και ζωοτροφών.
Η ανάπτυξη στηρίχθηκε στη μείωση του κόστους μεταφοράς, στις καλύτερες υποδομές, στις εμπορικές συμφωνίες και στην αυξημένη ζήτηση από μεγάλες αναδυόμενες οικονομίες.
Την ίδια ώρα, όμως, οι αγορές παραμένουν συγκεντρωμένες. Το 2024, οι δύο μεγαλύτερες εξαγωγικές χώρες σόγιας και φοινικέλαιου αντιπροσώπευαν περίπου το 85% των παγκόσμιων εξαγωγών των συγκεκριμένων προϊόντων. Όταν η προσφορά εξαρτάται από τόσο λίγους προμηθευτές, μια κακή σοδειά, μια εμπορική απόφαση ή μια διακοπή στις μεταφορές μπορεί να μεταδοθεί γρήγορα σε δεκάδες οικονομίες.
Το σοκ υποχωρεί, η αύξηση δεν επιστρέφει εύκολα
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα της έκθεσης αφορά τον χρόνο που χρειάζεται η αγορά για να απορροφήσει μια διαταραχή.
Μετά από ένα σοκ, οι εξαγωγές στις διμερείς εμπορικές σχέσεις μειώνονται αισθητά. Η επίδραση αυτή, κατά μέσο όρο, εξασθενεί μέσα σε διάστημα περίπου έξι μηνών. Οι μεταφορές αποκαθίστανται, οι προμηθευτές αλλάζουν και οι εισαγωγικές χώρες αναζητούν εναλλακτικές πηγές.
Δεν συμβαίνει πάντοτε το ίδιο με τις τιμές. Οι απότομες ανατιμήσεις που προκαλούνται από μια κρίση μπορούν να επιμένουν και δεν ακολουθούνται απαραίτητα από αντίστοιχες μειώσεις όταν οι συνθήκες ομαλοποιηθούν.
Με απλά λόγια, η ποσότητα μπορεί να επιστρέψει στην αγορά γρηγορότερα από όσο υποχωρεί ο λογαριασμός που πληρώνουν οι επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά.
Γιατί το ρύζι αργεί περισσότερο να «ηρεμήσει»
Η ταχύτητα μετάδοσης και αποκλιμάκωσης των ανατιμήσεων δεν είναι ίδια για όλα τα προϊόντα.
Σύμφωνα με την ανάλυση του FAO, οι διεθνείς αγορές σιταριού τείνουν να επανέρχονται ταχύτερα μετά από ένα σοκ. Στο ρύζι, αντίθετα, οι διαταραχές διαρκούν περισσότερο και οι μεταβολές στις τιμές είναι εντονότερες.
Η διαφορά συνδέεται με το γεγονός ότι μικρότερο μέρος της παγκόσμιας παραγωγής ρυζιού διακινείται διεθνώς. Επομένως, όταν μια σημαντική εξαγωγική χώρα περιορίσει τις πωλήσεις της, υπάρχουν λιγότερες διαθέσιμες ποσότητες και εναλλακτικές επιλογές για όσους εξαρτώνται από εισαγωγές.
Οι κυβερνήσεις μπορούν να κάνουν την κρίση ακριβότερη
Όταν οι τιμές ανεβαίνουν, αρκετές κυβερνήσεις επιχειρούν να προστατεύσουν την εγχώρια αγορά περιορίζοντας ή απαγορεύοντας τις εξαγωγές. Η κίνηση μπορεί να συγκρατήσει προσωρινά τις τιμές στο εσωτερικό μιας χώρας, αλλά αφαιρεί προϊόντα από τη διεθνή αγορά και μεταφέρει την πίεση στους εισαγωγείς.
Ο FAO εκτιμά ότι οι αλλαγές στην εμπορική πολιτική και τα μέτρα προστασίας των εσωτερικών αγορών εξηγούν περίπου το 45% της αύξησης των διεθνών τιμών του ρυζιού και το 30% της αντίστοιχης ανόδου στο σιτάρι κατά την επισιτιστική κρίση του 2007-2008.
Η επίδραση γίνεται ακόμη πιο καθαρή σε προσομοίωση της έκθεσης για ένα ισχυρό επεισόδιο Ελ Νίνιο. Το αρχικό καιρικό σοκ θα αύξανε από μόνο του τον αριθμό των ανθρώπων που αντιμετωπίζουν πείνα. Η προσθήκη περιορισμών στις εξαγωγές θα οδηγούσε άλλα 21,4 εκατομμύρια άτομα στην ίδια κατάσταση.
Το μάθημα της πανδημίας
Κατά την πανδημία της COVID-19, οι πρώτες εβδομάδες συνοδεύτηκαν από ανησυχίες για ελλείψεις, διακοπές στις μεταφορές και νέα κύματα προστατευτισμού.
Οι περιορισμοί στις εξαγωγές ήταν, ωστόσο, λιγότεροι και μικρότερης διάρκειας σε σύγκριση με την κρίση του 2007-2008. Ως αποτέλεσμα, επηρεάστηκε περίπου το 8% των θερμίδων που διακινούνταν διεθνώς, έναντι 16% στην προηγούμενη μεγάλη κρίση τιμών.
Για τον FAO, η διαφορά αποτελεί παράδειγμα του πόσο καθοριστικός μπορεί να είναι ο διεθνής συντονισμός. Η πανδημία ήταν ένα πρωτοφανές σοκ, αλλά η αποφυγή εκτεταμένων και παρατεταμένων απαγορεύσεων περιόρισε τον κίνδυνο να μετατραπεί σε ακόμη βαθύτερη επισιτιστική κρίση.
Περισσότεροι προμηθευτές, μικρότερη έκθεση
Η ανθεκτικότητα μιας χώρας δεν εξαρτάται μόνο από το πόσα τρόφιμα εισάγει, αλλά και από το από πόσους διαφορετικούς προμηθευτές μπορεί να τα αγοράσει.
Η ανάλυση μηνιαίων δεδομένων για το παγκόσμιο εμπόριο την περίοδο 2007-2024 έδειξε ότι οι εισαγωγικές οικονομίες που συνδέονται με περισσότερους εξαγωγείς μπορούν να περιορίσουν καλύτερα τις επιπτώσεις μιας διαταραχής. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η πρόσβαση σε εμπορικούς κόμβους που διαθέτουν οι ίδιοι πολλά διαφορετικά δίκτυα προμήθειας.
Η διαφοροποίηση λειτουργεί σαν ασφαλιστική δικλίδα. Αν μία χώρα παραγωγής πληγεί από ξηρασία ή διακόψει τις εξαγωγές της, ο εισαγωγέας μπορεί να στραφεί αλλού χωρίς να περιμένει να αποκατασταθεί πλήρως η αρχική διαδρομή.
Οι τεράστιες κρατικές αποθήκες δεν είναι πάντα η λύση
Η διατήρηση αποθεμάτων αποτελεί βασικό εργαλείο απέναντι στις κρίσεις, αλλά ο FAO διαχωρίζει τις στοχευμένες εφεδρείες από τις πολύ μεγάλες κρατικές αποθήκες που επιχειρούν να ελέγξουν συνολικά τις τιμές.
Τα μεγάλα αποθέματα ασφαλείας μπορούν να γίνουν εξαιρετικά ακριβά, να επιβαρύνουν τους προϋπολογισμούς και να δημιουργήσουν στρεβλώσεις στην αγορά. Αντίθετα, μικρότερα αποθέματα έκτακτης ανάγκης, συνδεδεμένα με προγράμματα κοινωνικής προστασίας, μπορούν να στηρίξουν τα ευάλωτα νοικοκυριά χωρίς να επηρεάζουν το σύνολο του εμπορίου.
Η λογική δεν είναι να αποθηκεύεται απεριόριστη ποσότητα για όλους, αλλά να υπάρχει επαρκές περιθώριο παρέμβασης για όσους κινδυνεύουν να χάσουν άμεσα την πρόσβασή τους σε βασικά είδη.
Το Στενό του Ορμούζ είναι το σημερινό τεστ αντοχής
Η έκθεση δημοσιεύεται σε μια περίοδο κατά την οποία η διεθνής αγορά βρίσκεται μπροστά σε ένα ακόμη πραγματικό τεστ: τις διαταραχές στο Στενό του Ορμούζ.
Ο FAO εκτιμά ότι από τη θαλάσσια δίοδο εξαρτάται η μεταφορά του 20% έως 45% κρίσιμων αγροδιατροφικών εισροών, ανάλογα με το προϊόν. Οι διαταραχές δεν αφορούν μόνο τα καύσιμα, αλλά και τα λιπάσματα, το θείο και άλλες πρώτες ύλες που είναι απαραίτητες για την αγροτική παραγωγή.
Η επίδραση δεν εμφανίζεται ολόκληρη τη στιγμή που σταματά ένα πλοίο. Ξεκινά από την ακριβότερη ενέργεια και το λίπασμα, περνά στις αποφάσεις των αγροτών για το πόσο και τι θα καλλιεργήσουν, επηρεάζει τις αποδόσεις των επόμενων συγκομιδών και τελικά καταλήγει στις διεθνείς και λιανικές τιμές.
Τον Μάιο, ο Οργανισμός προειδοποίησε ότι, χωρίς προληπτικές κινήσεις, οι σημερινές διαταραχές θα μπορούσαν να εξελιχθούν σε σοβαρή κρίση τιμών μέσα στους επόμενους έξι έως δώδεκα μήνες. Τα λιπάσματα πρέπει να φτάσουν σε συγκεκριμένα στάδια της καλλιέργειας· μια καθυστέρηση λίγων εβδομάδων δεν αναπληρώνεται απαραίτητα όταν η θαλάσσια κυκλοφορία αποκατασταθεί αργότερα.
Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι εμπόριο ή αυτάρκεια
Η έκθεση δεν υποστηρίζει ότι οι χώρες πρέπει να απομακρυνθούν από το διεθνές εμπόριο. Αντίθετα, εκτιμά ότι τα ανοικτά και καλά συνδεδεμένα δίκτυα βοηθούν τα τρόφιμα να φτάσουν γρήγορα στις περιοχές όπου ξαφνικά εμφανίζεται έλλειψη.
Η ανθεκτικότητα, όμως, απαιτεί περισσότερες πηγές προμήθειας, εναλλακτικές διαδρομές, διαφάνεια για τα διαθέσιμα αποθέματα και συντονισμό πριν οι κυβερνήσεις επιλέξουν να κλείσουν τα σύνορα των εξαγωγών τους.
Όπως επισημαίνει ο γενικός διευθυντής του FAO, Τσου Ντονγκγιού, όλες οι χώρες μπορούν να ωφεληθούν από ισχυρότερη συνεργασία και λειτουργικά εμπορικά δίκτυα. Από τον κατακερματισμό και την αβεβαιότητα, αντίθετα, περισσότερο εκτεθειμένες μένουν οι φτωχότερες οικονομίες και τα νοικοκυριά που διαθέτουν ήδη το μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός τους για τρόφιμα.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:
- Τι είπε ο Πιερρακάκης στο Eurogroup για Τεχνητή Νοημοσύνη, start-ups και 6G
- Ανησυχία για τις τιμές καυσίμων: Πετρέλαιο στα 79 δολάρια μετά τις νέες αμερικανικές επιθέσεις στο Ιράν
- Ισπανία: Ρίχνει στο τραπέζι κοινό δανεισμό 850 δισ. ευρώ τον χρόνο για την ΕΕ
- Φυσικό αέριο: Τα Στενά του Ορμούζ σπρώχνουν ξανά τις τιμές πάνω από τα 46 ευρώ
- Ποσό μαμούθ ο τζίρος για τα στοιχήματα στο Μουντιάλ, η εικόνα στην Ελλάδα
Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη
Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.
Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News
