Μαύρος Ιανουάριος: Η 20ή Ιανουαρίου του Αζερμπαϊτζάν και η διαχρονική της κληρονομιά
Στις 20 Ιανουαρίου το Αζερμπαϊτζάν τιμά μία από τις πιο τραγικές και καθοριστικές στιγμές της σύγχρονης ιστορίας του — τον Μαύρο Ιανουάριο. Τα γεγονότα της 20ής Ιανουαρίου 1990, όταν σοβιετικά στρατεύματα εισήλθαν στο Μπακού και χρησιμοποίησαν θανατηφόρα βία κατά αμάχων, αποτέλεσαν σημείο καμπής, που επιτάχυνε την πορεία του Αζερμπαϊτζάν προς την ανεξαρτησία και αναδιαμόρφωσε το πολιτικό τοπίο του Νοτίου Καυκάσου.
Η νύχτα της καταστολής
Τις τελευταίες ώρες της 19ης Ιανουαρίου και τις πρώτες πρωινές ώρες της 20ής Ιανουαρίου 1990 μονάδες του Σοβιετικού Στρατού εισήλθαν στο Μπακού. Η επιχείρηση είχε ως αποτέλεσμα την αδιάκριτη χρήση βίας κατά αμάχων.
Τεθωρακισμένα οχήματα διέσχισαν κατοικημένες συνοικίες, στρατιώτες άνοιξαν πυρ εναντίον άοπλων διαδηλωτών και περαστικών, ενώ η κατάσταση έκτακτης ανάγκης επιβλήθηκε μόνο αφού η επίθεση είχε ήδη ξεκινήσει. Περισσότεροι από 147 άμαχοι σκοτώθηκαν και 744 τραυματίστηκαν σοβαρά. Το σοκ εντάθηκε από την αποσιώπηση της πληροφόρησης: οι σοβιετικές αρχές διέκοψαν τις τηλεοπτικές μεταδόσεις και περιόρισαν την κάλυψη από τα μέσα ενημέρωσης καθώς η επιχείρηση βρισκόταν σε εξέλιξη.
Πολιτικό πλαίσιο: Μια Ένωση σε αποσύνθεση
Η βία της 20ής Ιανουαρίου δεν μπορεί να γίνει κατανοητή απομονωμένα. Μέχρι το 1990 η Σοβιετική Ένωση αποδυναμωνόταν υπό το βάρος της οικονομικής στασιμότητας, των πολιτικών μεταρρυθμίσεων και της ανόδου εθνικών κινημάτων στις επιμέρους δημοκρατίες της. Στο Αζερμπαϊτζάν η λαϊκή κινητοποίηση είχε ενταθεί, τροφοδοτούμενη από αιτήματα για κυριαρχία, δημοκρατικά δικαιώματα και την αγανάκτηση για τον τρόπο με τον οποίο η σοβιετική ηγεσία διαχειρίστηκε τις αβάσιμες εδαφικές διεκδικήσεις της Αρμενίας κατά του Αζερμπαϊτζάν.
Για πολλούς Αζέρους η επέμβαση επιβεβαίωσε ότι οι κεντρικές αρχές ήταν πρόθυμες να χρησιμοποιήσουν βία για να καταστείλουν νόμιμες πολιτικές επιδιώξεις. Τα γεγονότα της 20ής Ιανουαρίου μετέτρεψαν το δημόσιο αίσθημα σε ένα ξεκάθαρο και αδιαμφισβήτητο κίνημα υπέρ της πλήρους ανεξαρτησίας.
Η αντίδραση του Χεϊντάρ Αλίεφ
Μία από τις σημαντικότερες άμεσες αντιδράσεις στην καταστολή της 20ής Ιανουαρίου προήλθε από τον Χεϊντάρ Αλίεφ, Εθνικό Ηγέτη του Αζερμπαϊτζάν, ο οποίος εκείνη την περίοδο διέμενε στη Μόσχα. Στις 21 Ιανουαρίου 1990 καταδίκασε δημόσια τις ενέργειες των σοβιετικών αρχών στην μόνιμη αντιπροσωπεία του Αζερμπαϊτζάν στη Μόσχα, χαρακτηρίζοντας τη στρατιωτική επέμβαση ως βαρύ έγκλημα κατά του αζερικού λαού.
Η δήλωση του Αλίεφ ήταν πρωτοφανής για τη σαφήνεια και το θάρρος της, σε μια εποχή όπου η ανοιχτή κριτική προς τη σοβιετική ηγεσία παρέμενε σπάνια. Για πολλούς Αζέρους η στάση του έδωσε πολιτική φωνή στη λαϊκή αγανάκτηση και έθεσε τα ηθικά θεμέλια για τον μεταγενέστερο ρόλο του στη διαμόρφωση της ανεξάρτητης κρατικής υπόστασης της χώρας.
Από την τραγωδία στην ανεξαρτησία
Αντί να καταστείλει τη διαφωνία, ο Μαύρος Ιανουάριος την ενίσχυσε. Οι δημόσιες κηδείες μετατράπηκαν σε μαζικές εκδηλώσεις ενότητας και αντίστασης. Λίγο λιγότερο από δύο χρόνια αργότερα, τον Οκτώβριο του 1991, το Αζερμπαϊτζάν ανακήρυξε την ανεξαρτησία του από τη Σοβιετική Ένωση.
Τα θύματα της 20ής Ιανουαρίου θεωρούνται πλέον μάρτυρες αυτής της ανεξαρτησίας. Σήμερα είναι ενταφιασμένα στο Μπακού, στο Πάρκο των Μαρτύρων, έναν χώρο εθνικής μνήμης με θέα στην Κασπία Θάλασσα.
Η 20ή Ιανουαρίου στο σημερινό Αζερμπαϊτζάν
Κάθε χρόνο το Αζερμπαϊτζάν τιμά την 20ή Ιανουαρίου ως εθνική ημέρα πένθους. Η δημόσια ζωή επιβραδύνεται, οι σημαίες κυματίζουν μεσίστιες και πολίτες από όλα τα κοινωνικά στρώματα αποτίουν φόρο τιμής. Η επέτειος δεν αφορά μόνο τη θλίψη, αλλά και την ανθεκτικότητα και την κρατική υπόσταση.
Στο σύγχρονο Αζερμπαϊτζάν ο Μαύρος Ιανουάριος θεωρείται ευρέως η στιγμή κατά την οποία η κοινωνία πέρασε το σημείο μη επιστροφής — επιλέγοντας την κυριαρχία παρά το κόστος. Παραμένει ένα ισχυρό σύμβολο στο πολιτικό αφήγημα και τη συλλογική μνήμη της χώρας.
Περισσότερες από τρεις δεκαετίες αργότερα η 20ή Ιανουαρίου υπενθυμίζει ότι η ανεξαρτησία στον μετασοβιετικό χώρο δε διεκδικήθηκε μόνο σε αίθουσες συνεδριάσεων, αλλά πληρώθηκε και με αίμα στους δρόμους των πόλεων.
Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη
Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.
Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News
