Μόρα: Οταν ξυπνάς, δεν μπορείς να κουνηθείς και νιώθεις ότι κάποιος βρίσκεται στο δωμάτιο
Μια σκοτεινή φιγούρα, ένα βάρος στο στήθος και η τρομακτική αδυναμία να κινηθείς ή να φωνάξεις. Από τις ελληνικές λαϊκές δοξασίες μέχρι τη σύγχρονη νευροεπιστήμη, τι κρύβεται πίσω από μια από τις πιο παράξενες εμπειρίες του ανθρώπινου ύπνου;
Ανοίγεις τα μάτια σου. Αναγνωρίζεις το δωμάτιο, τα έπιπλα, τις κουρτίνες, το αχνό φως που περνά από το παράθυρο. Θέλεις να γυρίσεις πλευρό, αλλά δεν μπορείς. Προσπαθείς να φωνάξεις, όμως η φωνή σου δεν βγαίνει. Και τότε αρχίζεις να αισθάνεσαι ότι δεν είσαι μόνος. Κάτι βρίσκεται στην άκρη του κρεβατιού ή στέκεται σε μια σκοτεινή γωνία του δωματίου. Ισως νιώθεις ακόμη και ένα βάρος στο στήθος σου, σαν κάποιος να έχει καθίσει επάνω σου.
Οσο κι αν η περιγραφή θυμίζει σκηνή από ταινία τρόμου, πρόκειται για μια εμπειρία που έχουν βιώσει πολλοί άνθρωποι σε ολόκληρο τον κόσμο. Στην Ελλάδα, οι παλαιότεροι την αποκαλούσαν «Μόρα». Η σύγχρονη ιατρική χρησιμοποιεί έναν λιγότερο μυστηριώδη όρο: υπνική παράλυση.
Το φαινόμενο επανήλθε τις τελευταίες ημέρες στη διεθνή επικαιρότητα, με τον Guardian να αφιερώνει εκτενές δημοσίευμα στην επιστημονική διερεύνησή του και αναγνώστες της βρετανικής εφημερίδας να μοιράζονται στη συνέχεια τις δικές τους εμπειρίες.
Αυτό που κάνει την υπνική παράλυση τόσο συναρπαστική είναι ότι βρίσκεται στο σημείο όπου συναντώνται η βιολογία, η ψυχολογία, η λαογραφία και μερικοί από τους βαθύτερους ανθρώπινους φόβους.
Τι συμβαίνει όταν ο εγκέφαλος ξυπνά πριν από το σώμα;
Κατά τη διάρκεια του ύπνου περνάμε από διαφορετικά στάδια, ένα από τα οποία είναι γνωστό ως REM, από τα αρχικά των αγγλικών λέξεων Rapid Eye Movement (ταχεία κίνηση των ματιών). Σε αυτό το στάδιο εμφανίζονται συχνά τα πιο έντονα και παραστατικά όνειρα.
Παράλληλα, ο οργανισμός περιορίζει προσωρινά την κινητικότητα των περισσότερων σκελετικών μυών. Πρόκειται για έναν φυσιολογικό μηχανισμό που, μεταξύ άλλων, μας εμποδίζει να πραγματοποιούμε τις κινήσεις που ονειρευόμαστε.
Στην υπνική παράλυση, όμως, η μετάβαση μεταξύ ύπνου και εγρήγορσης δεν ολοκληρώνεται ομαλά. Η συνείδηση μπορεί να επανέλθει προτού αποκατασταθεί πλήρως η δυνατότητα κίνησης. Το ίδιο φαινόμενο μπορεί να εμφανιστεί και την αντίστροφη στιγμή, όταν κάποιος αποκοιμιέται.
Ετσι, ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται το περιβάλλον του, αλλά αδυνατεί προσωρινά να κινηθεί ή να μιλήσει.
Η εμπειρία διαρκεί συνήθως από μερικά δευτερόλεπτα έως λίγα λεπτά, αν και η ένταση του φόβου μπορεί να κάνει τον χρόνο να μοιάζει πολύ μεγαλύτερος.
Γιατί βλέπουμε σκιές και αισθανόμαστε μια παρουσία;
Η αδυναμία κίνησης δεν είναι το μοναδικό χαρακτηριστικό της υπνικής παράλυσης. Ορισμένοι άνθρωποι αναφέρουν ότι βλέπουν ανθρώπινες φιγούρες, ακούν βήματα, ψιθύρους ή άλλους ήχους, αισθάνονται κάποιον να τους αγγίζει ή έχουν την εντύπωση ότι αιωρούνται πάνω από το κρεβάτι τους.
Οι εμπειρίες αυτές συνδέονται με την προσωρινή συνύπαρξη χαρακτηριστικών του ονείρου και της εγρήγορσης. Ο εγκέφαλος εξακολουθεί να παράγει ονειρικές εικόνες και αισθήσεις, ενώ ο άνθρωπος έχει ήδη κάποια επίγνωση του πραγματικού περιβάλλοντός του.
Αντίθετα με έναν συνηθισμένο εφιάλτη, από τον οποίο μπορείς να ξυπνήσεις και να συνειδητοποιήσεις ότι όσα έβλεπες δεν ήταν πραγματικά, στην υπνική παράλυση το όνειρο μοιάζει να έχει εισβάλει στο υπνοδωμάτιό σου.
Ο φόβος που προκαλεί η ακινησία μπορεί, σύμφωνα με επιστημονικές θεωρίες, να ενισχύσει την αίσθηση απειλής. Ο εγκέφαλος προσπαθεί να ερμηνεύσει αυτό που συμβαίνει και μια ασαφής σκιά ή ένας ανεπαίσθητος ήχος μπορεί να αποκτήσει τρομακτική υπόσταση.
Οσο για το χαρακτηριστικό βάρος στο στήθος, αυτό συνδέεται με τις αλλαγές στη μυϊκή δραστηριότητα και στην αναπνοή κατά τη διάρκεια του ύπνου REM, αλλά και με το αίσθημα πανικού. Παρά την εντύπωση ότι κάποιος μας εμποδίζει να αναπνεύσουμε, κατά την τυπική υπνική παράλυση η αναπνοή συνεχίζεται.
«Με πλάκωσε η Μόρα»: Τι πίστευαν οι παλαιότεροι στην Ελλάδα
Αιώνες πριν η επιστήμη αποκτήσει τη δυνατότητα να μελετήσει τη λειτουργία του εγκεφάλου κατά τη διάρκεια του ύπνου, οι άνθρωποι αναζητούσαν τις δικές τους εξηγήσεις.
Στην ελληνική λαϊκή παράδοση, η Μόρα παρουσιάζεται ως μια τρομακτική νυχτερινή παρουσία, συχνά με γυναικεία μορφή, η οποία επισκέπτεται τους ανθρώπους την ώρα που κοιμούνται, κάθεται στο στήθος τους και τους εμποδίζει να αναπνεύσουν ή να σηκωθούν.
Ο θεμελιωτής της ελληνικής λαογραφίας, Νικόλαος Πολίτης, περιλαμβάνει σχετική αφήγηση στις «Παραδόσεις» του, που εκδόθηκαν το 1904. Σε αυτήν, η Μόρα περιπλανιέται τη νύχτα και επιτίθεται σε κοιμισμένους ανθρώπους.
Η συγκεκριμένη αθηναϊκή παράδοση έχει, μάλιστα, και μια απροσδόκητη λεπτομέρεια. Οποιος κατάφερνε να αρπάξει το φέσι της Μόρας μπορούσε να την αναγκάσει να του προσφέρει πλούτη, προκειμένου να το πάρει πίσω.
Ακόμη και σήμερα, η έκφραση «με πλάκωσε η Μόρα» επιβιώνει στην καθημερινή γλώσσα, διατηρώντας ένα κομμάτι της εποχής κατά την οποία τα ανεξήγητα φαινόμενα του ανθρώπινου σώματος αποκτούσαν πρόσωπο, χαρακτήρα και υπερφυσικές ιδιότητες.
Ο ίδιος εφιάλτης με διαφορετικά ονόματα σε όλο τον κόσμο
Η ελληνική Μόρα δεν είναι, ωστόσο, μοναδική. Εντυπωσιακά παρόμοιες αφηγήσεις συναντώνται σε κοινωνίες που απέχουν χιλιάδες χιλιόμετρα μεταξύ τους.
Στη Νέα Γη του Καναδά, η υπνική παράλυση συνδέθηκε με την «Old Hag», μια τρομακτική ηλικιωμένη γυναίκα που επισκέπτεται τους κοιμισμένους. Στην Ιαπωνία είναι γνωστή ως «Kanashibari», έκφραση που παραπέμπει στην αίσθηση πλήρους ακινησίας. Στην Αίγυπτο αποδίδεται από ορισμένους στα Τζιν, πνευματικές οντότητες της ισλαμικής παράδοσης.
Στην περιοχή Αμπρούτσο της Ιταλίας συναντάμε την Pandafeche, μια υπερφυσική παρουσία που θεωρείται υπεύθυνη για τις νυχτερινές επιθέσεις, ενώ στην Τουρκία υπάρχει η αντίστοιχη δοξασία του Karabasan.
Ερευνητές έχουν εξετάσει ακόμη και τη συσχέτιση της υπνικής παράλυσης με ορισμένες αφηγήσεις ανθρώπων που υποστηρίζουν ότι έπεσαν θύματα απαγωγής από εξωγήινους.
Το ενδιαφέρον είναι ότι, παρά τις διαφορετικές μορφές που αποκτά ο υποτιθέμενος επισκέπτης της νύχτας, ο πυρήνας της εμπειρίας παραμένει εντυπωσιακά κοινός: ακινησία, φόβος, αίσθημα πίεσης και η εντύπωση ότι κάποιος ή κάτι βρίσκεται κοντά.
Ερευνες του επιστήμονα Μπαλάντ Τζαλάλ και των συνεργατών του δείχνουν, μάλιστα, ότι οι πολιτισμικές πεποιθήσεις ενδέχεται να επηρεάζουν όχι μόνο τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε ένα επεισόδιο υπνικής παράλυσης, αλλά και την ένταση του φόβου που βιώνουμε.
Ο πίνακας που αποτύπωσε τον τρόμο πριν τον εξηγήσει η επιστήμη
Το 1781, ο Ελβετός ζωγράφος Χένρι Φιούζελι δημιούργησε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα έργα στην ιστορία της σκοτεινής τέχνης, τον «Εφιάλτη» (The Nightmare).
Στον πίνακα, μια γυναίκα με λευκό νυχτικό βρίσκεται ξαπλωμένη στο κρεβάτι της, ενώ ένα αλλόκοτο πλάσμα κάθεται επάνω στο σώμα της. Πίσω από τις κουρτίνες ξεπροβάλλει το κεφάλι ενός αλόγου, με μάτια που εντείνουν την απόκοσμη ατμόσφαιρα.
Το έργο φιλοξενείται σήμερα στο Detroit Institute of Arts και έχει συνδεθεί επανειλημμένα με την υπνική παράλυση, καθώς αποτυπώνει με εξαιρετική δύναμη το αίσθημα της ακινησίας, της πίεσης και της απειλητικής παρουσίας.
Δεν γνωρίζουμε αν ο ίδιος ο καλλιτέχνης είχε βιώσει υπνική παράλυση. Κατάφερε, ωστόσο, να δώσει οπτική μορφή σε έναν φόβο που εξακολουθεί να αναγνωρίζει ο σύγχρονος θεατής, σχεδόν δυόμισι αιώνες αργότερα.
Η ίδια αίσθηση βρίσκεται στον πυρήνα και του σύγχρονου κινηματογραφικού τρόμου: το υπνοδωμάτιο, ο κατεξοχήν προσωπικός και ασφαλής χώρος, μετατρέπεται ξαφνικά σε τόπο απειλής.
Πόσο συχνή είναι η υπνική παράλυση και ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο;
Συστηματική ανασκόπηση 35 επιστημονικών μελετών, με συνολικά περισσότερους από 36.500 συμμετέχοντες, υπολόγισε ότι το 7,6% του γενικού πληθυσμού έχει βιώσει τουλάχιστον ένα επεισόδιο υπνικής παράλυσης στη διάρκεια της ζωής του.
Στους φοιτητές, το αντίστοιχο ποσοστό έφτανε το 28,3%. Οι εκτιμήσεις διαφέρουν πάντως μεταξύ των ερευνών, ανάλογα με τον πληθυσμό και τη μεθοδολογία τους.
Σύμφωνα με το βρετανικό Εθνικό Σύστημα Υγείας (NHS), η εμφάνιση του φαινομένου έχει συσχετιστεί με την αϋπνία, το ακανόνιστο ωράριο ύπνου, την εργασία σε βάρδιες, ορισμένες αγχώδεις διαταραχές και τη ναρκοληψία.
Η πιθανότητα εμφάνισής του φαίνεται επίσης να αυξάνεται όταν κοιμόμαστε ανάσκελα.
Τι να κάνετε αν σας συμβεί
Παρότι ένα επεισόδιο υπνικής παράλυσης μπορεί να είναι εξαιρετικά τρομακτικό, συνήθως είναι παροδικό και ακίνδυνο.
Εάν σας συμβεί, προσπαθήστε να θυμηθείτε ότι η ακινησία είναι προσωρινή και ότι το επεισόδιο θα υποχωρήσει. Η ήρεμη αναπνοή και η αποφυγή του πανικού μπορούν να βοηθήσουν στη διαχείριση της εμπειρίας.
Για τη μείωση της πιθανότητας εμφάνισης νέων επεισοδίων, οι ειδικοί συστήνουν:
- Επαρκή ύπνο, περίπου επτά έως εννέα ώρες κάθε βράδυ για τους περισσότερους ενήλικες.
- Σταθερό ωράριο ύπνου και αφύπνισης.
- Περιορισμό της καφεΐνης και του αλκοόλ πριν από τον ύπνο.
- Τακτική σωματική άσκηση.
- Αποφυγή του ύπνου σε ύπτια θέση, εφόσον τα επεισόδια εμφανίζονται συχνότερα όταν κοιμάστε ανάσκελα.
Εάν τα επεισόδια επαναλαμβάνονται, σας δημιουργούν φόβο να κοιμηθείτε ή συνοδεύονται από έντονη υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας, είναι σκόπιμο να απευθυνθείτε σε γιατρό, ενδεχομένως και σε ειδικό στις διαταραχές του ύπνου.
Η επιστήμη μπορεί πλέον να εξηγήσει μεγάλο μέρος όσων κάποτε αποδίδαμε στη Μόρα, αν και δεν έχει απαντήσει σε όλα τα ερωτήματα γύρω από τις ιδιαίτερες εικόνες και αισθήσεις που τη συνοδεύουν.
Ισως αυτό να είναι και το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της ιστορίας της. Για αιώνες, άνθρωποι σε διαφορετικά σημεία του πλανήτη έβλεπαν διαφορετικά πλάσματα να εμφανίζονται στο σκοτάδι, προσπαθώντας να δώσουν νόημα σε μια κοινή ανθρώπινη εμπειρία.
Και τελικά, το πιο συναρπαστικό μυστήριο δεν είναι τι κρύβεται στη σκοτεινή γωνία του δωματίου, αλλά τι είναι ικανός να δημιουργήσει ο ίδιος ο ανθρώπινος εγκέφαλος.
Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη
Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.
Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News
Από το Δίκτυο
Apple: μελέτη για εφαρμογή υγείας με AI — τι σημαίνει για τους χρήστες
iPhone 20: Η Apple ετοιμάζει οθόνη με σχεδόν αόρατα bezels
Αλισσός: Δωρεάν σπιρομετρήσεις σε 40 κατοίκους από την Περιφέρεια
Αφυγραντήρας: πόσο ρεύμα καίει και πώς να μειώσεις το κόστος
Η Google κάνει το κινητό σου κλειδιά για το σπίτι
