Τα παιδιά που μπαίνουν στα βιβλία μόνο όταν πρέπει να εξηγήσουν ποια είναι
Σε 2.189 παιδικά βιβλία που εκδόθηκαν μέσα σε έναν χρόνο στη Βρετανία, μόλις 47 είχαν μαύρο βασικό χαρακτήρα. Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι μόνο ποια παιδιά απουσιάζουν από τις σελίδες. Είναι και οι ρόλοι που επιτρέπεται να έχουν όσα τελικά εμφανίζονται
Ένα παιδί μπορεί να ανοίξει ένα βιβλίο και να γίνει αστροναύτης, ντετέκτιβ, μάγος, εξερευνητής ή απλώς ο πρωταγωνιστής μιας αστείας σχολικής ημέρας. Για ορισμένα παιδιά, όμως, η είσοδος στη λογοτεχνία συνοδεύεται συχνά από έναν περιορισμό: η καταγωγή, η αναπηρία ή η νευροδιαφορετικότητά τους πρέπει να αποτελούν το ίδιο το θέμα της ιστορίας.
Η νέα βρετανική έρευνα Excluded Voices δεν καταγράφει μόνο πόσο λίγοι είναι οι βασικοί χαρακτήρες που προέρχονται από κοινότητες οι οποίες παραμένουν στο περιθώριο της εκδοτικής παραγωγής. Αποκαλύπτει και κάτι πιο δύσκολο να μετρηθεί: ότι η διαφορετικότητα γίνεται πολύ συχνά αποδεκτή μόνο όταν συνοδεύεται από πόλεμο, ξεριζωμό, διάκριση, τραύμα ή ένα διδακτικό μήνυμα.
Τα παιδιά υπάρχουν μέσα στα βιβλία, αλλά δεν τους επιτρέπεται πάντοτε να υπάρχουν απλώς ως παιδιά.
Μόλις 150 βιβλία σε σύνολο 2.189
Η οργάνωση Inclusive Books for Children εξέτασε 2.189 βιβλία που εκδόθηκαν στη Βρετανία το 2025 για παιδιά έως εννέα ετών: βιβλία για βρέφη και νήπια, εικονογραφημένα βιβλία και μυθοπλασία για τις πρώτες σχολικές ηλικίες.
Μόλις 150 τίτλοι —το 6,9% του συνόλου— είχαν βασικούς χαρακτήρες από μειονοτικές εθνοτικές ομάδες ή χαρακτήρες με αναπηρία ή νευροδιαφορετικότητα.
Μαύρο βασικό χαρακτήρα είχαν 47 βιβλία, δηλαδή το 2,1% του συνόλου και 7,8% λιγότερα από την προηγούμενη χρονιά. Την ίδια στιγμή, περίπου το 8,5% των παιδιών ηλικίας ενός έως εννέα ετών στην Αγγλία και την Ουαλία είναι μαύρης καταγωγής.
Οι βασικοί χαρακτήρες νοτιοασιατικής καταγωγής περιορίστηκαν σε 30 βιβλία, περίπου στο 1,4% του συνόλου, ενώ τα παιδιά αυτής της καταγωγής αντιστοιχούν περίπου στο 12,4% της συγκεκριμένης ηλικιακής ομάδας.
Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η περίπτωση των παιδιών με καταγωγή από τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική. Βρέθηκαν μόλις τρεις βασικοί χαρακτήρες — και οι τρεις μέσα σε ιστορίες προσφύγων.
Μαθητές στο Δημοτικό Σχολείο Kayinya κατά τη διάρκεια μαθήματος. Φωτογραφία αρχείου, τα παιδιά δεν συνδέονται με την έρευνα
Όταν η ταυτότητα καταλαμβάνει ολόκληρη την πλοκή
Η παρουσία ενός προσφυγόπουλου ή μιας ιστορίας για τον ρατσισμό δεν αποτελεί φυσικά πρόβλημα. Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτή είναι σχεδόν η μοναδική ιστορία που επιτρέπεται να αφηγηθεί ένας χαρακτήρας με συγκεκριμένη καταγωγή.
Ένα λευκό παιδί μπορεί να εμφανιστεί σε ένα βιβλίο χωρίς να χρειάζεται να εξηγήσει τη λευκότητά του. Μπορεί να κυνηγά θησαυρούς, να μαλώνει με τον αδελφό του ή να προσπαθεί να κρύψει έναν δράκο στο δωμάτιό του. Ένα παιδί αραβικής καταγωγής, αντίθετα, εμφανίζεται συχνά για να αφηγηθεί τον πόλεμο, την προσφυγιά ή την προσπάθεια ένταξης σε μια νέα χώρα.
Η έρευνα ονομάζει αυτό που λείπει «incidental representation»: χαρακτήρες των οποίων η ταυτότητα είναι ορατή, χωρίς να αποτελεί αναγκαστικά την κινητήρια δύναμη της πλοκής. Ένα παιδί μπορεί να είναι μαύρο, δίγλωσσο, ανάπηρο ή νευροδιαφορετικό και ταυτόχρονα να πρωταγωνιστεί σε μια ιστορία για τη φιλία, τη ζήλια, το χιούμορ, την περιπέτεια ή τη χαρά.
Η εκπροσώπηση δεν κρίνεται μόνο από το εάν ένα παιδί θα δει κάποιον που του μοιάζει. Κρίνεται και από το εύρος της ζωής που του παραχωρεί η αφήγηση.
Μόλις δύο εικονογραφημένα βιβλία με ανάπηρο βασικό χαρακτήρα
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο περιοριστική στα εικονογραφημένα βιβλία. Το 2025 εκδόθηκαν μόλις δύο με ανάπηρο βασικό χαρακτήρα, αριθμός μειωμένος κατά 60% σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά. Κανένα από τα δύο δεν είχε δημιουργηθεί από ανάπηρο συγγραφέα ή εικονογράφο.
Αντίθετα, η παρουσία νευροδιαφορετικών χαρακτήρων αυξήθηκε από τρία σε δεκατρία εικονογραφημένα βιβλία. Πρόκειται για πραγματική βελτίωση, αλλά λιγότερα από τα μισά είχαν δημιουργό που μοιραζόταν το συγκεκριμένο βίωμα.
Το εύρημα δεν σημαίνει ότι ένας συγγραφέας πρέπει να γράφει αποκλειστικά για ανθρώπους που του μοιάζουν. Θέτει όμως ένα ουσιαστικό ερώτημα για το ποιοι εργάζονται μέσα στον εκδοτικό χώρο, ποιοι αποφασίζουν ποιες ιστορίες αξίζει να κυκλοφορήσουν και ποιοι μπορούν να αφηγηθούν τον εαυτό τους χωρίς να περνούν πάντοτε μέσα από το βλέμμα κάποιου άλλου.
Η συζήτηση έρχεται και στην Πάτρα
Από τις 11 έως τις 15 Νοεμβρίου, το Σκαγιοπούλειο θα φιλοξενήσει την πρώτη Διεθνή Έκθεση Παιδικού Βιβλίου της Πάτρας. Η διοργάνωση μπορεί να αποτελέσει κάτι περισσότερο από μια γιορτή τίτλων, παρουσιάσεων και πωλήσεων. Μπορεί να ανοίξει μια συζήτηση που στην Ελλάδα παραμένει χωρίς επαρκή ποσοτική τεκμηρίωση.
Δεν έχει παρουσιαστεί δημόσια μια αντίστοιχη, συστηματική απογραφή της ελληνικής παραγωγής: πόσοι χαρακτήρες στα παιδικά βιβλία έχουν αναπηρία, πόσοι προέρχονται από μεταναστευτικές ή μειονοτικές κοινότητες και, κυρίως, τι είδους ιστορίες τούς επιτρέπεται να ζήσουν.
Η απλή προσθήκη περισσότερων «διαφορετικών» προσώπων δεν αρκεί, εάν όλα καλούνται να εκπροσωπήσουν ένα πρόβλημα. Η πραγματική αλλαγή θα έρθει όταν ένα παιδί δεν θα χρειάζεται να δικαιολογήσει την παρουσία του μέσα στην ιστορία.
Όταν θα μπορεί να μπει στις σελίδες, να πάρει το κλειδί του μυστηρίου, να ανέβει στο διαστημόπλοιο ή να κάνει απλώς μια μεγάλη ανοησία, όπως όλοι οι υπόλοιποι ήρωες.
Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη
Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.
Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News
