Πάτρα 1924: Η πανούκλα στη «Μπαράκα» της Γεροκωστοπούλου
Ένα 15χρονο αγόρι, νεκρά ποντίκια, πρόσφυγες σε δύσκολες συνθήκες και μια επείγουσα αποστολή από το Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ. Η άγνωστη υγειονομική κρίση της Πάτρας μέσα από το βιβλίο της Χριστίνας Ν. Φίλιππα για τον Γεώργιο Ιωαννίδη και τη Ζωή Μελά-Ιωαννίδη.
Το καλοκαίρι του 1924, η Γεροκωστοπούλου δεν ήταν μόνο ένας δρόμος της Πάτρας. Σε έναν προσφυγικό καταυλισμό της περιοχής, γνωστό ως «Μπαράκα», εντοπίστηκε κρούσμα πανώλης.Το πρώτο κρούσμα αφορούσε ένα 15χρονο αγόρι, που κατέληξε. Στον χώρο βρέθηκαν νεκρά ποντίκια.
Η υπόθεση καταγράφεται στο βιβλίο της συγγραφέως και ερευνήτριας Χριστίνας Ν. Φίλιππα «Γεώργιος Σπ. Ιωαννίδης (1893-1953) – Ζωή Μελά-Ιωαννίδη (1898-1996), Πρωτοπόροι επιστήμονες στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ», από τις εκδόσεις Απαρσις, το οποίο παρουσιάστηκε πρόσφατα στο Αίγιο.
Μέσα από την ιστορία του Γεώργιου Ιωαννίδη, μικροβιολόγου του Ελληνικού Ινστιτούτου Παστέρ, αναδύεται μια λιγότερο γνωστή σελίδα της Πάτρας: η πόλη μπροστά σε μια απειλή που συνδέθηκε με τη φτώχεια, τις προσφυγικές εγκαταστάσεις, τον φόβο της μετάδοσης και την ανάγκη για άμεση υγειονομική παρέμβαση.
Το πρώτο κρούσμα στη «Μπαράκα»
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει το βιβλίο, η πανώλη διαπιστώθηκε ότι είχε ξεκινήσει από τον καταυλισμό προσφύγων της Γεροκωστοπούλου, τον επονομαζόμενο «Μπαράκα». Εκεί εντοπίστηκε το πρώτο κρούσμα, ένα αγόρι 15 ετών, που κατέληξε.
Διαβάστε επίσης: Αίγιο: Ο άγνωστος γιατρός Ιωαννίδης και η Ζωή Μελά που άφησαν έργο στο Παστέρ ΦΩΤΟ
Η έρευνα στον χώρο έδειξε νεκρά ποντίκια, στοιχείο που σήμανε αμέσως συναγερμό για τις υγειονομικές αρχές. Στο ίδιο υλικό αναφέρεται ότι τα περισσότερα άτομα που προσβλήθηκαν ήταν παιδιά και έφηβοι ηλικίας 5 έως 15 ετών.
Η Πάτρα του 1924 κουβαλούσε ήδη το βάρος της προσφυγικής εγκατάστασης μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Οι καταυλισμοί δεν ήταν απλώς προσωρινοί χώροι στέγασης. Ήταν σημεία μεγάλης πίεσης, με ζητήματα καθαριότητας, υγιεινής, υποδομών και καθημερινής επιβίωσης.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ένα κρούσμα πανώλης δεν μπορούσε να αντιμετωπιστεί ως απλό περιστατικό.
Ο γιατρός του Παστέρ φτάνει στην Πάτρα
Ο Γεώργιος Ιωαννίδης έφυγε για την Πάτρα στις 29 Ιουνίου 1924, ύστερα από επείγουσα εντολή του Υπουργείου Υγιεινής. Έφτασε στην πόλη αργά το απόγευμα και συναντήθηκε με τις τοπικές αρχές, τον Νομίατρο και εκπροσώπους του Ιατρικού Συλλόγου Πατρών.
Η αποστολή του ήταν πρακτική και άμεση: να εξετάσει την κατάσταση, να συντονίσει τα μέτρα και να περιορίσει τον κίνδυνο εξάπλωσης.
Μαζί του υπήρχε συνεργείο απολυμαντών. Τα μέτρα που προτάθηκαν ήταν μυοκτονία, καθαριότητα, απολύμανση και εμβολιασμός. Το Υπουργείο έστειλε μυοκτόνο φάρμακο, φαινικό οξύ, αντιπανωλικό εμβόλιο και ορό.
Η επιχείρηση είχε τον χαρακτήρα μιας άμεσης παρέμβασης με τα μέσα της εποχής: απολυμάνσεις, μυοκτονία, εμβολιασμό και ορό. Ήταν μια επιχείρηση με περιορισμένα μέσα, μεγάλη πίεση και πραγματικό φόβο για τη νόσο.
Ο Τύπος, ο φόβος και οι αντιδράσεις
Η υπόθεση πέρασε γρήγορα στις εφημερίδες της εποχής. Ο «Νεολόγος Πατρών» και ο «Τηλέγραφος Πατρών» κατέγραφαν την εμφάνιση του κρούσματος, την άφιξη του Ιωαννίδη και τα μέτρα που λαμβάνονταν.
Μέσα από αυτές τις αναφορές φαίνεται η διπλή ανάγκη της στιγμής: από τη μία να ενημερωθεί ο πληθυσμός, από την άλλη να μη διογκωθεί ο πανικός. Η παρουσία ενός ειδικού από το Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ λειτουργούσε και ως επιστημονική παρέμβαση και ως μήνυμα ότι η κατάσταση είχε τεθεί υπό σοβαρή παρακολούθηση.
Η πανώλη δεν έφερε μόνο μέτρα. Έφερε και φήμες, υπερβολές, παρεξηγήσεις, μικρές καθημερινές σκηνές που δείχνουν πώς αντιδρά μια πόλη όταν φοβάται.
Η φαιδρή πλευρά μιας σοβαρής υπόθεσης
Στο βιβλίο καταγράφεται και η παράδοξη πλευρά της κρίσης, όπως τη διέσωσε ο Τύπος της εποχής. Περιστατικά που σήμερα ακούγονται σχεδόν κωμικά, τότε όμως γεννήθηκαν μέσα σε κλίμα άγνοιας, ανασφάλειας και φόβου.
Ένας ζαχαροπλάστης στην Πάτρα παρουσιάστηκε στις αρχές και ζήτησε αποζημίωση για προϊόντα του που καταστράφηκαν από την απολύμανση. Άλλος καταστηματάρχης διαμαρτυρήθηκε επειδή, όπως υποστήριζε, οι απολυμαντές δηλητηρίασαν τα ποντίκια του καταστήματός του. Πολίτης φέρεται να πλαστογράφησε πιστοποιητικό εμβολιασμού για να αποφύγει την εξέταση.
Ακόμη και ένα ύποπτο περιστατικό σε ατμόπλοιο που πήγαινε προς το Αργοστόλι προκάλεσε κινητοποίηση. Το πλοίο επέστρεψε στο λιμάνι της Πάτρας, ο αρμόδιος γιατρός ανέβηκε για να εξετάσει τον θεωρούμενο ασθενή και τελικά η μικρή διόγκωση αδένα αποδόθηκε σε πολύ πιο πεζή αιτία: είχε φάει πολλές τομάτες.
Αυτές οι λεπτομέρειες δεν μειώνουν τη σοβαρότητα της πανώλης. Δείχνουν όμως κάτι σημαντικό: σε κάθε υγειονομική κρίση, μαζί με την επιστήμη κινείται και η ανθρώπινη συμπεριφορά. Ο φόβος, η δυσπιστία, η άγνοια, η υπερβολή και η ανάγκη για προστασία συνυπάρχουν με τα εμβόλια, τις απολυμάνσεις και τις εντολές των αρχών.
Από την Πάτρα στη Μεσσηνία
Η αποστολή του Ιωαννίδη δεν σταμάτησε στην Πάτρα. Λίγες ημέρες αργότερα έλαβε νέα εντολή να μεταβεί στην Καλαμάτα και στη Μεσσήνη, καθώς είχαν ανακοινωθεί κρούσματα πανώλης και εκεί.
Ο τοπικός Τύπος της Μεσσηνίας κατέγραψε την άφιξή του από την Πάτρα με συνεργείο απολυμαντών, καθώς και τη συνεργασία του με τις τοπικές αρχές. Στο βιβλίο αναφέρεται ότι το ζεύγος Ιωαννίδη φιλοξενήθηκε στην Καλαμάτα, στο ιστορικό ξενοδοχείο «Πανελλήνιον», σημερινό Rex.
Στη Μεσσήνη, η κατάσταση είχε και άλλες δυσκολίες. Το πανηγύρι της Παναγίας, μεγάλο γεγονός για την περιοχή, κινδύνευε να ακυρωθεί μέσα στην αβεβαιότητα. Ο Ιωαννίδης χρησιμοποίησε σχολείο ως χώρο απομόνωσης για οικογένειες κρουσμάτων, γεγονός που προκάλεσε καταγγελία επιθεωρητή Μέσης Εκπαίδευσης, επειδή δεν είχε φτάσει εγκαίρως η σχετική έγκριση του Υπουργείου.
Το περιστατικό δείχνει πόσο πιεστικά και συχνά πρόχειρα αντιμετωπίζονταν οι υγειονομικές κρίσεις της εποχής, ειδικά όταν μπλέκονταν με το προσφυγικό ζήτημα, τη στέγαση και τη χρήση δημόσιων χώρων.
Ένας γάμος στη σκιά της αποστολής
Η ιστορία έχει και μια προσωπική πλευρά. Ο Ιωαννίδης είχε παντρευτεί λίγες ημέρες νωρίτερα τη Ζωή Μελά. Η κοινή τους ζωή ξεκίνησε χωρίς περιθώριο ησυχίας. Η εντολή για την Πάτρα ήρθε σχεδόν αμέσως και ακολούθησαν νέες αποστολές.
Η Ζωή Μελά-Ιωαννίδη, κόρη του Παύλου Μελά και της Ναταλίας Δραγούμη, υπήρξε η πρώτη χημικός στην Ελλάδα και εργάστηκε και η ίδια στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ. Το βιβλίο της Χριστίνας Ν. Φίλιππα αναδεικνύει τη διαδρομή και των δύο, όχι μόνο ως επιστημόνων, αλλά ως ανθρώπων που κινήθηκαν μέσα σε μια εποχή μεγάλων κοινωνικών και υγειονομικών αναταράξεων.
Τέσσερις μήνες μετά
Ο Γεώργιος Ιωαννίδης επέστρεψε στην Αθήνα στα τέλη Οκτωβρίου του 1924, μετά από τέσσερις δύσκολους μήνες. Η καταπολέμηση της νόσου δεν ήταν υπόθεση μιας επίσκεψης ή μιας απλής εντολής. Απαιτούσε μετακινήσεις, απολυμάνσεις, εμβολιασμούς, συντονισμό, συνεχή επαφή με τοπικές αρχές και διαχείριση μιας κοινωνίας που φοβόταν.
Ο Τύπος της εποχής στάθηκε στο έργο των υγειονομικών που ανέλαβαν την ευθύνη. Ο «Νεολόγος Πατρών» έγραφε εγκωμιαστικά για όσους καταπολέμησαν την πανώλη, αναγνωρίζοντας ότι κινδύνευσαν πραγματικά και εργάστηκαν κάτω από εξαντλητικές συνθήκες.
Η Πάτρα εμφανίζεται σε αυτή την ιστορία ως ένας από τους πρώτους σταθμούς μιας ευρύτερης υγειονομικής επιχείρησης. Η «Μπαράκα» της Γεροκωστοπούλου δεν ήταν απλώς το σημείο ενός κρούσματος. Ήταν ο χώρος όπου φάνηκαν μαζί οι αδυναμίες μιας πόλης, η πίεση του προσλης, η πίεση του προσφυγικού, η δύναμη του φόβου και η ανάγκη για επιστημονική παρέμβαση.
Μια ξεχασμένη σελίδα της πόλης
Η πανούκλα στη «Μπαράκα» δεν ανήκει στις ιστορίες που έμειναν ζωντανές στη συλλογική μνήμη της Πάτρας. Κι όμως, ακουμπά πολλά από τα μεγάλα ζητήματα της εποχής: προσφυγιά, φτώχεια, δημόσια υγεία, τοπική διοίκηση, Τύπο, επιστήμη και κρατική κινητοποίηση.
Το βιβλίο της Χριστίνας Ν. Φίλιππα εκτός από μία ιογραφική αποκατάσταση δύο επιστημόνων του Ελληνικού Ινστιτούτου Παστέρ, φέρνει ξανά στην επιφάνεια μικρές, τοπικές ιστορίες που δείχνουν πώς η επιστήμη συναντούσε την πόλη σε στιγμές κρίσης. Στην Πάτρα του 1924, αυτό το σημείο ήταν η Γεροκωστοπούλου. Και πιο συγκεκριμένα, η «Μπαράκα».
- Τα στοιχεία προέρχονται από το βιβλίο της Χριστίνας Ν. Φίλιππα «Γεώργιος Σπ. Ιωαννίδης (1893-1953) – Ζωή Μελά-Ιωαννίδη (1898-1996), Πρωτοπόροι επιστήμονες στο Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ», εκδόσεις Απαρσις.
Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη
Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.
Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News
