«Πιες νύφη»: Τα παράξενα αγγεία της Πάτρας και η υπόθεση μιας γαμήλιας παραγγελίας

Ένα ιταλικό κανάτι με την επιγραφή «BEVI SPOSA» – «Πιες νύφη» και τρία περίτεχνα αγγεία νυκτός, όλα από την περιοχή του Ρωμαϊκού Ωδείου της Πάτρας και χρονολογημένα στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα, βρίσκονται στον πυρήνα μιας ασυνήθιστης αρχαιολογικής υπόθεσης.

Οι ομοιότητές τους στην τεχνική της εφυάλωσης, στα χρώματα και στη διακόσμηση, αλλά κυρίως οι λέξεις sposa και sposina που σώζονται σε δύο από αυτά, οδήγησαν τον αρχαιολόγο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Αχαΐας Νικόλαο Βασιλάκη να διατυπώσει την εκτίμηση ότι η ομάδα μπορεί να αποτελούσε προϊόν ειδικής παραγγελίας και να χρησιμοποιήθηκε ως γαμήλια δώρα.

Τα αντικείμενα προέρχονται από αρχαιολογικές έρευνες και εργασίες διαμόρφωσης στην περιοχή του Ρωμαϊκού Ωδείου, έχουν μελετηθεί επιστημονικά και παρουσιάστηκαν και στον κατάλογο της έκθεσης «Η Πάτρα της Μεσογείου» της Εφορείας Αρχαιοτήτων Αχαΐας.

Η ιστορία τους έχει, ωστόσο, ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον: πίσω από την ιταλική κεραμική και τα εμπορικά δίκτυα της εποχής διακρίνεται κάτι πολύ πιο δύσκολο να αποτυπωθεί αρχαιολογικά, η ιδιωτική ζωή των ανθρώπων της Πάτρας πριν από περίπου δυόμισι αιώνες.

Το κανάτι με το «BEVI SPOSA»

Το αγγείο με αριθμό ευρετηρίου Π1988 είναι ένας μαστραπάς της κατηγορίας Late Maiolica, δηλαδή της ύστερης μαγιόλικα. Ο όρος «μαστραπάς» απαντά σε πηγές του 18ου αιώνα για αγγεία που χρησιμοποιούνταν στο σερβίρισμα νερού ή κρασιού.

Το συγκεκριμένο κανάτι είναι κατασκευασμένο από λευκοκίτρινο πηλό και καλύπτεται από λευκή στιλπνή εφυάλωση. Η γραπτή διακόσμηση αναπτύσσεται με πορτοκαλί και πράσινο χρώμα, ενώ στην κύρια όψη υπάρχει ένα κυκλικό πλαίσιο που περιβάλλεται από σχηματοποιημένα φυτικά μοτίβα.

Μέσα σε αυτό βρίσκεται η επιγραφή: «BEVI SPOSA».

Ο κατάλογος της Εφορείας Αρχαιοτήτων Αχαΐας την αποδίδει ως «Πιες νύφη» και χαρακτηρίζει το δίστιχο βακχικού περιεχομένου.

Η επιγραφή αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν το κανάτι εξεταστεί μαζί με τρία ακόμη αγγεία της ίδιας εποχής και προέλευσης.

Τρία αγγεία νυκτός και δύο σκωπτικές επιγραφές

Τα τρία αγγεία κατασκευάστηκαν ως αγγεία νυκτός, δηλαδή δοχεία ούρησης. Στην επιστημονική μελέτη χαρακτηρίζονται ιδιαίτερα ασυνήθιστα, για το τότε δημοσιευμένο υλικό, ως προς το σχήμα και τη χρήση τους.

Παρουσιάζουν κοινά χαρακτηριστικά: σφαιρικό σώμα, μεγάλο κυκλικό άνοιγμα, λευκή εφυάλωση και πλούσια γραπτή διακόσμηση σε πορτοκαλί, κίτρινο, γαλάζιο, πράσινο και μαύρο.

Σε δύο από αυτά σώζονται και σκωπτικές επιγραφές.

Η πληρέστερη βρίσκεται στο αγγείο Π1987. Στο κεντρικό του μετάλλιο διαβάζεται: «ORINATE / CARA SPOSINA / CON TUTTA / LIBERTÀ».

Η περιγραφή του καταλόγου είναι σαφής: η επιγραφή προτρέπει την «αγαπημένη σύζυγο» να χρησιμοποιήσει ελεύθερα το αγγείο.

Η λέξη sposina, υποκοριστικό της sposa, αποδίδεται στη μελέτη ως «νυφούλα».

Το γεγονός ότι ένα αντικείμενο τόσο ιδιωτικής χρήσης ήταν προσεκτικά κατασκευασμένο και διακοσμημένο δεν αποτελούσε εξαίρεση για την ευρωπαϊκή υλική κουλτούρα της εποχής. Στη Δύση κατασκευάζονταν πολυτελή αγγεία νυκτός από γυαλί, πορσελάνη και φαγεντιανή, με φυτικό διάκοσμο, παραστάσεις και συχνά σκωπτικά στιχάκια. Υπήρχαν μάλιστα διαφορετικοί τύποι για άνδρες και γυναίκες.

Η χιουμοριστική επιγραφή του πατρινού ευρήματος εντάσσεται, επομένως, σε μια ευρύτερη παράδοση και δεν αποτελεί μεμονωμένη ιδιορρυθμία.

Διαβάστε επίσης: «Δεν κάναμε τίποτα τυχαία», η απάντηση της Αννίτας Κουμούση στην κριτική για την αναστήλωση του Ρωμαϊκού Ωδείου

Γιατί η έρευνα μιλά για γαμήλια δώρα

Το πιο ενδιαφέρον συμπέρασμα δεν προκύπτει από μία επιγραφή μόνη της, αλλά από τη σύγκριση ολόκληρης της ομάδας.

Ο Νικόλαος Βασιλάκης εντοπίζει ομοιότητες στην τεχνική της εφυάλωσης, στον συνδυασμό των χρωμάτων και στα διακοσμητικά θέματα με μαστραπάδες του δεύτερου μισού του 18ου αιώνα που συνδέονται με εργαστήρια της Βενετίας, της Πάδοβα και του Πέζαρο. Αντίστοιχες ομοιότητες εμφανίζονται και σε παραγωγές της περιοχής Μάρκε.

Μέσα σε αυτό το σύνολο, οι δύο λέξεις αποκτούν ιδιαίτερη τεκμηριωτική αξία.

Στο κανάτι Π1988 υπάρχει η SPOSA, η «νύφη».

Στο αγγείο νυκτός Π1987 υπάρχει η SPOSINA, η «νυφούλα».

Η επιστημονική μελέτη σημειώνει ότι οι συγκεκριμένες αναφορές «επιτρέπουν την εικασία» πως η ομάδα των αγγείων αποτελούσε προϊόν ειδικής παραγγελίας και χρησιμοποιήθηκε ως γαμήλια δώρα.

Η διατύπωση είναι προσεκτική και πρέπει να παραμείνει έτσι. Δεν υπάρχει στοιχείο που να επιτρέπει την ταύτιση της γυναίκας για την οποία μπορεί να προορίζονταν τα αντικείμενα, ούτε γνωρίζουμε τον παραγγελιοδότη ή τις ακριβείς συνθήκες υπό τις οποίες έφθασαν στην Πάτρα.

Υπάρχει όμως μια σαφώς διατυπωμένη αρχαιολογική υπόθεση, βασισμένη στη συνεξέταση των ίδιων των αντικειμένων.

Από τη Βενετία στην Πάτρα

Η παρουσία ιταλικής κεραμικής στην Πάτρα δεν ήταν περιστασιακή. Η μελέτη του Βασιλάκη εξετάζει ευρήματα από τον 13ο έως τον 18ο αιώνα, προερχόμενα από εργαστήρια της νότιας, της κεντρικής και της βόρειας Ιταλίας.

Η Πάτρα και η Γλαρέντζα αποτελούσαν τα δύο φραγκικά λιμάνια της δυτικής Πελοποννήσου. Το πατρινό λιμάνι είχε αναπτύξει διαμετακομιστική δραστηριότητα ήδη από τους μεσαιωνικούς χρόνους και εξυπηρετούνταν από μικρότερα πλοία που κινούνταν μεταξύ Αδριατικής, Ιονίου και Κορινθιακού.

Τα αρχαιολογικά ευρήματα αποτυπώνουν αυτή τη σχέση με εντυπωσιακή διάρκεια. Στην πλατεία Παντοκράτορος 49, για παράδειγμα, ομάδα αγγείων του 14ου αιώνα βρέθηκε μαζί με θησαυρό 59 βενετικών σολδινιών.

Οι επαφές με την Ιταλία συνεχίστηκαν και μετά το τέλος της Φραγκοκρατίας. Κατά τη δεύτερη Βενετοκρατία οι εμπορικοί δεσμοί με τη Δύση ενισχύθηκαν, ενώ στα μέσα του 18ου αιώνα ο πρόξενος της Βενετίας Αναστάσιος Μεσσαλάς κατέγραφε ότι κεραμικά από τη Βενετία μεταφέρονταν στην Πάτρα μέσω Κέρκυρας και από εδώ διοχετεύονταν σε άλλες περιοχές της Πελοποννήσου και της κεντρικής Ελλάδας.

Η μαρτυρία δεν αποδεικνύει ότι τα συγκεκριμένα τέσσερα αγγεία ακολούθησαν ακριβώς αυτή τη διαδρομή. Δείχνει όμως πόσο οργανωμένο και ενεργό παρέμενε το εμπόριο ιταλικής κεραμικής στην πόλη την ίδια περίοδο κατά την οποία χρονολογούνται.

Διαβάστε επίσης: Αναστασία Κουμούση και LAMDA φωτίζουν το Αρχαιολογικό Μουσείο Πατρών στον 24ο τόμο του «Κύκλου των Μουσείων» ΦΩΤΟ

Από το εμπόριο στην ιδιωτική ζωή

Η μελέτη περιγράφει την Πάτρα ως πόλη διαφορετικών εθνοτήτων, κοσμοπολίτικο λιμάνι και εμπορικό κέντρο. Η παρουσία εισαγόμενης κεραμικής υψηλού κόστους συνδέεται με μια εύπορη κοινότητα που χρησιμοποιούσε τέτοια αντικείμενα τόσο στην καθημερινότητα όσο και για διακόσμηση και επίδειξη.

Τα αγγεία του Ρωμαϊκού Ωδείου προσθέτουν σε αυτή την εικόνα μια διαφορετική διάσταση.

Δεν μαρτυρούν μόνο από πού έρχονταν τα προϊόντα, ποια εργαστήρια τα κατασκεύαζαν ή ποια εμπορικά δίκτυα συνέδεαν την Πάτρα με την Ιταλία. Οι επιγραφές τους επιτρέπουν να διακρίνουμε κοινωνικές συνήθειες, χιούμορ και τρόπους με τους οποίους ένα αντικείμενο μπορούσε να συνδεθεί με μια προσωπική περίσταση.

Δεν γνωρίζουμε σε ποια νύφη μπορεί να προορίζονταν ούτε αν τα αγγεία παραδόθηκαν πράγματι μαζί.

Γνωρίζουμε, όμως, ότι η παρουσία της sposa και της sposina μέσα στην ίδια ομάδα ήταν αρκετά ισχυρό στοιχείο ώστε η αρχαιολογική έρευνα να διατυπώσει την υπόθεση του γαμήλιου δώρου.

Και αυτό αρκεί για να μετατρέψει τέσσερα κεραμικά αντικείμενα του 18ου αιώνα σε ένα σπάνιο τεκμήριο όχι μόνο των εμπορικών σχέσεων της Πάτρας με την Ιταλία, αλλά και της καθημερινής ζωής των ανθρώπων που κατοικούσαν στην πόλη πριν από περίπου 250 χρόνια.

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News