Πάτρα: Η πόλη που έχασε τα νεοκλασικά της και τώρα αναζητά ξανά την αισθητική της

Απόστολος Αναστασόπουλος

Η συζήτηση που άνοιξε την προηγούμενη εβδομάδα για τη νέα γκρι πρόσοψη του κτιρίου Πανταζή στην πλατεία Γεωργίου, δίπλα στο Δημοτικό Θέατρο «Απόλλων», δεν αφορά τελικά μόνο ένα χρώμα. Ακουμπά ένα πολύ μεγαλύτερο και παλιότερο ζήτημα: την αρχιτεκτονική φυσιογνωμία της Πάτρας και τον τρόπο με τον οποίο αυτή άλλαξε δραματικά μέσα σε λίγες δεκαετίες.

Η παρέμβαση του Δημήτρη Σαρδελιάνου έδωσε μια διαφορετική διάσταση στη συζήτηση. Ο ίδιος υποστήριξε ότι το γκρι κτίριο δεν τον ενοχλεί, θεωρώντας ότι η αντίθεση μπορεί να αναδείξει περισσότερο το «Απόλλων», ενώ εστίασε στις διαφημιστικές πινακίδες των κτιρίων γύρω από την πλατεία, τις οποίες χαρακτήρισε πολύ πιο επιβαρυντικές για την εικόνα του χώρου.

Και πράγματι, η συζήτηση ίσως αξίζει να μετατοπιστεί από το «γκρι ή όχι γκρι» στο ευρύτερο ερώτημα: πότε και πώς χάθηκε η αρχιτεκτονική συνέχεια της Πάτρας;

Η μεγάλη αλλαγή του ’60

Η Πάτρα του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα είχε αποκτήσει μια ιδιαίτερη αρχιτεκτονική φυσιογνωμία. Μετά το πολεοδομικό σχέδιο του Σταμάτη Βούλγαρη, το οποίο εκπονήθηκε το 1829 με εντολή του Ιωάννη Καποδίστρια, η πόλη οργανώθηκε με μεγάλους δρόμους, πλατείες και οικοδομικά τετράγωνα. Από το 1834 και μετά άρχισαν να κυριαρχούν τα νεοκλασικά κτίρια, με επιβλητικές προσόψεις, μαρμάρινα μπαλκόνια, περίτεχνα υπέρθυρα, ακροκέραμα και στοές.

Η μεγάλη ανατροπή δεν έγινε όμως από τη μία ημέρα στην άλλη. Η ίδια η ιστορική καταγραφή του Δήμου Πατρέων τοποθετεί τη ραγδαία αλλαγή στη δεκαετία του 1960, όταν η αστυφιλία δημιούργησε έντονη οικοδομική δραστηριότητα. Η αντιπαροχή οδήγησε στην κατεδάφιση νεοκλασικών κτιρίων και, όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Δήμος, αλλοίωσε την αισθητική του ιστορικού κέντρου.

Η εικόνα επιβεβαιώνεται και από το φωτογραφικό υλικό της Πάτρας του περασμένου αιώνα. Τότε η πόλη εξακολουθούσε να διατηρεί μεγάλο μέρος του παλιού της κτιριακού αποθέματος, αλλά είχε ήδη ξεκινήσει η ανοικοδόμηση εις βάρος του ιστορικού αποτυπώματος του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα.

Η αντιπαροχή, επομένως, δεν ήταν ένα αποκλειστικά πατρινό φαινόμενο. Σε ολόκληρη την Ελλάδα αποτέλεσε τον βασικό μηχανισμό της μεταπολεμικής αστικής ανοικοδόμησης. Στην Πάτρα όμως είχε ιδιαίτερη επίπτωση, καθώς το νέο μοντέλο της πολυκατοικίας ήρθε να αντικαταστήσει μεγάλο αριθμό παλιών μονοκατοικιών και νεοκλασικών που δεν είχαν προλάβει να αποκτήσουν θεσμική προστασία.

Προστασία εκ των υστέρων

Το ενδιαφέρον είναι ότι η Πολιτεία άρχισε σταδιακά να δημιουργεί εργαλεία προστασίας την ίδια περίπου περίοδο κατά την οποία η παλιά πόλη έχανε μεγάλο μέρος της.

Το Υπουργείο Περιβάλλοντος αναφέρει ότι η συστηματική ενασχόληση της Πολιτείας με την προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς ανάγεται στα τέλη της δεκαετίας του 1970. Η προστασία μπορούσε να αφορά μεμονωμένα κτίρια, τμήματα κτιρίων, όψεις, μέτωπα, συγκροτήματα ή ολόκληρα οικιστικά σύνολα.

Στην Πάτρα υπάρχουν χαρακτηριστικά παραδείγματα. Ήδη από το 1975 το Δημοτικό Θέατρο «Απόλλων» και το παλαιό Δημοτικό Νοσοκομείο είχαν κηρυχθεί μνημεία υπό ειδική προστασία. Το 1979 ακολούθησαν χαρακτηρισμοί στην περιοχή της πλατείας Αγίου Γεωργίου, ενώ τη δεκαετία του ’80 και ιδιαίτερα από το 1988 και μετά αυξάνονται οι χαρακτηρισμοί διατηρητέων κτιρίων.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει ότι το 1986 χαρακτηρίστηκε ως ιστορικός τόπος τμήμα της Μαιζώνος, από την Κολοκοτρώνη έως την πλατεία Γεωργίου, μαζί με την πρώτη σειρά των κτισμάτων στις δύο πλευρές.

Με άλλα λόγια, υπήρξε θεσμική προστασία. Δεν υπήρξε όμως ένας ενιαίος μηχανισμός που να μπορούσε να «παγώσει» συνολικά την εικόνα της Πάτρας και να αποτρέψει την αντικατάσταση του μεγαλύτερου μέρους του παλιού κτιριακού αποθέματος.

Δεν είναι μόνο το γκρι κτίριο

Και εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ουσιαστικό σημείο της σημερινής συζήτησης.

Ακόμη και αν κάποιος θεωρεί ότι η νέα γκρι πρόσοψη του κτιρίου Πανταζή αποτελεί αισθητική παραφωνία, η πλατεία Γεωργίου και το ευρύτερο κέντρο έχουν εδώ και δεκαετίες πολύ μεγαλύτερες αρχιτεκτονικές ασυνέχειες.

Περιμετρικά της πλατείας υπάρχουν πολυώροφες πολυκατοικίες που απέχουν αισθητά από την κλίμακα και τη μορφολογία των ιστορικών κτιρίων. Και πάνω στις προσόψεις τους έχουν προστεθεί κατά καιρούς επιγραφές, φωτεινές πινακίδες και διαφημιστικά στοιχεία, δημιουργώντας ένα δεύτερο επίπεδο οπτικής επιβάρυνσης.

Η αντίθεση είναι χαρακτηριστική: η ίδια πλατεία φιλοξενεί το «Απόλλων» και τα δύο ιστορικά σιντριβάνια, τα οποία έχουν χαρακτηριστεί μνημεία, αλλά ταυτόχρονα περιβάλλεται από ένα ετερόκλητο σύγχρονο κτιριακό περιβάλλον.

Υπάρχει πλέον και δημοτικός κανονισμός

Το ζήτημα της εικόνας της πόλης δεν είναι σήμερα χωρίς κανόνες. Αντίθετα, ο Δήμος Πατρέων διαθέτει πλέον Κανονισμό χρήσης και λειτουργίας κοινόχρηστων χώρων, πεζόδρομων, πλατειών και αστικού εξοπλισμού, ο οποίος εγκρίθηκε με την απόφαση του 2025. Στόχος του, όπως αναφέρει ο ίδιος ο Δήμος, είναι μεταξύ άλλων η προστασία και αναβάθμιση των κοινόχρηστων χώρων και η δημιουργία μιας όμορφης και φιλόξενης πόλης.

Παράλληλα, ο Κανονισμός Καθαριότητας προβλέπει απαγορεύσεις για αυθαίρετες διαφημιστικές πινακίδες, αφίσες, πανό και άλλα διαφημιστικά μέσα, ακόμη και σε προσόψεις και τοίχους οικοδομών. Προβλέπονται πρόστιμα, από 150 ευρώ ανά τεμάχιο για συγκεκριμένες περιπτώσεις εμπορικών πινακίδων έως και 1.500 ευρώ για ρύπανση μνημείων, δημόσιων κτιρίων ή δημόσιων χώρων.

Άρα το ερώτημα πλέον δεν είναι μόνο τι επιτρέπεται να χτίζεται ή τι χρώμα μπορεί να έχει ένα κτίριο. Είναι και πόσο εφαρμόζονται οι κανόνες που ήδη υπάρχουν, καθώς με μια ματιά στη «Διαύγεια» σπάνια θα συναντήσει κανείς πρόστιμα για την τήρηση του κανονισμού της πόλης.

Η Πάτρα δεν μπορεί να ξαναγυρίσει στην πόλη των αρχών του 20ού αιώνα. Μπορεί, όμως, να αποφασίσει τι θέλει να προστατεύσει από εδώ και πέρα. Και η συζήτηση για το κτίριο Πανταζή ίσως είναι μια αφορμή για να ανοίξει επιτέλους αυτή η μεγαλύτερη συζήτηση: όχι μόνο για μία γκρι πρόσοψη, αλλά για τη συνολική εικόνα μιας πόλης που έχασε μεγάλο μέρος της αρχιτεκτονικής της ταυτότητας στη μεταπολεμική ανοικοδόμηση και σήμερα έχει τα εργαλεία, έστω αποσπασματικά, για να προστατεύσει ό,τι απέμεινε.

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News