Προσφυγικά Πάτρας: Σπίτια 16 τετραγωνικών, κοινές αυλές και ένας αιώνας ζωής που δεν χωρά σε μια ανάπλαση

Αλεξάνδρα Παναγοπούλου

Δεκαέξι τετραγωνικά μέτρα μπορούσε να είναι ολόκληρο το σπίτι μιας οικογένειας στα Προσφυγικά της Πάτρας. Σε κάποιες κατοικίες έμεναν μαζί δύο ή και τρεις οικογένειες. Η αυλή ήταν κοινή για ένα ολόκληρο οικοδομικό τετράγωνο. Για ανθρώπους που είχαν περάσει χρόνια σε αποθήκες, σχολεία και πρόχειρα καταλύματα μετά τον ξεριζωμό του 1922, αυτά τα σπίτια ήταν η πρώτη μόνιμη στέγη στην πόλη.

Φέτος συμπληρώνονται εκατό χρόνια από τότε που άρχισαν να χτίζονται οι πρώτοι προσφυγικοί συνοικισμοί της Πάτρας. Την ίδια χρονιά, στη γειτονιά που κράτησε το όνομα Προσφυγικά, ανακατασκευάζονται δρόμοι και πεζοδρόμια και έχει ανοίξει εργοτάξιο στην πλατεία Ελευθερίας. Οι νέες ρυθμίσεις κυκλοφορίας και στάθμευσης τίθενται σε ισχύ σήμερα, Πέμπτη 12 Νοεμβρίου, ύστερα από τη μονοήμερη αναβολή λόγω κακοκαιρίας.

Τα χρόνια στα πρόχειρα καταλύματα

Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή έφτασαν στην Πάτρα οικογένειες από τη Σμύρνη, την Κύζικο, τον Πάνορμο, την Κωνσταντινούπολη και τον Πόντο. Ο Παμμικρασιατικός Σύνδεσμος Πατρών και Περιχώρων υπολογίζει σε περίπου 7.500 όσους εγκαταστάθηκαν στην Πάτρα, στο Ρίο και στον Απιδεώνα. Στον καταυλισμό Καρανικολού, όπου στεγάστηκαν πολλοί από τους νεοφερμένους, ο συνωστισμός ήταν τέτοιος ώστε, σύμφωνα με τις μαρτυρίες που διασώζει ο Σύνδεσμος, κάποιοι άλλαζαν ρούχα πίσω από σεντόνια.

Η δουλειά βρισκόταν συχνά στα ξυλουργεία και στα σταφιδεργοστάσια. Στις μαρτυρίες που έχει συγκεντρώσει ο Σύνδεσμος καταγράφονται βάρδιες 12 έως 14 ωρών για 15 δραχμές την ημέρα, χωρίς ασφάλιση. Γυναίκες έπιασαν δουλειά στην κλωστοϋφαντουργία ή σε σπίτια της πόλης. Κάποιοι εργάτες κοιμούνταν σε πρόχειρους χώρους μέσα στα εργοστάσια όπου δούλευαν.

Η άφιξη χιλιάδων ανθρώπων άλλαξε και την αγορά εργασίας της Πάτρας. Ο Σύνδεσμος καταγράφει τη διαφωνία που άνοιξε στο Εργατικό Κέντρο. Μια μερίδα εργατών ζητούσε να απομακρυνθούν οι πρόσφυγες, θεωρώντας ότι πίεζαν προς τα κάτω τα μεροκάματα. Η πλειοψηφία διεκδίκησε ίση αμοιβή και ίσα δικαιώματα για ντόπιους και πρόσφυγες.

Διαβάστε επίσης: Πάτρα: Από την Πέμπτη οι νέες κυκλοφοριακές ρυθμίσεις στα Προσφυγικά

Μικρά σπίτια, κοινές αυλές

Ο Παμμικρασιατικός Σύνδεσμος ιδρύθηκε το 1923 και διεκδίκησε οργανωμένα τη στέγαση των προσφύγων. Το 1926 άρχισε η κατασκευή του Α΄, του Β΄ και του Γ΄ προσφυγικού συνοικισμού. Στην έκταση όπου απλώθηκαν τα σημερινά Προσφυγικά υπήρχαν τότε καλαμιές και έλη. Σύμφωνα με τον Σύνδεσμο, το 1928 οι περισσότεροι πρόσφυγες είχαν πια στεγαστεί σε χτισμένες κατοικίες.

Η ιστορική καταγραφή του Δήμου ξεχωρίζει τις πρώτες, πιο ευρύχωρες κατοικίες από τις μεταγενέστερες και πολυπληθέστερες, που ήταν μικρές, διώροφες, με δύο δωμάτια. Ο Σύνδεσμος δίνει για τις μικρές κατοικίες εμβαδόν από 16 έως 40 τετραγωνικά μέτρα. Για τους ενοίκους, ακόμη και όταν αποκτούσαν τη δική τους πόρτα, ο χώρος έξω από αυτήν ανήκε σε όλο το τετράγωνο. Αυτή η διάταξη, με τις μικρές, όμοιες κατοικίες και τη μία κοινόχρηστη αυλή, επαναλαμβανόταν από τετράγωνο σε τετράγωνο.

Το μέγεθος της στέρησης φαίνεται σε μια λεπτομέρεια που διασώζει ο Δήμος. Για χρόνια η ενορία είχε ένα κοινόχρηστο φέρετρο. Μετά την κηδεία, το φέρετρο επέστρεφε στην ενορία για να χρησιμοποιηθεί ξανά.

Η Αγία Φωτεινή, τα καφενεία και το γήπεδο

Οι πρόσφυγες έχτισαν την Αγία Φωτεινή και της έδωσαν το όνομα του καθεδρικού ναού της Σμύρνης. Στον ναό της Πάτρας φυλάσσονται ακόμη θρησκευτικά κειμήλια που έφεραν μαζί τους. Στη γειτονιά, το «Βυζαντινόν» και η «Αίγλη» ήταν για χρόνια τα γνωστά στέκια των ανδρών, ενώ δίπλα στην Αγία Φωτεινή χτίστηκε το 1925, με προσωπική εργασία προσφύγων, το γήπεδο που συνδέθηκε με τον Ολυμπιακό Πατρών.

Το ποδόσφαιρο είχε βρει έτσι τον χώρο του έναν χρόνο πριν αρχίσουν να χτίζονται τα σπίτια. Ο Ολυμπιακός ήταν μία από τις ομάδες που δημιούργησαν οι πρόσφυγες στην Πάτρα. Ανάμεσα στους ποδοσφαιριστές του ήταν και ο Νίκος Πολυκράτης, ο μετέπειτα καπετάν Νικήτας της Αντίστασης.

Το Μπλόκο του 1943

Στις 27 Οκτωβρίου 1943, οι γερμανικές δυνάμεις κατοχής περικύκλωσαν τα Προσφυγικά. Με τη συνδρομή ντόπιων συνεργατών τους συνέλαβαν περισσότερους από 200 ανθρώπους. Στις 4 Δεκεμβρίου, 84 αγωνιστές εκτελέστηκαν στο κτήμα Μουρτζούχου. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε ο Δήμος Πατρέων στην εκδήλωση για τα 82 χρόνια, 63 από τους εκτελεσθέντες είχαν συλληφθεί στο Μπλόκο των Προσφυγικών.

Στην επέτειο, η πορεία στη μνήμη των εκτελεσθέντων ξεκινά από την πλατεία Ελευθερίας και καταλήγει στο κτήμα Μουρτζούχου, στον τόπο της εκτέλεσης. Η πλατεία, γνωστή και ως πλατεία Μικράς Ασίας, παραμένει το σημείο από το οποίο η γειτονιά τιμά τους ανθρώπους της.

Οι νέες διαδρομές μέσα στη συνοικία

Πολλά προσφυγικά σπίτια ανακατασκευάστηκαν ή αντικαταστάθηκαν στο πέρασμα του αιώνα. Στη μελέτη για την πλατεία Ελευθερίας, ο Δήμος περιγράφει τη σημερινή όψη της συνοικίας, με τα παλιά διώροφα που σώζονται δίπλα σε νεότερα σπίτια και πολυκατοικίες. Στους δρόμους ανάμεσά τους μπαίνουν τώρα τα νέα σήματα.

Οι μονοδρομήσεις αφορούν το εσωτερικό της ζώνης που ορίζουν οι οδοί Γούναρη, Καλαβρύτων, Γεωργίου Παπανδρέου, Άθω, Ηρακλείου, Ιωνίας, Φιλαδέλφειας, Χείλωνος Πατρέως και Κωνσταντίνου Παλαιολόγου. Η φορά των δρόμων θα προκύπτει από τη νέα σήμανση.

Σε δρόμους όπως η Νικαίας, η Θερίσου, η Δάμωνος και η Δορυλαίου, η απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου προβλέπει εναλλαγή της πλευράς στάθμευσης ανά μήνα. Στην Κωστάκη, από τη Φαναρίου μέχρι την Ιωνίας, προβλέπεται απαγόρευση και στις δύο πλευρές. Στην Άθω, από τη Φαναρίου έως τη Γεωργίου Παπανδρέου, η απαγόρευση αφορά τη βόρεια πλευρά.

Οι μονοδρομήσεις εντάσσονται στο έργο ανακατασκευής δρόμων και πεζοδρομίων, αναβάθμισης του φωτισμού και παρεμβάσεων στο πράσινο. Ο αρχικός προϋπολογισμός δημοπράτησης ήταν 10.767.000 ευρώ και η σύμβαση που υπογράφηκε τον Ιούνιο του 2023 ήταν ύψους 8,38 εκατ. ευρώ με ΦΠΑ. Η προθεσμία του έργου έχει παραταθεί έως τις 14 Μαρτίου 2027. Στην απόφαση για την παράταση, ο Δήμος συνδέει τις μονοδρομήσεις με το πλάτος των δρόμων και τη διαπλάτυνση των πεζοδρομίων, ώστε να διευκολύνεται, μεταξύ άλλων, η διέλευση οχημάτων έκτακτης ανάγκης. Το εργοτάξιο αφορά τους κοινόχρηστους χώρους της συνοικίας, από το υπόγειο δίκτυο ηλεκτροφωτισμού έως τα πεζοδρόμια μπροστά στις παλιές κατοικίες.

Πάτρα: Ενας αιώνας Προσφυγικά και η ανάπλαση που… δεν τελειώνει

Η πλατεία Ελευθερίας και το μουσείο της Φωκαίας

Η ανάπλαση της πλατείας Ελευθερίας είναι ξεχωριστό έργο, προϋπολογισμού 935.000 ευρώ, με χρηματοδότηση από το Πράσινο Ταμείο και τον Δήμο Πατρέων. Οι εργασίες άρχισαν τον Σεπτέμβριο. Το σχέδιο για το «πάρκο μνήμης» προβλέπει να διατηρηθούν τα τέσσερα μνημεία της πλατείας, να αναδιαμορφωθεί η παιδική χαρά και να ανανεωθούν οι φυτεύσεις και ο φωτισμός.

Στη Φωκαίας 26, στο Σπίτι του Πολιτισμού, ο Παμμικρασιατικός Σύνδεσμος στεγάζει το Μουσείο Μικρασιατικής Μνήμης. Χάρτες δείχνουν τους τόπους από τους οποίους ήρθαν οι πρόσφυγες, φωτογραφίες καταγράφουν τη ζωή στη Μικρά Ασία και μια ενότητα είναι αφιερωμένη στα σπίτια και στο πώς χτίστηκαν οι συνοικισμοί της Πάτρας. Βγαίνοντας από το μουσείο, ο επισκέπτης βρίσκεται στη Φωκαίας, μέσα στη συνοικία που μόλις είδε στις φωτογραφίες.

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News