Ο Ρούσντι δείχνει ο ίδιος την επίθεση που παραλίγο να τον σκοτώσει
Το Knife μετατρέπει το πραγματικό βίντεο της επίθεσης και το ιδιωτικό ημερολόγιο της ανάρρωσης σε μια πράξη ανάκτησης της αφήγησης
Υπάρχει μια στιγμή στο Knife: The Attempted Murder of Salman Rushdie κατά την οποία η μνήμη του συγγραφέα συναντά την ψυχρή εκδοχή της κάμερας και αναγκάζεται να διορθωθεί. Ο Σαλμάν Ρούσντι πίστευε ότι, όταν δέχθηκε την επίθεση στη σκηνή του Ινστιτούτου Τσοτόκουα τον Αύγουστο του 2022, είχε μείνει ακίνητος. Το βίντεο δείχνει κάτι διαφορετικό: προσπάθησε να απομακρυνθεί, να διαφύγει, να σώσει τον εαυτό του.
Η απόσταση ανάμεσα σε αυτό που θυμάται το σώμα και σε αυτό που κατέγραψε ο φακός αποτελεί τον αληθινό πυρήνα του ντοκιμαντέρ του Άλεξ Γκίμπνεϊ. Η ταινία περιλαμβάνει το πραγματικό υλικό της επίθεσης, όχι όμως για να προσθέσει άλλη μία εικόνα βίας στη δημόσια κυκλοφορία. Το εντάσσει σε μια αφήγηση την οποία διαμορφώνουν ο ίδιος ο Ρούσντι και η σύζυγός του, η ποιήτρια, φωτογράφος και συγγραφέας Ρέιτσελ Ελίζα Γκρίφιθς.
Το ντοκιμαντέρ, διάρκειας 107 λεπτών, βγαίνει στις βρετανικές αίθουσες στις 2 Οκτωβρίου, έπειτα από την πρεμιέρα του στο Sundance και τη φεστιβαλική του διαδρομή. Η επικαιρότητά του δεν είναι απλώς ημερολογιακή: για πρώτη φορά το οπτικό τεκμήριο της επίθεσης περνά από τη δικαστική αίθουσα στη δημόσια αφήγηση που εγκρίνει ο ίδιος ο άνθρωπος που δέχθηκε τη βία.
Αυτό αλλάζει τη θέση της κάμερας. Από μηχανή που καταγράφει έναν άνθρωπο την ώρα που χάνει τον έλεγχο του σώματός του, γίνεται εργαλείο με το οποίο εκείνος αποφασίζει πώς θα επιστρέψει στη δημόσια εικόνα. Το θέμα δεν είναι απλώς η επιβίωση. Είναι ποιος έχει το δικαίωμα να δείξει το τραύμα, πότε και με ποιους όρους. (Σημείωση: Η ταινία περιλαμβάνει το πραγματικό βίντεο της επίθεσης και σαφείς εικόνες των τραυματισμών του Ρούσντι. Το βρετανικό συμβούλιο ταξινόμησης επισημαίνει έντονη βία, λεπτομέρειες τραυμάτων και σκηνές που μπορεί να προκαλέσουν αναστάτωση).
Η κάμερα άρχισε να γράφει όταν έγινε σαφές ότι θα ζήσει
Στις 12 Αυγούστου 2022, ο Ρούσντι ετοιμαζόταν να μιλήσει σε εκδήλωση στη δυτική Νέα Υόρκη όταν ένας άνδρας ανέβηκε στη σκηνή και τον μαχαίρωσε επανειλημμένα. Το pelop.gr είχε καταγράψει τότε την πρώτη είδηση της επίθεσης στο Τσοτόκουα και, αργότερα, τη μόνιμη απώλεια της όρασης από το ένα μάτι.
Λίγες ημέρες μετά, όταν έγινε πλέον πιθανό ότι θα επιζούσε, ο ίδιος ζήτησε από την Γκρίφιθς να αρχίσει να κρατά ένα οπτικό ημερολόγιο. Εκείνη είχε φθάσει στο νοσοκομείο χωρίς να γνωρίζει αρχικά αν ο άνθρωπος που είχε παντρευτεί μόλις έναν χρόνο νωρίτερα θα ζούσε. Η κάμερά της κατέγραψε όσα δεν μπορούσαν ακόμη να χωρέσουν σε οργανωμένη αφήγηση: τις επεμβάσεις, το τραυματισμένο μάτι, την ακινησία, την εξάρτηση από τους άλλους, αλλά και τις μικρές επιστροφές της καθημερινότητας.
Οι λήψεις δεν έγιναν με την πρόθεση να προβληθούν. Ήταν το ιδιωτικό αρχείο δύο ανθρώπων που προσπαθούσαν να καταλάβουν τι είχε συμβεί. Αργότερα αποτέλεσαν τη ραχοκοκαλιά της ταινίας του Γκίμπνεϊ, ο οποίος τις συνέδεσε με τη ζωή και το έργο του Ρούσντι, τη φάτουα του 1989, τα χρόνια προστασίας και κρυψίματος, αλλά και τη σταδιακή διεκδίκηση μιας κανονικότητας.
Το Knife βασίζεται στο ομώνυμο βιβλίο του συγγραφέα, δεν λειτουργεί όμως ως απλή εικονογράφησή του. Η εικόνα διαθέτει μια ωμότητα που η γλώσσα μπορεί να οργανώσει, να καθυστερήσει ή να κρατήσει σε απόσταση. Η Γκρίφιθς κινηματογραφεί εκεί όπου η λογοτεχνική φράση δεν έχει ακόμη σχηματιστεί.
Το τραύμα δεν θυμάται σαν κάμερα
Οι λήψεις της Ρέιτσελ Ελίζα Γκρίφιθς ξεκίνησαν ως προσωπικό ημερολόγιο δύο ανθρώπων μέσα στην ανάρρωση
Οι άνθρωποι που επιβιώνουν από ακραία βία δεν κρατούν απαραίτητα μια καθαρή, γραμμική ανάμνηση. Ο εγκέφαλος αποθηκεύει θραύσματα, αισθήσεις, λανθασμένες διάρκειες και κενά. Η καταγραφή δεν είναι «ανώτερη» από αυτή τη μνήμη· είναι όμως ένα διαφορετικό τεκμήριο, με το οποίο ο άνθρωπος πρέπει κάποτε να συμφιλιωθεί.
Η επιστροφή του Ρούσντι στον τόπο της επίθεσης αποκτά γι’ αυτό μεγαλύτερη σημασία από μια συμβολική χειρονομία θάρρους. Επιστρέφει σε έναν χώρο που γνώριζε πλέον μέσα από φωτογραφίες, δικαστικά στοιχεία, διηγήσεις τρίτων και την εσωτερική εικόνα που είχε κατασκευάσει ο ίδιος. Το πραγματικό βίντεο, δεσμευμένο ως αποδεικτικό υλικό μέχρι να ολοκληρωθεί η δίκη, του δείχνει μια εκδοχή του εαυτού του που δεν θυμόταν: έναν άνθρωπο που δεν παραδόθηκε, αλλά κινήθηκε.
Το ντοκιμαντέρ δεν υποστηρίζει ότι η κάμερα λύνει το τραύμα. Μπορεί, αντίθετα, να το παγώσει, να το αναπαράγει και να το μετατρέψει σε θέαμα για ανθρώπους που δεν διακινδύνευσαν τίποτα. Η επιλογή να ενσωματωθεί το υλικό αποτελεί επομένως την πιο δύσκολη ηθική απόφαση της ταινίας.
Ο Ρούσντι έχει εξηγήσει ότι δεν ήθελε να «γυαλιστούν» οι εικόνες ούτε να υποβαθμιστεί η έκταση της βίας. Η επιμονή του δεν αποτελεί επίδειξη αντοχής. Είναι άρνηση της εξωραϊσμένης ιστορίας που κάνει την επιβίωση να μοιάζει με καθαρή ανοδική διαδρομή: επίθεση, χειρουργείο, θάρρος, επιστροφή. Ανάμεσα σε αυτά τα σημεία βρίσκονται η εξάρτηση, ο φόβος, η σωματική αλλαγή και η εργασία της φροντίδας.
Η Ρέιτσελ Ελίζα Γκρίφιθς δεν είναι απλώς «η σύζυγος που κινηματογραφεί»
Η ταινία θα αδικούσε το ίδιο της το υλικό αν παρουσίαζε την Γκρίφιθς μόνο ως υποστηρικτική παρουσία δίπλα στον διάσημο συγγραφέα. Είναι ποιήτρια, μυθιστοριογράφος, φωτογράφος και εικαστικός. Η δική της γνώση της εικόνας καθορίζει την οικειότητα του αρχείου: γνωρίζει πότε να πλησιάσει, πότε να αφήσει χώρο και πότε η πράξη της καταγραφής γίνεται δυσβάσταχτη.
Η κάμερά της κρατά και τη δική της εμπειρία, ακόμη κι όταν δεν εμφανίζεται στο πλάνο. Κάθε λήψη προϋποθέτει έναν άνθρωπο πίσω από τον φακό, ο οποίος φοβάται, φροντίζει και ταυτόχρονα προσπαθεί να δημιουργήσει ένα ίχνος. Το ημερολόγιο δεν ανήκει αποκλειστικά στον τραυματισμένο άνδρα. Είναι το αρχείο ενός ζευγαριού που βρέθηκε ξαφνικά να ζει μέσα στις συνέπειες μιας παγκόσμιας πολιτικής και θρησκευτικής ιστορίας.
Η συμβολή της εμποδίζει επίσης το φιλμ να γίνει άλλη μία αφήγηση του «μοναχικού ήρωα» που νικά το κακό με τη δύναμη της θέλησης. Ο Ρούσντι επέζησε χάρη σε ανθρώπους που έτρεξαν στη σκηνή, σε γιατρούς, σε νοσηλευτές, στην οικογένεια και σε μια μακρά καθημερινότητα φροντίδας. Η ανάρρωση δεν είναι ατομικό κατόρθωμα. Είναι σχέση.
Η επίθεση δεν αρχίζει το 2022
Ο Γκίμπνεϊ επιστρέφει αναπόφευκτα στους Σατανικούς Στίχους και στη φάτουα που εξέδωσε ο αγιατολάχ Χομεϊνί το 1989. Χωρίς αυτό το ιστορικό βάθος, η επίθεση θα έμοιαζε με ξαφνική έκρηξη ατομικού φανατισμού. Στην πραγματικότητα, ο Ρούσντι είχε περάσει δεκαετίες βλέποντας το όνομά του να μετατρέπεται σε σύμβολο για ανθρώπους που συχνά δεν είχαν διαβάσει το βιβλίο του.
Η ταινία θυμίζει πόσο εύκολα ο ίδιος ο συγγραφέας εξαφανίστηκε πίσω από την «υπόθεση Ρούσντι». Για χρόνια παρουσιαζόταν είτε ως ήρωας της ελευθερίας του λόγου είτε ως προκλητικός συγγραφέας που έπρεπε να γνωρίζει τις συνέπειες. Και στις δύο περιπτώσεις, η πραγματική λογοτεχνική ζωή του κινδύνευε να περιοριστεί σε μία διαμάχη και ένα διάταγμα θανάτου.
Το Knife δεν μπορεί να αποσυνδέσει τον άνθρωπο από αυτή την ιστορία. Μπορεί όμως να του επιστρέψει την πρώτη φωνή. Ο Ρούσντι δεν εμφανίζεται ως σύμβολο που άλλοι χρησιμοποιούν, αλλά ως συγγραφέας που εξετάζει την ίδια του τη μνήμη, διαφωνεί μαζί της και επιλέγει τι θα δείξει.
Το δικαίωμα να αποφασίσεις πώς θα σε θυμούνται
Η δημόσια εικόνα ενός θύματος βίας παγώνει συχνά στην πιο αδύναμη στιγμή του: στη φωτογραφία του φορείου, στην είσοδο του νοσοκομείου, στο δικαστικό τεκμήριο. Το Knife αντιστρέφει αυτή τη φορά. Δεν διαγράφει την εικόνα της επίθεσης, αλλά την περικλείει μέσα σε μια μεγαλύτερη ζωή.
Αυτή είναι η ουσιαστική πράξη ανάκτησης. Ο Ρούσντι δεν μπορεί να αλλάξει όσα κατέγραψε η κάμερα ούτε να επιστρέψει το σώμα του στην προηγούμενη κατάσταση. Μπορεί όμως να αρνηθεί να αφήσει το βίντεο μόνο του, αποκομμένο από τη φωνή, την αγάπη, το έργο και τον χρόνο που ακολούθησε.
Η ταινία δεν ζητά από τον θεατή να θαυμάσει έναν «ατρόμητο» άνθρωπο. Δείχνει κάτι πιο δύσκολο και πιο αληθινό: έναν άνθρωπο που φοβήθηκε, τραυματίστηκε, θυμήθηκε λάθος ορισμένες στιγμές και παρ’ όλα αυτά επέλεξε να κοιτάξει ξανά.
Η κάμερα δεν θεραπεύει. Μπορεί όμως, όταν την κρατούν οι σωστοί άνθρωποι, να επιστρέψει την αφήγηση σε εκείνον από τον οποίο η βία προσπάθησε να την αφαιρέσει.
Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη
Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.
Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News
