Η τεχνητή νοημοσύνη μπήκε στην ελληνική λογοτεχνία και βρήκε τον άνθρωπο μόνο

Αλεξάνδρα Παναγοπούλου

Η τεχνητή νοημοσύνη εμφανίζεται συχνά στη λογοτεχνία ως απειλή που έρχεται από το μέλλον. Σε δύο πρόσφατα ελληνικά μυθιστορήματα, όμως, βρίσκεται ήδη εδώ. Ακούει έναν ηλικιωμένο που δεν έχει σε ποιον να μιλήσει, οργανώνει την εργασία μιας εταιρείας, υπόσχεται αποτελεσματικότητα και καλύπτει κενά που οι άνθρωποι αδυνατούν ή δεν προλαβαίνουν να καλύψουν. Το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται σε κάποια εξέγερση των μηχανών. Βρίσκεται στους ανθρώπους που καταφεύγουν σε αυτές επειδή η καθημερινότητά τους έχει γίνει αφόρητα στενή.

Το Υπουργείο Μοναξιάς της Έλενας Καρακούλη και ο Βίος αβίωτος του Πάνου Μουχτερού κυκλοφόρησαν την ίδια περίοδο από τις Εκδόσεις Καστανιώτη. Δεν αποτελούν δίπτυχο και δεν μοιάζουν αφηγηματικά. Το πρώτο ξεκινά από την έλλειψη ανθρώπινης επαφής· το δεύτερο από την εξάντληση της εργασίας και της φροντίδας. Διαβασμένα μαζί, καταγράφουν κάτι πολύ συγκεκριμένο για το παρόν: η AI δεν εισβάλλει απλώς στη ζωή μας. Της παραχωρούμε χώρο εκεί όπου οι κοινωνικοί δεσμοί, ο χρόνος και οι αντοχές έχουν ήδη υποχωρήσει.

Η Ελπίδα που ακούει χωρίς να είναι άνθρωπος

Το Υπουργείο Μοναξιάς είναι το πρώτο μυθιστόρημα της Έλενας Καρακούλη. Εικόνα: Εκδόσεις Καστανιώτη

Στο Υπουργείο Μοναξιάς, η ανώνυμη αφηγήτρια εργάζεται σε μια κρατική υπηρεσία που έχει αναλάβει να ακούει απομονωμένους ανθρώπους. Η δουλειά της δεν είναι να θεραπεύει ούτε να δίνει λύσεις. Προσφέρει χρόνο και προσοχή με αμοιβή, ακολουθώντας τους κανόνες μιας υπηρεσίας που έχει μετατρέψει την ακρόαση σε επάγγελμα.

Ένας από τους ανθρώπους που παρακολουθεί είναι ο κύριος Κ. Αργότερα ανατίθεται σε μια μηχανή ανθρωπόμορφης νοημοσύνης που ονομάζεται Ελπίδα. Η επιλογή του ονόματος δεν χρειάζεται ιδιαίτερη αποκωδικοποίηση: η τεχνολογία έρχεται να υποσχεθεί σταθερή παρουσία εκεί όπου η ανθρώπινη φροντίδα αποδεικνύεται ανεπαρκής, ακριβή ή εξαντλητική. Όταν ο κύριος Κ. αυτοκτονεί, η αφηγήτρια επιστρέφει στις συνομιλίες τους και προσπαθεί να καταλάβει τι δεν άκουσε — ή τι δεν ήταν δυνατόν να ακούσει μέσα στους περιορισμούς του ρόλου της.

Η Καρακούλη, γνωστή έως τώρα κυρίως από τη σκηνοθεσία και τη δραματουργία, δεν γράφει ένα εγχειρίδιο εναντίον των chatbot. Στήνει μια δυσάρεστη συνθήκη: μια κοινωνία αναγνωρίζει επίσημα τη μοναξιά ως πρόβλημα, αλλά η απάντησή της οργανώνεται με όρους διαχείρισης. Καταγράφει περιστατικά, αναθέτει ακροατές, μετρά χρόνο και, τελικά, δοκιμάζει μια τεχνολογική λύση. Η Ελπίδα μπορεί να είναι πάντοτε διαθέσιμη. Το ερώτημα είναι αν η διαθεσιμότητα ισοδυναμεί με σχέση.

Το βιβλίο αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα επειδή όλο και περισσότεροι άνθρωποι απευθύνονται σε μεγάλα γλωσσικά μοντέλα όχι μόνο για πληροφορίες, αλλά και για παρηγοριά, συμβουλές ή εξομολογήσεις. Η συζήτηση συνήθως στρέφεται γύρω από το τι μπορεί να κάνει η τεχνολογία. Το Υπουργείο Μοναξιάς μετακινεί το βάρος: τι έχει συμβεί στον άνθρωπο πριν ανοίξει αυτή τη συνομιλία;

Η Developland και η εργασία που δεν τελειώνει

Ο Βίος αβίωτος είναι το πρώτο μυθιστόρημα του Πάνου Μουχτερού. Εικόνα: Εκδόσεις Καστανιώτη

Ο Βίος αβίωτος τοποθετεί την τεχνητή νοημοσύνη σε ένα διαφορετικό περιβάλλον. Ο ήρωας εργάζεται στη Developland, μια εταιρεία που αναπτύσσει εφαρμογές AI. Παράλληλα φροντίζει τον άρρωστο πατέρα του, κοιμάται ελάχιστα και προσπαθεί να διατηρήσει μια καθημερινότητα που έχει αρχίσει να χάνει τη συνοχή της. Η εμφάνιση ενός μυστηριώδους δικηγόρου και ένα τηλεφώνημα που συνδέεται με την εξαφάνιση της αδελφής του τον σπρώχνουν σε μια έρευνα όπου οι αναμνήσεις, η ενοχή και η πραγματικότητα δεν ξεχωρίζουν εύκολα.

Ο Πάνος Μουχτερός χρησιμοποιεί τη φόρμα του ψυχολογικού θρίλερ. Η AI δεν εμφανίζεται ως αυτόνομος κακός. Αποτελεί το περιβάλλον μιας εργασίας που απαιτεί συνεχή ετοιμότητα, μέσα σε έναν κόσμο όπου η παραγωγικότητα έχει γίνει μόνιμη υποχρέωση. Σε συβέντευξή του, ο συγγραφέας περιγράφει την τεχνολογία ως καθρέφτη της αλλοτρίωσης και της εργασιακής αβεβαιότητας, όχι ως τέρας που αρκεί να απενεργοποιηθεί.

Αυτή η επιλογή κάνει το βιβλίο πιο κοντινό. Ο ήρωας δεν απειλείται από ένα μακρινό σενάριο επιστημονικής φαντασίας, αλλά από τον συνδυασμό απαιτήσεων που αναγνωρίζεται εύκολα: δουλειά, οικογενειακή φροντίδα, οικονομική πίεση, αϋπνία και η αίσθηση ότι όλα πρέπει να συνεχίσουν να λειτουργούν. Η τεχνολογία υπόσχεται ταχύτητα, όμως δεν επιστρέφει τον χρόνο που έχει χαθεί.

Δύο διαφορετικά βιβλία, μία κοινή έλλειψη

Στο Υπουργείο Μοναξιάς, η μηχανή αναλαμβάνει ένα μέρος της συναισθηματικής φροντίδας. Στον Βίο αβίωτο, η τεχνολογία βρίσκεται στην καρδιά μιας εργασιακής ζωής που καταναλώνει τον άνθρωπο. Η πρώτη ιστορία ρωτά τι απομένει από την ακρόαση όταν οργανωθεί ως υπηρεσία· η δεύτερη τι απομένει από την προσωπική ζωή όταν η εργασία διεκδικεί αδιάκοπα την προσοχή.

Τα δύο βιβλία συναντιούνται στην έλλειψη διαθέσιμου ανθρώπου. Ο ένας χαρακτήρας χρειάζεται κάποιον να τον ακούσει. Ο άλλος χρειάζεται χρόνο για να φροντίσει τον πατέρα του και να καταλάβει τι συμβαίνει στον ίδιο. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν δημιουργεί από μόνη της αυτές τις ανάγκες. Μπαίνει σε έναν χώρο που έχει ήδη αδειάσει από σχέση, χρόνο ή ασφάλεια.

Γι’ αυτό αξίζει να παρουσιαστούν μαζί. Η ελληνική λογοτεχνία δεν προσθέτει απλώς ένα μοντέρνο θέμα στο ρεπερτόριό της. Δοκιμάζει να περιγράψει πώς η τεχνολογία διασταυρώνεται με δύο παλιές και βαθιά ανθρώπινες εμπειρίες: την ανάγκη να ακουστείς και τον φόβο ότι δεν αντέχεις άλλο.

Η αφορμή του Σαββάτου

Η Έλενα Καρακούλη παρουσιάζει το Υπουργείο Μοναξιάς το Σάββατο 19 Σεπτεμβρίου, στις 20.30, στη σκηνή «Αριστοτέλης» του 54ου Φεστιβάλ Βιβλίου στο Πεδίον του Άρεως, σε συζήτηση με τη δημοσιογράφο Αλεξάνδρα Χαΐνη. Η εκδήλωση δίνει την έγκαιρη αφορμή για ένα κοινό αφιέρωμα στα δύο μυθιστορήματα — και για δύο αναγνώσεις που μπορούν να συνεχιστούν πέρα από τη συγκυρία της συζήτησης για την AI.

Το Υπουργείο Μοναξιάς είναι το πρώτο μυθιστόρημα της Έλενας Καρακούλη, κυκλοφορεί σε 336 σελίδες . Ο Βίος αβίωτος, επίσης πρώτο μυθιστόρημα, εκτείνεται σε 384 σελίδες και χρησιμοποιεί το μυστήριο για να συνδέσει την τεχνολογική εργασία με την οικογενειακή μνήμη.

Δεν χρειάζεται να ενδιαφέρεται κανείς για την τεχνολογία ως ειδικό πεδίο ώστε να διαβάσει τα δύο βιβλία. Αρκεί να αναγνωρίζει τη μοναξιά που μπορεί να κρύβεται πίσω από μια συνομιλία και την κούραση που μένει αόρατη πίσω από μια οθόνη εργασίας. Εκεί, και όχι σε ένα υποθετικό μέλλον με πανίσχυρες μηχανές, βρίσκεται η κοινή τους επικράτεια.

Τα βιβλία

Έλενα Καρακούλη, Υπουργείο Μοναξιάς
Εκδόσεις Καστανιώτη, 336 σελίδες, ISBN 978-960-03-7491-9

Πάνος Μουχτερός, Βίος αβίωτος
Εκδόσεις Καστανιώτη, 384 σελίδες, ISBN 978-960-03-7489-6

Διαβάστε επίσης

• Η αρνητική επίδραση της χρόνιας μοναξιάς στην υγεία
• Η Κίνα βάζει τέλος στους εικονικούς «συντρόφους» AI

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News