Το «Λάθος» του Σαμαράκη επιστρέφει: Η ελληνική δυστοπία πριν από το «Black Mirror»

Αλεξάνδρα Παναγοπούλου

Περισσότερο από έξι δεκαετίες μετά την πρώτη του έκδοση, «Το Λάθος» του Αντώνη Σαμαράκη επιστρέφει στη μεγάλη οθόνη. Η νέα αγγλόφωνη κινηματογραφική μεταφορά του μυθιστορήματος, με τίτλο «The Flaw», αναμένεται να κάνει την παγκόσμια πρεμιέρα της μέσα στο 2026, επαναφέροντας στο προσκήνιο ένα από τα σημαντικότερα έργα της νεοελληνικής λογοτεχνίας.

Η 8η Αυγούστου, ημερομηνία θανάτου του Αντώνη Σαμαράκη το 2003, δίνει την αφορμή για μια νέα ανάγνωση του βιβλίου. Το «Λάθος» κυκλοφόρησε το 1965, πολύ πριν από το «Black Mirror», την τεχνητή νοημοσύνη και τα συστήματα ψηφιακής επιτήρησης. Ο Σαμαράκης είχε ήδη περιγράψει έναν κόσμο όπου η εξουσία κατασκευάζει την αλήθεια, μετατρέπει την υποψία σε ενοχή και αντιμετωπίζει τον άνθρωπο ως παράμετρο ενός αλάνθαστου σχεδίου.

Ο Αντώνης Σαμαράκης. “Το Λάθος” κυκλοφόρησε το 1965 και έγινε το διεθνώς γνωστότερο έργο του

Ένα σχέδιο χωρίς δρόμο προς την αθωότητα

Η χώρα στην οποία εκτυλίσσεται το μυθιστόρημα παραμένει ανώνυμη. Το Καθεστώς ελέγχει την κοινωνία και η Ειδική Υπηρεσία αναλαμβάνει να αποδείξει την ενοχή ενός πολίτη που θεωρείται ύποπτος για συνωμοτική δράση.

Το Λάθος κυκλοφόρησε το 1965

Η επιχείρηση βασίζεται σε ένα προσεκτικά μελετημένο Σχέδιο ψυχολογικής χειραγώγησης. Ο Ανακριτής θα προσποιηθεί τον φιλικό συνοδό, θα κερδίσει την εμπιστοσύνη του κρατουμένου και θα τον οδηγήσει είτε στην ομολογία είτε σε μια κίνηση που θα μπορεί να παρουσιαστεί ως απόδειξη της ενοχής του.

Κάθε πιθανή αντίδραση έχει ήδη προβλεφθεί. Η άρνηση επιβεβαιώνει τις υποψίες, η σιωπή θεωρείται ύποπτη και η απόπειρα διαφυγής ισοδυναμεί με ομολογία. Η απόφαση προηγείται των αποδείξεων και η διαδικασία χρησιμοποιείται απλώς για να προσφέρει νομιμοποίηση σε ένα συμπέρασμα που έχει ήδη ληφθεί.

Διαβάστε επίσης: Το μπεστ σέλερ που άργησε 27 χρόνια: Η απίθανη επιστροφή της Ζακλίν Χαρπμάν

Το τρομακτικό στοιχείο του βιβλίου βρίσκεται στην ψυχρή κανονικότητα αυτού του μηχανισμού. Η καταπίεση δεν χρειάζεται να εμφανίζεται συνεχώς με κραυγές και θεαματική βία. Μπορεί να κρύβεται σε υπηρεσιακές οδηγίες, σε ένα καλά οργανωμένο πρωτόκολλο και στη βεβαιότητα ότι το σύστημα αποκλείεται να κάνει λάθος.

Ο μηχανισμός του «Black Mirror» χωρίς την τεχνολογία

Ο παραλληλισμός με το «Black Mirror» αφορά τη λειτουργία της δυστοπίας και όχι κάποια σχέση επιρροής. Η σειρά του Τσάρλι Μπρούκερ χρησιμοποιεί την τεχνολογία για να μεγεθύνει υπαρκτές ανθρώπινες και κοινωνικές αδυναμίες. Μια ψηφιακή βαθμολογία, ένα εμφύτευμα, μια καταγεγραμμένη ανάμνηση ή ένας αλγόριθμος μπορούν να καθορίσουν την αξία, την ταυτότητα και την ενοχή ενός ανθρώπου.

Στο «Λάθος», την ίδια λειτουργία επιτελεί το Σχέδιο. Η τεχνολογία απουσιάζει, αλλά ο έλεγχος της πληροφορίας, η ψυχολογική παρακολούθηση και η κατασκευή μιας μοναδικής αποδεκτής αλήθειας βρίσκονται ήδη εκεί. Το Καθεστώς έχει δημιουργήσει ένα σύστημα που τροφοδοτείται από τα δικά του συμπεράσματα και ερμηνεύει κάθε ένσταση ως απόδειξη εναντίον εκείνου που την εκφράζει.

Η καθοριστική ρωγμή ανοίγει από τον ανθρώπινο παράγοντα. Το λάθος που απειλεί το Καθεστώς δεν είναι τεχνικό. Γεννιέται από την αμφιβολία, την επαφή με τον άλλον και την πιθανότητα κάποιος να παρεκκλίνει από τον ρόλο που του ανατέθηκε. Εκεί όπου το σύστημα βλέπει μόνο έναν Ανακριτή και έναν Ύποπτο, ο Σαμαράκης αναζητεί δύο ανθρώπους.

Από το βιβλίο του 1965 στη νέα ταινία

«Το Λάθος» κυκλοφόρησε τον Νοέμβριο του 1965 από το Βιβλιοπωλείον της Εστίας, με εξώφυλλο του χαράκτη Τάσσου. Μεταφράστηκε σε 33 γλώσσες, γνώρισε 114 ξένες εκδόσεις και τιμήθηκε με το Βραβείο των Δώδεκα – Έπαθλο Κώστα Ουράνη το 1966 και με το γαλλικό Μεγάλο Βραβείο Αστυνομικής Λογοτεχνίας το 1970.

Η πρώτη μεγάλη κινηματογραφική μεταφορά του έγινε το 1975, το «La Faille»

Η προηγούμενη κινηματογραφική μεταφορά του έγινε το 1975. Το «La Faille», γνωστό διεθνώς και ως «Weak Spot», σκηνοθέτησε ο Πέτερ Φλάισμαν, με πρωταγωνιστές τους Ούγκο Τονιάτσι, Μισέλ Πικολί και Μάριο Άντορφ. Το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης περιγράφει την ταινία ως ένα παρανοϊκό πολιτικό θρίλερ, τοποθετημένο στην Ελλάδα της δικτατορίας, με αναφορές στο «Ζ» του Κώστα Γαβρά.

Η νέα μεταφορά έχει σενάριο και σκηνοθεσία του Θεόφιλου Παπαστυλιανού και αποτελεί ελληνολετονική συμπαραγωγή. Στους βασικούς ρόλους εμφανίζονται οι Ντέιβιντ Ντόουσον, Άρθουρ ΜακΜπέιν και Ραλφ Λιτλ, ενώ συμμετέχει και η Άντζελα Μπρούσκου. Τα γυρίσματα πραγματοποιήθηκαν στη Ρίγα, στην Αττική και στη Βοιωτία. Η συμπαραγωγός Mima Films αναφέρει ότι η παγκόσμια πρεμιέρα αναμένεται μέσα στο 2026, χωρίς να έχει ανακοινωθεί συγκεκριμένη ημερομηνία.

Η ρωγμή στο αλάνθαστο σύστημα

Η νέα ταινία συναντά μια εποχή στην οποία οι αποφάσεις ανατίθενται ολοένα συχνότερα σε συστήματα αξιολόγησης, δεδομένα και αυτοματοποιημένες διαδικασίες. Το ερώτημα του Σαμαράκη αποκτά έτσι διαφορετικό βάρος: ποιος μπορεί να αμφισβητήσει ένα σύστημα που παρουσιάζει τα συμπεράσματά του ως αντικειμενικά και αλάνθαστα;

The Flaw

Το «Λάθος» δεν προέβλεψε τις συσκευές και τους ψηφιακούς εφιάλτες του «Black Mirror». Εντόπισε, όμως, το θεμέλιο πάνω στο οποίο στηρίζονται πολλές σύγχρονες δυστοπίες: την πεποίθηση της εξουσίας ότι μπορεί να προβλέψει, να ταξινομήσει και τελικά να ελέγξει πλήρως τον άνθρωπο.

Ο Σαμαράκης τοποθέτησε τη ρωγμή του συστήματος στο μόνο σημείο που δεν μπορεί να υπολογιστεί με απόλυτη ακρίβεια: στην ανθρώπινη συνείδηση.

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News