Όταν η Πάτρα αποχαιρετούσε τη σταφίδα με κανονιοβολισμούς
Γιατί η πόλη γιόρταζε όταν έφευγε το πρώτο φορτίο για την Ευρώπη; Το ντοκιμαντέρ «Αμήχανη βιομηχανία» του 1999 και τα κατάστιχα των πατρινών επιχειρήσεων αφηγούνται την ιστορία πίσω από τα κιβώτια της προκυμαίας

Στις αρχές Αυγούστου, στο λιμάνι της Πάτρας του 19ου αιώνα, ο απόπλους ενός εμπορικού πλοίου μπορούσε να σηκώσει την πόλη στο πόδι. Σημαίες στο καράβι, φωταψίες και κανονιοβολισμοί για ένα αμπάρι γεμάτο σταφίδα. Τι είχε αυτό το φορτίο και άξιζε τέτοιο ξεπροβόδισμα; Ήταν το πρώτο της νέας σοδειάς για ένα συγκεκριμένο λιμάνι. Κι είχε τόση σημασία ποιος προλάβαινε πρώτος την αγορά, ώστε η πόλη είχε ξεχωριστή λέξη για τα καράβια που άνοιγαν τη σεζόν. Τα έλεγε πριμαρόλια.
Αυτή τη γιορτή της φόρτωσης θυμίζει η «Αμήχανη βιομηχανία», η σειρά ντοκιμαντέρ που αφιέρωσε το 1999 ένα επεισόδιο στην Πάτρα. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Τηλεόρασης στις 21 Νοεμβρίου, αξίζει να δείτε ολόκληρο το επεισόδιο στο Αρχείο της ΕΡΤ. Διαρκεί 28 λεπτά και 35 δευτερόλεπτα. Ο Νίκος Κρητικός, που υπογράφει το σενάριο και τη σκηνοθεσία, βάζει απέναντι στην κάμερα ανθρώπους που γνώρισαν πολύ διαφορετικές όψεις της πόλης. Για να καταλάβει όμως κανείς γιατί η φόρτωση ενός πλοίου μπορούσε να τους αφορά όλους, αρκεί να ακολουθήσει ένα από εκείνα τα κιβώτια προς τα πίσω.
Πριν φτάσει το φορτίο στην προκυμαία
Η Πάτρα παραλάμβανε σταφίδα από πολύ μακρύτερα από τα δικά της αμπέλια. Στην ιστορική έκδοση των ελληνικών τελωνείων περιγράφεται ένα δίκτυο από μικρές σκάλες στα παράλια της Πελοποννήσου. Ιστιοφόρα έφερναν το προϊόν στην Πάτρα, όπου το συγκέντρωναν για εξαγωγή. Χρειάζονταν αποθήκες στις δύο άκρες της διαδρομής, μικρά τελωνεία στους τόπους αναχώρησης και μεγαλύτερες εγκαταστάσεις στο λιμάνι που θα έστελνε τη σταφίδα στο εξωτερικό. Η εμπορική περιπέτεια του καρπού άρχιζε πολύ πριν υψωθούν οι σημαίες στο πριμαρόλι.
Στην ίδια την πόλη μία από αυτές τις διαδρομές έχει και διεύθυνση. Στη γωνία της Όθωνος Αμαλίας με την Τριών Ναυάρχων εγκαταστάθηκε γύρω στο 1890 το σταφιδεργοστάσιο του Θεόδωρου Βουρλούμη. Στην πόρτα των αποθηκών, δύο γράμματα μπλεγμένα το ένα μέσα στο άλλο, το Α και το Β, κρατούν τα αρχικά του πατέρα του, Αθανασίου. Για τον περαστικό μπορεί να είναι μια λεπτομέρεια της πρόσοψης. Για τον άνθρωπο που είχε φορτίο να παραδώσει, το όνομα του εμπόρου σήμαινε συγκεκριμένη πόρτα, αποθήκη και θέση στον δρόμο προς το λιμάνι.
Ακόμη και το ξύλινο κιβώτιο έπρεπε να έχει φτάσει στην ώρα του. Στο Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο σώζεται αλληλογραφία της πατρινής ΑΒΕΞ από τη δεκαετία του 1920. Ο διευθυντής της, Πέτρος Ρουσσόπουλος, έγραφε στον αντιπρόσωπο της εταιρείας στο Σεράγεβο για την παραγγελία και την αποστολή της ξυλείας. Στις επιστολές του προς τη διοίκηση παρακολουθεί κανείς την επεξεργασία του ξύλου, την κατασκευή των σταφιδοκιβωτίων και την πώλησή τους. Είχε κι αυτό το ταπεινό αντικείμενο τη δική του διεθνή διαδρομή, προτού γεμίσει με ελληνική σταφίδα.
Σε άλλο φάκελο του ίδιου αρχείου, ανάμεσα στις καταστάσεις μισθοδοσίας του 1912, καταγράφονται τα ημερομίσθια των εργατών ενός σταφιδεργοστασίου από τον Μάιο έως τον Δεκέμβριο. Ο κατάλογος των τεκμηρίων δεν λέει τι κέρδιζε καθένας. Δίνει όμως μια ιδέα για τη διάρκεια της δουλειάς. Η πόλη γιόρταζε την πρώτη αναχώρηση τον Αύγουστο. Στα λογιστικά βιβλία τα μεροκάματα του 1912 αρχίζουν μήνες νωρίτερα και φτάνουν ως τον τελευταίο μήνα του έτους.
Κτίριο της χαρτοβιομηχανίας Λαδόπουλου στην Πάτρα, φωτογραφημένο το 2011
Τι κέρδιζε ο πρώτος και τι έχανε ο καρπός
Η αγγλική αγορά έδινε για δεκαετίες τον τόνο στο πατρινό εμπόριο. Το Λονδίνο και το Λίβερπουλ ήταν ανάμεσα στους προορισμούς της κορινθιακής σταφίδας. Για τον εξαγωγέα, το πλεονέκτημα του πρώτου φορτίου ήταν η τιμή που μπορούσε να πετύχει η νέα σοδειά πριν φτάσουν οι ανταγωνιστές. Στην προκυμαία, λοιπόν, ο εορτασμός έκρυβε κι έναν αγώνα δρόμου που άρχιζε πίσω στο αμπέλι.
Μια μελέτη του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου για την Πάτρα περιγράφει πώς, ιδίως από τη δεκαετία του 1880, η βιασύνη αυτή άρχισε να βλάπτει το ίδιο το εμπόρευμα. Για να προλάβουν, τρυγούσαν νωρίτερα. Ο καρπός μπορούσε να κοπεί άγουρος και να μαζευτεί όσο κρατούσε ακόμη υγρασία. Στη ζυγαριά το βάρος ήταν μεγαλύτερο, η ποιότητά του όμως χαμηλότερη. Ένα καράβι μπορούσε έτσι να κερδίσει την κούρσα, με τη φήμη του προϊόντος να πληρώνει το τίμημα.
Η Πάτρα που πρόλαβε η κάμερα
Στο φιλμ του 1999, πίσω από τα κατάρτια του λιμανιού διακρίνονται ήδη οι πολυκατοικίες της παραλιακής. Την παλιότερη πόλη αναλαμβάνουν να συστήσουν ο ναυτιλιακός πράκτορας Γιώργος Σωτηρόπουλος, η αρχιτέκτονας Βαρβάρα Δεσποινιάδου, ο ιστορικός Βασίλης Λαζάρης, ο συνταξιούχος γυμναστής Σπύρος Τσικλητήρας. Δίπλα τους μιλούν η Ελένη Κόκλα και ο Βασίλης Μήλας. Η αφήγηση περνά από τα εργοστάσια και τις πρώτες πολιτικές διεκδικήσεις της εργατικής τάξης στον Καραγκιόζη. Οι άνθρωποι που δούλευαν για το λιμάνι ήταν και το κοινό που έδινε ζωή στην πόλη όταν τέλειωνε η δουλειά.
Ο Σπύρος Μάλλιος μιλά στο επεισόδιο για την Αχάια Κλάους. Η διαδρομή από τη σταφίδα στο κρασί περνά και από ένα όνομα που έχει ιδιαίτερη σημασία για την Πάτρα. Πριν ο Γουσταύος Κλάους συνδέσει το δικό του με το οινοποιείο, είχε αναλάβει μαζί με τον Θεόδωρο Άμβουργερ τη διεύθυνση του πατρινού υποκαταστήματος του οίκου Φελς, που εμπορευόταν σταφίδα. Το 1866 ο οίκος καταγραφόταν από την Εθνική Τράπεζα με το ανώτατο πιστωτικό όριο των 100.000 δραχμών. Πίσω από τη γνωστή ετικέτα του κρασιού υπάρχει και αυτή η λιγότερο γνωστή πατρινή ιστορία.
Αξίζει να αφήσετε το επεισόδιο να παίξει ως τους τίτλους τέλους. Ανάμεσα στα αρχεία του Λαογραφικού Μουσείου Πατρών, του Φεστιβάλ Πάτρας και της Αχάια Κλάους, εμφανίζονται τα ονόματα του Γιώργου Σωτηρόπουλου, του Βασίλη Λαζάρη και του μηχανολόγου Νίκου Σαραφόπουλου. Λίγα λεπτά νωρίτερα τους έβλεπε κανείς μπροστά στην κάμερα. Τώρα μαθαίνει ότι έδωσαν στην ταινία και υλικό που είχαν κρατήσει οι ίδιοι. Γι’ αυτό έχει νόημα να ξαναδούμε την εκπομπή σήμερα. Μαζί με την πόλη που χάθηκε, πρόλαβε και μερικούς από τους ανθρώπους που τη θυμούνταν.
Διαβάστε επίσης: Πώς σώθηκε το ρολόι όπου χτυπούσαν κάρτα οι εργαζόμενοι της Πειραϊκής Πατραϊκής
Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη
Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.
Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News