Μια εξέγερση 645 ετών ξαναμπαίνει στο κάδρο: Γιατί το 1381 έγινε βιβλίο και ταινία

Αλεξάνδρα Παναγοπούλου

Μια εξέγερση που διήρκεσε λίγες εβδομάδες το καλοκαίρι του 1381 βρίσκεται ξαφνικά, 645 χρόνια αργότερα, σε δύο από τις πιο συζητημένες πολιτιστικές κυκλοφορίες του Σεπτεμβρίου.

Το The Uprising του Paul Greengrass, με τον Andrew Garfield, κυκλοφόρησε στις αμερικανικές αίθουσες στις 11 Σεπτεμβρίου. Στις 24 Σεπτεμβρίου ακολουθεί το Doom Painting της A.K. Blakemore, ένα μυθιστόρημα 672 σελίδων που συμπυκνώνει την κορύφωση της Εξέγερσης των Χωρικών σε 16 ημέρες.

Η σύμπτωση έχει ενδιαφέρον επειδή οι δύο δημιουργοί δεν βλέπουν απλώς το ίδιο ιστορικό γεγονός. Βλέπουν μέσα σε αυτό δύο διαφορετικούς τρόπους να αφηγηθείς τι συμβαίνει όταν άνθρωποι χωρίς μεγάλη πολιτική ισχύ αποφασίζουν ότι δεν θέλουν να ζήσουν όπως πριν.

Μια εξέγερση που δεν ήταν μόνο «των χωρικών»

Η Αγγλία του 1381 είχε περάσει τη Μαύρη Πανώλη, την έλλειψη εργατικών χεριών και μια περίοδο κατά την οποία πολλοί εργαζόμενοι διεκδικούσαν καλύτερους μισθούς και μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων. Η κυβέρνηση προσπάθησε να περιορίσει αυτές τις αλλαγές, ενώ η υψηλή φορολογία για τη χρηματοδότηση του πολέμου με τη Γαλλία όξυνε την ένταση. Ο κεφαλικός φόρος του 1380-81 λειτούργησε ως βασικός πυροκροτητής. Στην εξέγερση συμμετείχαν αγρότες, τεχνίτες, εργάτες πόλεων και πρώην στρατιώτες, οι οποίοι έφτασαν μέχρι το Λονδίνο ζητώντας, μεταξύ άλλων, το τέλος της δουλοπαροικίας.

Η εξέγερση κατεστάλη μετά τη δολοφονία του Wat Tyler και την ανάκληση των υποσχέσεων που είχε δώσει στους επαναστάτες ο νεαρός Ριχάρδος Β΄. Η ιστορία της, πάντως, δεν χωρά εύκολα σε ένα σχήμα «λαός εναντίον εξουσίας»: καταγράφηκαν επίσης δολοφονίες αξιωματούχων και επιθέσεις εναντίον Φλαμανδών μεταναστών.

Ο Ριχάρδος Β΄ και ο θάνατος του Wat Tyler σε εικονογράφηση από χειρόγραφο των Χρονικών του Jean Froissart, περίπου το 1480

Το Doom Painting μπαίνει μέσα στο πλήθος

Η Blakemore δεν γράφει μια συμβατική βιογραφία του Wat Tyler. Το βιβλίο ξεκινά από την εξέγερση και μετακινείται ανάμεσα στους ανθρώπους που τη δημιούργησαν, στον βασιλιά, στην αυλή και σε πρόσωπα που βρίσκονται πολύ χαμηλότερα στην κοινωνική ιεραρχία. Η κριτική του Guardian επισημαίνει ότι η οπτική φτάνει ακόμη και σε ζώα, σε ένα μυθιστόρημα που αλλάζει διαρκώς γωνία και γλώσσα.

Ο Wat Tyler παραμένει κεντρική μορφή, αλλά η Granta τον περιγράφει ως χαρισματικό, ασταθή και ευκαιριακό άνθρωπο, όχι ως τακτοποιημένο λαϊκό ήρωα. Το Doom Painting ενδιαφέρεται περισσότερο για το πώς μια εξέγερση γεννιέται μέσα από πολλές διαφορετικές ζωές και πώς, για ένα σύντομο διάστημα, άνθρωποι που θεωρούνταν κοινωνικά ασήμαντοι διεκδικούν λόγο για το είδος της χώρας στην οποία θέλουν να ζήσουν.

Ο ίδιος ο τίτλος παραπέμπει στις μεσαιωνικές παραστάσεις της Τελικής Κρίσης, ενώ η Blakemore χρησιμοποιεί τη γλώσσα του 14ου αιώνα χωρίς να επιχειρεί να μετατρέψει το βιβλίο σε αρχαιολογική αναπαράσταση. Ο Guardian επαινεί ακριβώς αυτή τη γλωσσική τόλμη, παρότι εντοπίζει και αδυναμίες στους χαρακτήρες και σε ορισμένους διαλόγους.

Ο Greengrass χρειάζεται έναν άνθρωπο για να μπει στην εξέγερση

Το σινεμά διαλέγει διαφορετικό δρόμο. Ο Andrew Garfield υποδύεται τον Ploughman, έναν φανταστικό αγρότη που λειτουργεί ως οδηγός του θεατή μέσα στα γεγονότα. Δίπλα του βρίσκονται ιστορικά πρόσωπα: ο Cosmo Jarvis ως Wat Tyler, ο Jamie Bell ως John Ball και ο Woody Norman ως Ριχάρδος Β΄.

Ο Greengrass έχει εξηγήσει ότι σκεφτόταν εδώ και χρόνια μια ταινία για μια αγγλική εξέγερση, επηρεασμένος από όσα παρατηρούσε στη Βρετανία και στις ΗΠΑ: κοινωνίες στις οποίες μεγαλώνει η απαίτηση για αλλαγή ενώ οι θεσμοί δυσκολεύονται να ανταποκριθούν. Δεν ισχυρίζεται ότι το 1381 επαναλαμβάνεται σήμερα. Χρησιμοποιεί όμως τη μεσαιωνική εξέγερση για να μιλήσει για οργή, πολιτική εκπροσώπηση και την απόσταση ανάμεσα στους κυβερνώντες και σε όσους πιστεύουν ότι δεν ακούγονται.

Η ίδια η προώθηση της ταινίας δείχνει πόσο διαφορετικές είναι οι ανάγκες του κινηματογράφου. Η Focus Features συνδέει επίσημα το The Uprising ακόμη και με τον θρύλο του Robin Hood, παρότι το Vanity Fair σημειώνει ότι η ιστορική σχέση αυτή είναι εξαιρετικά χαλαρή. Το συλλογικό γεγονός αποκτά έτσι έναν αναγνωρίσιμο πρωταγωνιστή και μια πιο οικεία κινηματογραφική φόρμα.

Το «Doom Painting» της A.K. Blakemore κυκλοφορεί στις 24 Σεπτεμβρίου από την Granta

Γιατί επιστρέφει τώρα το 1381

Η απάντηση δεν χρειάζεται να αναζητηθεί σε κάποια εύκολη εξίσωση του Μεσαίωνα με το 2026. Το ενδιαφέρον βρίσκεται περισσότερο στα ερωτήματα που το 1381 εξακολουθεί να προσφέρει: ποιος πληρώνει σε μια περίοδο κρίσης, ποιος αποφασίζει για τους όρους εργασίας, πότε η κοινωνική δυσαρέσκεια γίνεται πολιτική απαίτηση και τι συμβαίνει όταν άνθρωποι που θεωρούνται χωρίς φωνή αρχίζουν να τη διεκδικούν.

Η Blakemore κοιτάζει αυτή τη στιγμή μέσα από το πλήθος και τις αντιφάσεις του. Ο Greengrass προτιμά έναν φανταστικό άνθρωπο που θα μας οδηγήσει μέσα σε αυτό.

Η Εξέγερση των Χωρικών δεν επιστρέφει επειδή το 1381 μοιάζει ξαφνικά με το 2026. Επιστρέφει επειδή, έξι αιώνες αργότερα, παραμένει ανοιχτό το ερώτημα για το ποιος γράφει την Ιστορία όταν εκείνοι που συνήθως βρίσκονται στις υποσημειώσεις αποφασίζουν να μπουν στο κέντρο της.

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News