Αλέξης Σταμάτης: «Γράφω για να αγκαλιάσω, να αφομοιώσω, να καταλάβω» – Οι εξομολογήσεις του στην «Π»

Ο Αλέξης Σταμάτης, ένας από τους πολυγραφότερους και πιο πολυσχιδείς Ελληνες συγγραφείς της γενιάς του, πέθανε σε ηλικία 67 ετών, έπειτα από μάχη με σπάνια ασθένεια του αίματος, την οποία αντιμετώπιζε τα τελευταία χρόνια.

Μυθιστοριογράφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας, σεναριογράφος, αρθρογράφος και αρχιτέκτονας, άφησε πίσω του 34 βιβλία, από τα οποία τα 20 ήταν μυθιστορήματα, έργα μεταφρασμένα σε πολλές γλώσσες, διεθνείς διακρίσεις και μια παρουσία που απλώθηκε από τη λογοτεχνία και την ποίηση έως το θέατρο και τον κινηματογράφο.

Η εφημερίδα «Πελοπόννησος» είχε συναντήσει επανειλημμένα τον Αλέξη Σταμάτη. Σε τέσσερις συνεντεύξεις που είχε παραχωρήσει στην Κρίστυ Κουνινιώτη, με αφορμή βιβλία και επισκέψεις του στην Πάτρα, είχε μιλήσει με αφοπλιστική καθαρότητα για τη γραφή, τη ζωή, την πατρότητα, την πολιτική, την τέχνη, τον χρόνο και τους ανθρώπους του.

Οι απαντήσεις του σχηματίζουν σήμερα ένα προσωπικό πορτρέτο πολύ πιο ουσιαστικό από έναν κατάλογο τίτλων και διακρίσεων.

«Γράφω για να αγκαλιάσω, να αφομοιώσω, να καταλάβω»

Ο ίδιος απέρριπτε την ιδέα ότι η συγγραφή λειτουργούσε ως ξόρκι απέναντι στους φόβους και στα τραύματα. «Δεν γράφω ποτέ για να ξορκίσω κάτι. Γράφω για να αγκαλιάσω, να αφομοιώσω, να καταλάβω κάτι», είχε πει στην «Πελοπόννησο» το 2020, μιλώντας για το μυθιστόρημά του «Αθώα πλάσματα».

Η ανθρώπινη φύση, οι μεταμορφώσεις της, οι αντιθέσεις και οι σκοτεινές ή φωτεινές περιοχές της βρίσκονταν σταθερά στον πυρήνα των βιβλίων του. Ο έρωτας και ο θάνατος, η ενοχή και η αθωότητα, ο γονιός και το παιδί, ο εγκληματίας και ο άγιος δεν λειτουργούσαν για εκείνον ως εύκολα σύμβολα, αλλά ως σημεία μιας αδιάκοπης ανθρώπινης ταλάντωσης.

Διαβάστε επίσης: Πένθος για τα ελληνικά γράμματα: Έφυγε από τη ζωή ο Αλέξης Σταμάτης

«Η ζωή εξάλλου εκεί εκτυλίσσεται, κατά την κίνηση του εκκρεμούς. Το εκκρεμές δεν σταματάει παρά μόνον άπαξ», έλεγε.

Στα βιβλία του αναζητούσε όσα κρύβονται πίσω από τους τοίχους μιας οικογένειας, ενός σπιτιού ή μιας ολόκληρης κοινωνίας. Στο «Μπορείς να κλάψεις μες στο νερό;» είχε δημιουργήσει μια φαινομενικά φιλήσυχη αστική οικογένεια, τα μέλη της οποίας κουβαλούσαν μυστικά και ανοιχτούς λογαριασμούς με το παρελθόν.

«Στο βιβλίο τίποτα δεν είναι εκείνο που φαίνεται», εξηγούσε στην «Πελοπόννησο» το 2013. Πίσω από την ήρεμη επιφάνεια, οι άνθρωποι μετατρέπονταν σε «νάρκες ξεχασμένες από τον χρόνο ή τον πόλεμο».

Η πατρότητα και «η πιο άδολη αγάπη»

Η γέννηση του γιου του, Ερμή, άλλαξε βαθιά τη ζωή και την οπτική του.

Ο Αλέξης Σταμάτης είχε αποκτήσει τον γιο του με τη σύζυγό του, ηθοποιό Εύα Σιμάτου, και μιλούσε για την πατρότητα ως μια εμπειρία απόλυτα φυσική, καθημερινή και πραγματική.

«Νόμιζα ότι θα είναι κάτι το μεταφυσικό, κάτι πέρα από την πραγματικότητα», είχε εξομολογηθεί. «Αποδεικνύεται πως το πιο συναρπαστικό που συμβαίνει είναι το αντίθετο. Είναι απόλυτα φυσικό και εντελώς πραγματικό».

Για εκείνον, η σχέση με το παιδί χτιζόταν μέσα από την καθημερινή ανταλλαγή συναισθημάτων και ενέργειας. Τη χαρακτήριζε ως «την πιο άδολη αγάπη που υπάρχει στον κόσμο».

Η πατρότητα τον έφερε ξανά κοντά και στην παιδική λογοτεχνία. Είχε ήδη βραβευθεί για το βιβλίο του «Ο Αλκης και ο λαβύρινθος», όμως οι δεκάδες ιστορίες που διάβαζε πλέον μαζί με τον Ερμή τού άνοιξαν έναν νέο δημιουργικό δρόμο.

«Πιστεύω ότι ο ρόλος ενός πατέρα είναι να διηγηθεί μια ιστορία στον γιο του, μια ιστορία που θα πρέπει να ξεπερνάει την όποια επικαιρότητα», έλεγε.

Τα βιβλία ως αποτυπώματα μιας ζωής

Ο Αλέξης Σταμάτης γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε αρχικά στο Μαθηματικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών, συνέχισε στην Αρχιτεκτονική του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου και πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στην αρχιτεκτονική και στον κινηματογράφο στο Λονδίνο.

Η αρχιτεκτονική άφησε καθαρά ίχνη στη γλώσσα και στη σκέψη του, όμως ο ίδιος επέλεξε τελικά να αφοσιωθεί ολοκληρωτικά στη συγγραφή.

Το πρώτο του μυθιστόρημα, «Ο έβδομος ελέφαντας», κυκλοφόρησε το 1998 και εκδόθηκε και στη Μεγάλη Βρετανία. Ακολούθησε το «Μπαρ Φλωμπέρ», ένα από τα πιο γνωστά έργα του, που μεταφράστηκε και κυκλοφόρησε στη Γαλλία, στην Ιταλία, στη Ρωσία, στην Ισπανία, στη Σερβία και στη Μεγάλη Βρετανία.

Η «Αμερικάνικη φούγκα» τιμήθηκε με το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Αμερικανικού Ομοσπονδιακού Ιδρύματος Τεχνών και εκδόθηκε στις ΗΠΑ, ενώ βιβλία του κυκλοφόρησαν επίσης στην Τουρκία, στο Μπαγκλαντές και σε άλλες χώρες.

Ανάμεσα στα μυθιστορήματά του βρίσκονται τα «Οδός Θησέως», «Ζωή», «Μητέρα στάχτη», «Βίλα Κομπρέ», «Σκότωσε ό,τι αγαπάς», «Κυριακή», «Χαμαιλέοντες», «Μελίσσια» και «Το βιβλίο της βροχής». Ο ίδιος αντιμετώπιζε κάθε βιβλίο ως το ίχνος μιας συγκεκριμένης περιόδου της ζωής του.

«Τα βιβλία μου είναι τα αποτυπώματά μου. Δείχνουν το πού βρισκόμουν κάθε εποχή. Είναι το στίγμα μου, το οποίο ποτέ δεν θα απαρνιόμουν, ποτέ δεν θα “εκσυγχρόνιζα”», είχε πει στην «Πελοπόννησο», όταν ρωτήθηκε αν θα άλλαζε κάποιο παλαιότερο έργο του.

Ο συγγραφέας, το θέατρο και οι δύο γυναίκες της ζωής του

Γιος του αρχιτέκτονα Κώστα Σταμάτη και της σπουδαίας ηθοποιού Μπέτυς Αρβανίτη, ο Αλέξης Σταμάτης μεγάλωσε μέσα στο θέατρο.

«Εχω μεγαλώσει σχεδόν στη σκηνή», είχε πει, χαρακτηρίζοντας τη θεατρική γραφή το δυσκολότερο είδος λόγου με το οποίο είχε καταπιαστεί.

Εργα του παρουσιάστηκαν σε σημαντικές αθηναϊκές σκηνές. Ο μονόλογος «Τελευταία Μάρθα» ανέβηκε στο Θέατρο της Οδού Κεφαλληνίας, οι μονόλογοι «Γένεση» στο Θέατρο Χώρα, ενώ τα «Δακρυγόνα» παρουσιάστηκαν επίσης στο Θέατρο της Οδού Κεφαλληνίας.

Ιδιαίτερη θέση στη ζωή του είχαν οι θεατρικές συνεργασίες με τη μητέρα του, Μπέτυ Αρβανίτη, και τη σύζυγό του, Εύα Σιμάτου.

Για εκείνον, οι οικογενειακοί δεσμοί συνυπήρχαν με μια ουσιαστική καλλιτεχνική συνεννόηση.

«Εκτός από τη συγγενική σχέση με τη μάνα μου και την ερωτική σχέση με την Εύα, έχουμε κι άλλου είδους συνεννόηση και με τις δύο», έλεγε. «Το να βλέπω τη μητέρα μου ή τη γυναίκα μου να παίζουν κάτι δικό μου στη σκηνή ήταν και είναι εξαιρετικά συγκινητικό».

Η Ελλάδα, οι «χαμαιλέοντες» και η δύναμη της μειοψηφίας

Στις συνεντεύξεις του στην «Πελοπόννησο» δεν απέφευγε την πολιτική και κοινωνική κριτική. Μιλώντας για τους «χαμαιλέοντες» της δημόσιας ζωής, περιέγραφε ανθρώπους που αλλάζουν «πίστη», κόμμα, ιδεολογία, συμμάχους και συμπεριφορά για να ελιχθούν. Θεωρούσε ότι το ελληνικό πολιτικό σύστημα παρέμενε εγκλωβισμένο σε μια νοοτροπία αναπαραγωγής των ίδιων πρακτικών, παρά τις κρίσεις που είχε περάσει η χώρα.

«Θέλει ριζική αλλαγή το όλον. Βαθύ νυστέρι σε όλα. Αλλαγή νοοτροπίας. Αίσθηση ευθύνης, αίσθηση πολίτη», τόνιζε.

Παρά τη σκληρότητα της ματιάς του, επέμενε πως ήταν φύσει αισιόδοξος. Πίστευε ότι καμία κατάσταση στη ζωή ή στην Ιστορία δεν είναι οριστική.

«Νομοτελειακά, τα πάντα αλλάζουν. Οπότε, ναι, στο μέλλον θα υπάρχει εκατό τοις εκατό κάτι άλλο. Στο χέρι μας είναι το πώς θα το διαμορφώσουμε», είχε πει.

Την αλλαγή, άλλωστε, την περίμενε από τις δημιουργικές μειοψηφίες. «Πάντα η μειοψηφία δεν έφερνε την αλλαγή;» αναρωτιόταν σε συνέντευξή του το 2013.

Η σχέση με την Πάτρα και ο έμπορος σταφίδας Σταματόπουλος

Η Πάτρα κατείχε μια ιδιαίτερη θέση στην οικογενειακή του ιστορία.

Ο προπάππος του ήταν Πατρινός έμπορος σταφίδας και ονομαζόταν Σταματόπουλος. Επειδή πραγματοποιούσε εξαγωγές και ήθελε το επώνυμό του να γίνεται ευκολότερα κατανοητό από τους ξένους συνεργάτες του, το άλλαξε σε Σταμάτης.

Ο συγγραφέας είχε αποκαλύψει αυτή την ιστορία στην Κρίστυ Κουνινιώτη, με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου του «Μπορείς να κλάψεις μες στο νερό;» στην Πάτρα, τον Μάρτιο του 2013.

Η πόλη συνδεόταν έτσι με το ίδιο το όνομα που έφερε και με μια οικογενειακή διαδρομή δεμένη με τη σταφίδα, τις εξαγωγές και την παλιά εμπορική ιστορία της Πάτρας.

«Ζω στο τώρα και το αύριο»

Ο Αλέξης Σταμάτης έλεγε ότι δεν κοιτούσε ιδιαίτερα το χθες. Ζούσε στο παρόν και στο αύριο, δίνοντας αξία ακόμη και στις πιο μικρές, φαινομενικά ταπεινές στιγμές.

«Η κάθε στιγμή μπορεί να είναι μία κίνηση στον χώρο, μια ματιά του γιου μου Ερμή ή κάτι εντελώς ταπεινό. Οτιδήποτε συγκροτεί την πραγματικότητά μου», είχε πει το 2020.

Τα βιβλία, πίστευε, έχουν τη δυνατότητα να σταματούν, να επιβραδύνουν και να επιμηκύνουν τον χρόνο. Ο ίδιος όμως δεν αναζητούσε μέσα από αυτά την υστεροφημία ούτε κάποια τελική επιβεβαίωση.

Στην τελευταία ερώτηση εκείνης της συνέντευξης για τις προσδοκίες που διατηρούσε, έδωσε μια απάντηση λιτή, ανθρώπινη και σήμερα οδυνηρά φορτισμένη: «Δεν έχω καμία προσδοκία παρά την υγεία των δικών μου ανθρώπων».

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News