Φώτης Κόντογλου: Το άγνωστο αποτύπωμά του στο Ρίο Πατρών
Σαν σήμερα έφυγε από τη ζωή ο σπουδαίος ζωγράφος, αγιογράφος και συγγραφέας, που άφησε στην Αγία Λουκία του Ρίου ένα ξεχωριστό έργο βυζαντινής έμπνευσης
Σαν σήμερα, στις 13 Ιουλίου 1965, πέθανε ο Φώτης Κόντογλου, μία από τις πιο ιδιαίτερες μορφές της νεοελληνικής τέχνης. Η Πάτρα έχει τον δικό της λόγο να τον θυμάται: στο Ρίο, στο παρεκκλήσιο της Αγίας Λουκίας, σώζεται ένα σημαντικό ίχνος της αγιογραφικής του διαδρομής.
Ο Φώτης Κόντογλου συνδέθηκε με τη Μικρά Ασία, την προσφυγιά, τη λογοτεχνία, τη ζωγραφική, την αγιογραφία και την επιστροφή στη βυζαντινή και λαϊκή παράδοση. Λιγότερο γνωστή, όμως, είναι η σύνδεσή του με την περιοχή της Πάτρας, μέσα από ένα εκκλησάκι που βρίσκεται στο κτήμα της οικογένειας Ζαΐμη, στο Ρίο.
Στο κτήμα Ζαΐμη βρίσκεται το παρεκκλήσιο της Αγίας Λουκίας, ένας χώρος με ιδιαίτερο ιστορικό και οικογενειακό βάρος. Το εκκλησάκι είναι αφιερωμένο στη Λουκία Φωκίωνος Νέγρη, σύζυγο του Ασημάκη Ζαΐμη, ενώ στο εσωτερικό του υπάρχουν ταφικές κρύπτες για μέλη της οικογένειας. Έτσι, ο χώρος δεν έχει μόνο θρησκευτικό χαρακτήρα, αλλά και έντονη διάσταση μνήμης.
Η Αγία Λουκία στο Ρίο
Την εικονογράφηση του παρεκκλησίου έκανε ο Φώτης Κόντογλου τη δεκαετία του 1930, με τις σχετικές αναφορές να τοποθετούν την αγιογράφηση στα χρόνια 1934-1935. Η παρουσία του εκεί έχει ξεχωριστή σημασία, καθώς ανήκει σε μια περίοδο κατά την οποία ο Κόντογλου είχε ήδη στραφεί αποφασιστικά στη βυζαντινή εικονογραφική παράδοση.
Στην Αγία Λουκία δεν σώζεται απλώς μία μεμονωμένη τοιχογραφία. Οι καταγραφές μιλούν για την εικονογράφηση του παρεκκλησίου από τον Κόντογλου, ενώ ειδικές αναφορές γίνονται σε έργα όπως η «Μεταμόρφωση» και η «Εις Άδου Κάθοδος», ο βυζαντινός εικονογραφικός τύπος της Ανάστασης. Στο εσωτερικό του ναού καταγράφονται επίσης τοπικά στοιχεία, όπως η θέα προς τον Πατραϊκό και τη Βαράσοβα, αλλά και παραστάσεις που συνδέονται με την οικογένεια Ζαΐμη.
«Εις Άδου Κάθοδος»
Αυτό κάνει το παρεκκλήσιο ακόμη πιο ενδιαφέρον. Η αγιογραφία του Κόντογλου δεν στέκεται αποκομμένη από τον τόπο όπου βρίσκεται. Αντίθετα, συνδέει τη θρησκευτική εικόνα με το τοπίο, την οικογενειακή ιστορία και τη μνήμη της περιοχής.
Η παρουσία του Κόντογλου στο Ρίο δεν είναι μια απλή τοπική λεπτομέρεια. Είναι ένα σημείο όπου η ιστορία μιας παλιάς οικογένειας της Αχαΐας συναντά τη μεγάλη στροφή της νεοελληνικής τέχνης προς τις ρίζες της. Ο Κόντογλου συνέδεσε την αγιογραφία με την πνευματικότητα, τη μνήμη και τη συνέχεια της παράδοσης.
Από το Αϊβαλί στη νεοελληνική τέχνη
Ο Φώτης Κόντογλου γεννήθηκε στο Αϊβαλί της Μικράς Ασίας. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή κατέφυγε ως πρόσφυγας στη Μυτιλήνη και στη συνέχεια στην Αθήνα. Ταξίδεψε, έζησε στο Παρίσι, ήρθε σε επαφή με διαφορετικές καλλιτεχνικές αναζητήσεις, όμως η δική του πορεία τον οδήγησε στη βυζαντινή ζωγραφική και στη λαϊκή παράδοση.
Η επαφή του με το Άγιο Όρος υπήρξε καθοριστική. Εκεί γνώρισε από κοντά τη βυζαντινή τέχνη, η οποία επηρέασε βαθιά τη ζωγραφική και την αγιογραφική του γλώσσα. Αργότερα εργάστηκε ως συντηρητής στο Βυζαντινό Μουσείο της Αθήνας, στο Κοπτικό Μουσείο του Καΐρου και στο Μουσείο της Κέρκυρας, ενώ αγιογράφησε εκκλησίες και φιλοτέχνησε μεγάλο αριθμό φορητών εικόνων.
H «Μεταμόρφωση»
Η συμβολή του δεν περιορίστηκε στη ζωγραφική. Υπήρξε και σημαντικός συγγραφέας, με έργο που συνδέθηκε με την εμπειρία της Μικράς Ασίας, την προσφυγιά και την αναζήτηση μιας αυθεντικής ελληνικής έκφρασης. Γι’ αυτό και ο Κόντογλου τοποθετείται ανάμεσα στις σημαντικές μορφές της νεοελληνικής πνευματικής ζωής του 20ού αιώνα, με καθοριστική επίδραση και στη νεότερη εκκλησιαστική ζωγραφική.
Η πατρινή διαδρομή
Η σχέση της Πάτρας με τον Κόντογλου δεν εξαντλείται στο παρεκκλήσιο της Αγίας Λουκίας. Η πόλη τον τίμησε και μέσα από την έκθεση «Φώτης Κόντογλου – Εκ βαθέων», που φιλοξενήθηκε στη Δημοτική Πινακοθήκη Πατρών, στο πλαίσιο των δράσεων «1922-2022 Πρόσφυγες».
Η έκθεση παρουσιάστηκε από τον Νοέμβριο του 2022 έως τον Ιανουάριο του 2023 και φώτισε πλευρές του εικαστικού και συγγραφικού του έργου, μέσα από ζωγραφικά έργα, χειρόγραφα και εκδόσεις. Ήταν μια ακόμη υπενθύμιση ότι ο Κόντογλου δεν υπήρξε μόνο αγιογράφος ή μόνο λογοτέχνης, αλλά ένας δημιουργός που κινήθηκε ανάμεσα στην εικόνα, τον λόγο και τη βαθιά ανάγκη επιστροφής σε μια ελληνικότητα χωρίς επιτήδευση.
Η επέτειος της 13ης Ιουλίου αποκτά έτσι ιδιαίτερη σημασία και για την Πάτρα. Δεν είναι μόνο η ημερομηνία θανάτου ενός μεγάλου δημιουργού. Είναι και μια αφορμή να αναδειχθεί ένα λιγότερο γνωστό πολιτιστικό ίχνος της περιοχής: η Αγία Λουκία στο Ρίο, ένα παρεκκλήσιο όπου η τοπική ιστορία, η οικογένεια Ζαΐμη, η θρησκευτική μνήμη και η τέχνη του Κόντογλου συναντιούνται.
Ο Φώτης Κόντογλου πέθανε στην Αθήνα στις 13 Ιουλίου 1965. Το έργο του, όμως, παραμένει ζωντανό σε τόπους που δεν βρίσκονται πάντα στην πρώτη γραμμή της δημοσιότητας. Ένας από αυτούς είναι και το Ρίο Πατρών, όπου η Αγία Λουκία κρατά ακόμη ένα κομμάτι από την αγιογραφική του γλώσσα.
Μια υπενθύμιση πως η μεγάλη τέχνη δεν βρίσκεται πάντα εκεί όπου την περιμένουμε. Κάποιες φορές σώζεται αθόρυβα, σε μικρούς χώρους, μακριά από την πρώτη ματιά, αλλά βαθιά φορτισμένους με ιστορία.
Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη
Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.
Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News
