Φυσικά και κρίνουμε ένα βιβλίο από το εξώφυλλο, γι’ αυτό υπάρχει

Αλεξάνδρα Παναγοπούλου

Μπαίνεις σε ένα βιβλιοπωλείο αποφασισμένος να φερθείς ως υπεύθυνος αναγνώστης. Θα διαβάσεις τα οπισθόφυλλα, θα θυμηθείς τις κριτικές, θα συγκρίνεις μεταφράσεις και εκδόσεις. Πριν προλάβεις, το χέρι έχει ήδη κινηθεί προς το βιβλίο με τη σωστή απόχρωση, τη σωστή γραμματοσειρά και εκείνη την εικόνα που υπόσχεται ακριβώς το είδος της ιστορίας που θέλεις.

Το εξώφυλλο έκανε τη δουλειά του.

Η παλιά συμβουλή να μην κρίνουμε ένα βιβλίο από το εξώφυλλό του παραμένει χρήσιμη όταν μιλάμε μεταφορικά για ανθρώπους. Ως κανόνας μέσα σε ένα βιβλιοπωλείο, αγνοεί ολόκληρη τη λειτουργία του σχεδιασμού. Το εξώφυλλο υπάρχει για να το κοιτάξουμε, να βγάλουμε ένα πρώτο συμπέρασμα και, στην καλύτερη περίπτωση, να πάρουμε το βιβλίο από το ράφι.

Ενα πρόσφατο κείμενο του Εντ Σάιμον στο Literary Hub παρακολουθεί την ιστορία αυτής της πρώτης εντύπωσης. Η σημερινή εκδοχή της, πάντως, αναγνωρίζεται πολύ εύκολα: κάθε λογοτεχνικό είδος έχει αποκτήσει τη δική του στολή.

Πριν από την περίληψη, μιλά το χρώμα

Το εξώφυλλο καλείται να συμπυκνώσει τον τόνο, το είδος και τον πιθανό αναγνώστη ενός βιβλίου σε μία εικόνα. Η υπόθεση μπορεί να παραμένει κρυφή, η ατμόσφαιρα όμως πρέπει να γίνει αμέσως αισθητή.

Το ψυχολογικό θρίλερ αγαπά τα μαύρα και τα κόκκινα γράμματα, τα μοναχικά σπίτια, τα σκοτεινά δάση και τις γυναίκες που απομακρύνονται προς κάποιο σημείο όπου προφανώς δεν έπρεπε να πάνε. Ενα φωτισμένο παράθυρο αρκεί για να υποψιαστούμε ότι κάποιος λέει ψέματα, κάποιος έχει εξαφανιστεί ή ένας γάμος περνά πολύ χειρότερη κρίση από όσες θα μπορούσε να λύσει ένας σύμβουλος σχέσεων.

Διαβάστε επίσης: Τι διαβάζουμε | «Το δωμάτιο του Τζοβάνι»: Ο φόβος που ντύθηκε κανονική ζωή

Η ιστορική λογοτεχνία πέρασε πολλά χρόνια κοιτάζοντας γυναίκες από πίσω. Η ηρωίδα στεκόταν συνήθως μπροστά σε ένα αρχοντικό, μια παραλία ή έναν σταθμό, φορώντας ένα εντυπωσιακό φόρεμα και κρύβοντας μαζί με το πρόσωπό της τουλάχιστον τρία οικογενειακά μυστικά.

Η σύγχρονη λογοτεχνία κύρους προτιμά συχνά διαφορετικό μυστήριο: έναν πίνακα ζωγραφικής, ένα κομμένο πρόσωπο, ένα πορτοκάλι, ένα ψάρι ή ένα συνηθισμένο αντικείμενο τοποθετημένο με τέτοια σοβαρότητα ώστε να αισθάνεσαι ελαφρώς ανεπαρκής αν δεν αντιλαμβάνεσαι τον συμβολισμό του.

Το romance άλλαξε ρούχα

Τα ερωτικά μυθιστορήματα εγκατέλειψαν σε μεγάλο βαθμό τους ημίγυμνους άνδρες, τα ανεμοδαρμένα μαλλιά και τις αγκαλιές μπροστά σε φουρτουνιασμένες θάλασσες. Στη θέση τους εμφανίστηκαν καθαρά χρώματα, χαριτωμένα σχέδια, εικονογραφημένα ζευγάρια και γραμματοσειρές που μοιάζουν να υπόσχονται μια απολύτως ασφαλή ρομαντική κομεντί.

Η εντύπωση μπορεί να αποδειχθεί παραπλανητική. Κάτω από ένα παστέλ εξώφυλλο με δύο χαμογελαστές φιγούρες ενδέχεται να βρίσκεται ένα βιβλίο πολύ πιο τολμηρό από όσο υποψιάζεται ο συνεπιβάτης που το κοιτάζει αμέριμνα στο λεωφορείο.

Η ομοιομορφία δεν σταματά στο γενικό είδος. Οι επιμέρους κατηγορίες έχουν πλέον τα δικά τους σύμβολα. Το romantasy επιστρατεύει λουλούδια, μαγικά αντικείμενα, σπαθιά και περίτεχνα γράμματα, ενώ οι αθλητικές ερωτικές ιστορίες χρειάζονται μερικά καλά τοποθετημένα στοιχεία για να δηλώσουν αμέσως το άθλημα. Οι τάσεις αυτές εξετάστηκαν πρόσφατα από το Publishers Weekly, ακριβώς επειδή η εξοικείωση αποτελεί βασικό μέρος της υπόσχεσης του είδους.

Οι κώδικες λειτουργούν ως GPS του βιβλιοπωλείου. Μας λένε σε ποιο ράφι βρισκόμαστε πριν διαβάσουμε τον τίτλο. Οι επαγγελματίες του σχεδιασμού τούς θεωρούν απαραίτητους, επισημαίνοντας όμως ότι ένα επιτυχημένο εξώφυλλο χρειάζεται και αρκετή προσωπικότητα ώστε να ξεχωρίζει από τους γείτονές του, όπως εξηγείται σε σχετική συζήτηση της Alliance of Independent Authors.

Εντονα χρώματα, εικονογραφημένα ζευγάρια και μεγάλοι τίτλοι: η κοινή γλώσσα του σύγχρονου romance

Ο στρατός των σχεδόν ίδιων βιβλίων

Ενα πρωτότυπο εξώφυλλο πετυχαίνει, το βιβλίο γίνεται ευπώλητο και λίγο αργότερα η αισθητική του αποκτά συγγενείς. Οχι ακριβή αντίγραφα· βιβλία που φορούν τα ίδια χρώματα, χρησιμοποιούν παρόμοια γράμματα και μοιάζουν να αγόρασαν όλα μαζί ένα πολύ επιτυχημένο σχεδιαστικό πακέτο.

Κάπως έτσι δημιουργούνται οι εποχές των εξωφύλλων. Για ένα διάστημα κυριαρχούν οι χειρόγραφοι τίτλοι. Ακολουθούν τα πρόσωπα κομμένα στη μέση, οι αφηρημένες πινελιές, τα νέον γράμματα πάνω σε κλασικούς πίνακες ή η συγκεκριμένη ανάμειξη ροζ, πορτοκαλί και μοβ που έκανε ολόκληρα ράφια να θυμίζουν το ίδιο κοκτέιλ.

Η επανάληψη έχει εμπορική λογική. Ενα γνώριμο εξώφυλλο ψιθυρίζει στον αναγνώστη: «Αν σου άρεσε εκείνο, κοίτα και αυτό». Η έρευνα του AIGA Eye on Design για τον κύκλο ζωής των σχεδιαστικών τάσεων έδειξε ότι οι εκδοτικές ομάδες στρέφονται συχνά σε προηγούμενες εμπορικές επιτυχίες όταν αναζητούν οπτικές αναφορές.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η υπόσχεση γίνεται στολή εργασίας. Δέκα βιβλία που μιλούν την ίδια οπτική γλώσσα βοηθούν το κοινό να αναγνωρίσει το είδος. Πενήντα βιβλία που φωνάζουν ταυτόχρονα με τον ίδιο τρόπο καταλήγουν να ακούγονται σαν ένα.

Μαύρο, λευκό, κόκκινο και ένα καθαρό γραφικό σύμβολο: μερικές φορές το είδος αναγνωρίζεται πριν από τον τίτλο

Η δοκιμασία του γραμματοσήμου

Ο σχεδιαστής ενός εξωφύλλου δεν δουλεύει πλέον μόνο για το ράφι. Το βιβλίο πρέπει να επιβιώσει στο ηλεκτρονικό κατάστημα, στις αναρτήσεις των εκδοτών και στο γρήγορο πέρασμα ενός βίντεο στο BookTok.

Εδώ εμφανίζεται η δοκιμασία του thumbnail: το εξώφυλλο μειώνεται περίπου στο μέγεθος γραμματοσήμου και εξετάζεται αν ο τίτλος διαβάζεται, αν η βασική εικόνα ξεχωρίζει και αν το βιβλίο διατηρεί την ταυτότητά του. Οι λεπτές λεπτομέρειες, τα μικρά γράμματα και οι περίπλοκες συνθέσεις μπορούν εύκολα να μετατραπούν σε μια άμορφη πολύχρωμη κηλίδα.

Η ανάγκη να λειτουργεί το σχέδιο και στη μικρή οθόνη εξηγεί τα τεράστια γράμματα, την έντονη αντίθεση και τις πιο καθαρές συνθέσεις. Το εξώφυλλο πρέπει να τραβήξει το βλέμμα στο φυσικό βιβλιοπωλείο και να σταματήσει για ένα δευτερόλεπτο τον αντίχειρα που κινείται στην οθόνη.

Η πρώτη ανάγνωση ανήκει στον εκδότη

Το ίδιο μυθιστόρημα μπορεί να αποκτήσει διαφορετικό εξώφυλλο σε κάθε χώρα ή σε κάθε νέα έκδοση. Στη μία αγορά παρουσιάζεται ως σκοτεινό οικογενειακό δράμα, στην άλλη ως καλοκαιρινή ιστορία και μερικά χρόνια αργότερα επιστρέφει με μια αισθητική κατάλληλη για μια νεότερη γενιά αναγνωστών.

Η ιστορία δεν άλλαξε. Αλλαξε ο τρόπος με τον οποίο ο εκδότης επιλέγει να την παρουσιάσει. Οι διαφορετικές προτιμήσεις των αγορών εξηγούν, άλλωστε, γιατί οι βρετανικές και οι αμερικανικές εκδόσεις του ίδιου βιβλίου μπορεί να μοιάζουν σαν να αφηγούνται δύο διαφορετικές ιστορίες, όπως καταγράφει σχετικό αφιέρωμα του MPR News.

Το ίδιο μυθιστόρημα, δύο διαφορετικές οπτικές υποσχέσεις: οι εκδόσεις ΗΠΑ και Βρετανίας του “Normal People”.

Κάθε εξώφυλλο αποτελεί μια μικρή ερμηνεία του βιβλίου πριν από τη δική μας. Διαλέγει ποιο συναίσθημα θα τονίσει, ποιο κοινό θα καλέσει και ποια υπόσχεση θα τοποθετήσει στο ράφι.

Γι’ αυτό και φυσικά κρίνουμε ένα βιβλίο από το εξώφυλλο. Αυτή είναι η δουλειά του: να μας κάνει να το προσέξουμε, να το πάρουμε στα χέρια και να του δώσουμε μια ευκαιρία.

Το βιβλίο έχει στη συνέχεια μερικές εκατοντάδες σελίδες για να αποδείξει αν το εξώφυλλο είχε δίκιο.

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News