Η Πάτρα ήταν η πύλη φυγής της Ελλάδας, πριν γίνει η «πύλη προς τη Δύση»
Από το 1880 ώς τη δεκαετία του 1960, το λιμάνι της Πάτρας ήταν η αφετηρία για 512.000 Έλληνες που έπαιρναν πλοίο για την Αμερική. Οι περισσότεροι δεν γύρισαν ποτέ.
Την άνοιξη του 1901, ο Γενικός Πρόξενος της Ελλάδας στη Νέα Υόρκη Δ. Μπότασης έγραφε στον υπουργό Εσωτερικών Γ. Θεοτόκη: «Κύριε Υπουργέ, το ρεύμα των Ελλήνων μεταναστών παραμένει ισχυρό. Αυτή τη στιγμή που γράφω, μπροστά στο προξενικό κατάστημα βρίσκονται περί τους 800 μετανάστες που ζητούν τη συνδρομή μου για να φύγουν στις ΗΠΑ.»
Αυτοί οι 800 άνθρωποι μπροστά στο προξενείο της Νέας Υόρκης είχαν φύγει, οι περισσότεροι, από το λιμάνι της Πάτρας.
Από το 1880 ώς το 1940, 512.000 Έλληνες μετανάστευσαν στις ΗΠΑ. Το μεγαλύτερο κύμα ήρθε μεταξύ 1890 και 1917: 450.000 άνθρωποι σε 27 χρόνια, περίπου 16.600 ανθρώπους τον χρόνο, κάθε χρόνο, για σχεδόν τρεις δεκαετίες. Άλλοι 70.000 ακολούθησαν από το 1918 ώς το 1924, πριν οι αμερικανικές αρχές επιβάλουν ποσοστώσεις που έκλεισαν ουσιαστικά την πόρτα.
Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του κύματος προερχόταν από την Πελοπόννησο, Αρκαδία, Λακωνία, Αχαΐα, Ηλεία. Οι άνθρωποι αυτοί έπαιρναν το δρόμο για την Πάτρα, γιατί το λιμάνι της Πάτρας ήταν εκεί. Τα πλοία που τους περίμεναν ήταν της γερμανικής «Hamburg American Line» και κυρίως της αυστριακής «Austro Americana», ξένες εταιρείες, γιατί η πρώτη ελληνική ωκεανοπόρος επιβατική γραμμή δεν ιδρύθηκε παρά το 1907.
Γιατί έφευγαν
Η αιτία ήταν συγκεκριμένη και έχει όνομα: σταφιδική κρίση. Μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα, η κορινθιακή σταφίδα αντιπροσώπευε πάνω από το μισό των συνολικών ελληνικών εξαγωγών. Η Δυτική Πελοπόννησος ζούσε από αυτήν. Όταν το 1893 τα γαλλικά αμπέλια θεραπεύτηκαν από τη φυλλοξήρα και η αγορά κατέρρευσε, η τιμή στο Λίβερπουλ έπεσε κάτω από το κόστος μεταφοράς. Στις 10 Δεκεμβρίου 1893 η Ελλάδα πτώχευσε. Αυτό ήταν το έναυσμα.
Οι μετανάστες δεν ήταν αποκλειστικά οι φτωχότεροι. Το ταξίδι απαιτούσε χρήματα, για το εισιτήριο, για τους πράκτορες, για το «δάνειο» που έπαιρναν υποθηκεύοντας το χωράφι. Ο τόκος ήταν 20% έως 30% σε χρήμα, αλλά οι δανειστές έπαιρναν και σε είδος, γάλα, βούτυρο, προϊόντα, ανεβάζοντάς τον σε 70% ή 80%. Μικροκτηματίες με υποθηκευμένα κτήματα ήταν πολλοί μεταξύ αυτών που αναχώρησαν.
Μετανάστες επιβιβάζονται σε μικρά σκάφη στην Πάτρα
Το ταξίδι
Τα πλοία που έπιαναν στην Πάτρα ήταν 5.000 έως 6.000 τόνων και μετέφεραν 1.200 έως 1.300 επιβάτες σε ταξίδια που ξεπερνούσαν τις 20 ημέρες. Οι μετανάστες ταξίδευαν στο κατάστρωμα ή στα αμπάρια, χωρίς φως, χωρίς αερισμό, στοιβαγμένοι. Οι ναυτικοί κανονισμοί της εποχής προέβλεπαν ρίψη νεκρού στη θάλασσα μέσα σε ασφαλτωμένο φέρετρο, για να μη γίνει τροφή για τα ψάρια. Αυτό λέει αρκετά για τις συνθήκες.
Όσοι έφταναν στη Νέα Υόρκη περνούσαν από το Ellis Island. Το 1900 αποβιβάστηκαν 1.267 Έλληνες μόνο στους τελευταίους τρεις μήνες του χρόνου, σχεδόν διπλάσιοι από το αντίστοιχο διάστημα του 1899. Εκεί τους περίμεναν γιατροί που έλεγχαν αν ήταν αρρώστια, υπάλληλοι που έλεγχαν αν είχαν χρήματα, και πράκτορες που είχαν ήδη υπογράψει συμβόλαια για να τους διαθέσουν ως εργατικό δυναμικό. Το 1906, 432 Έλληνες απορρίφθηκαν στην είσοδο επειδή είχαν υπογράψει τέτοια συμβόλαια που τους καθιστούσαν «υποχείρια εργοδοτών».
Ποιοι έμεναν, ποιοι γύριζαν
Οι περισσότεροι έφυγαν με σκοπό να γυρίσουν. Να μαζέψουν χρήματα, να ξεχρεώσουν το χωράφι, να στείλουν εμβάσματα. Οι Έλληνες μετανάστες έστελναν στην Ελλάδα 97 εκατομμύρια δολάρια το 1919, ποσό που έφτασε τα 1,2 εκατομμύρια το 1920. Αλλά η επιστροφή αποδείχτηκε δυσκολότερη από ό,τι φαινόταν. Από όσους έφυγαν πριν το 1930, περίπου το 30% γύρισε, κάποιοι για να πολεμήσουν στους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912–1913. Οι υπόλοιποι έμειναν.
Το 2000, 1.153.295 κάτοικοι των ΗΠΑ δήλωναν ελληνική καταγωγή. Σύμφωνα με το State Department, το 2005 τρία εκατομμύρια Αμερικανοί ανέφεραν ότι έχουν ελληνικές ρίζες. Η μεγάλη πλειονότητά τους κατάγεται από την Πελοπόννησο. Και η αλυσίδα τους οδηγεί πίσω σε ένα λιμάνι στην Πάτρα, σε ένα εισιτήριο για αυστριακό ατμόπλοιο, σε έναν αποχαιρετισμό που πολλοί δεν περίμεναν να είναι οριστικός.
Το δεύτερο κύμα: Αυστραλία και Γερμανία
Το λιμάνι της Πάτρας δεν σταμάτησε να αποχαιρετά με τους Έλληνες που έφευγαν για Αμερική. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ήρθε το δεύτερο μεγάλο κύμα, αυτή τη φορά προς Αυστραλία και Γερμανία.
Για την Αυστραλία, τα υπερωκεάνια άρχισαν να γεμίζουν από τη δεκαετία του 1950. Οι Έλληνες έγιναν η μεγαλύτερη μη αγγλόφωνη κοινότητα στη χώρα και, σύμφωνα με τα στοιχεία, ο πληθυσμός αυτός διατηρεί την ελληνική γλώσσα σε ποσοστό 46,7% στη δεύτερη και τρίτη γενιά, υψηλότερο από κάθε άλλη εθνική ομάδα στην Αυστραλία. Υψηλότερο από τους Ιταλούς (40,7%), τους Γερμανούς (18,9%), τους Ισπανούς (15,2%).
Το τελευταίο υπερωκεάνιο της γραμμής ήταν το «Αυστράλις», που έκανε το τελευταίο του ταξίδι το 1977. Ενενήντα χρόνια μετά το πρώτο μεγάλο κύμα, το λιμάνι της Πάτρας έκλεινε έναν κύκλο.
Τι άφησε πίσω
Αυτή η ιστορία δεν έχει μνημείο στην Πάτρα. Δεν υπάρχει πλακέτα στο λιμάνι, δεν υπάρχει χώρος μνήμης, δεν υπάρχει τίποτα που να λέει στον περαστικό ότι από αυτό το σημείο αναχώρησαν εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι για να χτίσουν νέες ζωές στον Νέο Κόσμο.
Ορισμένα λιμάνια έχουν επενδύσει στη μνήμη αυτή. Το Cobh στην Ιρλανδία, το τελευταίο λιμάνι από το οποίο αναχώρησε ο Τιτανικός και σημείο αναχώρησης για εκατομμύρια Ιρλανδούς μετανάστες, έχει μουσείο μετανάστευσης που είναι σήμερα από τα πιο επισκεπτόμενα αξιοθέατα της χώρας. Το Ellis Island στη Νέα Υόρκη έχει μετατραπεί σε μουσείο με αρχείο που επιτρέπει σε απογόνους μεταναστών να ψάξουν το όνομα του παππού τους. Στην Πάτρα, το σημείο από το οποίο πέρασαν αυτοί οι άνθρωποι είναι σήμερα ένα πάρκινγκ.
Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη
Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.
Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News
