Λουλούδια, φρύδια, tote bags: Πόση Φρίντα χωράει σε ένα σουβενίρ;

Η Φρίντα Κάλο γεννήθηκε στις 6 Ιουλίου 1907 και σήμερα το πρόσωπό της είναι παντού: σε αφίσες, μπλουζάκια, κούπες, τσάντες, εξώφυλλα, moodboards. Το εύκολο είναι να μείνεις στα λουλούδια, στα φρύδια, στα έντονα χρώματα και στο βλέμμα που έγινε παγκόσμιο σήμα. Το πιο ενδιαφέρον είναι άλλο: πριν η pop κουλτούρα τη μετατρέψει σε brand, η ίδια είχε ήδη καταλάβει τη δύναμη της εικόνας της. Η Φρίντα δεν πόζαρε απλώς. Κατασκεύασε τον εαυτό της σαν έργο και αυτό δεν χωρά εύκολα σε κανένα σουβενίρ.

Το πρόσωπο που έγινε πιο γνωστό από τους πίνακες

Η Φρίντα Κάλο ανήκει σε εκείνη τη μικρή κατηγορία καλλιτεχνών που αναγνωρίζονται πριν καν δεις έργο τους. Μία εικόνα αρκεί: μαλλιά πιασμένα με λουλούδια, δυνατό βλέμμα, φρύδια που δεν ζητούν άδεια, παραδοσιακά ρούχα, χρώμα, μετωπική παρουσία. Το MoMA τη συστήνει ως Μεξικανή καλλιτέχνιδα του 1907–1954, με έργο συνδεδεμένο με την αυτοπροσωπογραφία, το σώμα και τη μοντέρνα τέχνη.

Αυτό όμως είναι και το παράδοξο της περίπτωσής της. Η εικόνα της έγινε τόσο ισχυρή, ώστε σε πολλές περιπτώσεις προηγείται της ζωγραφικής της. Πολλοί αναγνωρίζουν τη Φρίντα πάνω σε μια τσάντα, αλλά δεν έχουν σταθεί ποτέ πραγματικά μπροστά σε έναν πίνακά της. Ξέρουν το πρόσωπο, όχι απαραίτητα το έργο.

Και κάπου εκεί αρχίζει το θέμα. Η Φρίντα δεν έγινε pop σύμβολο κατά λάθος. Η ίδια δούλεψε πολύ συνειδητά πάνω στην εικόνα της. Το πρόβλημα ήρθε αργότερα, όταν αυτή η εικόνα άρχισε να κυκλοφορεί αποκομμένη από την ένταση που τη γέννησε.

Η Φρίντα ήξερε τι έκανε με την εικόνα της

Τα ρούχα, τα κοσμήματα, τα χτενίσματα, η στάση του σώματος, οι αυτοπροσωπογραφίες της: τίποτα από αυτά δεν ήταν απλό styling. Η μεγάλη έκθεση του V&A, Frida Kahlo: Making Her Self Up, βασίστηκε στα προσωπικά της αντικείμενα και στα ρούχα της, τα οποία είχαν μείνει κλειδωμένα για δεκαετίες στο Blue House, και έδειξε ακριβώς αυτό: ότι η εμφάνισή της ήταν κομμάτι της καλλιτεχνικής της ταυτότητας, όχι διακόσμηση.

Εδώ η Φρίντα γίνεται πολύ πιο σύγχρονη απ’ όσο αντέχουν τα κλισέ γύρω της. Πριν μιλήσουμε για personal branding, πριν το Instagram κάνει το πρόσωπο εργαλείο ταυτότητας, εκείνη είχε ήδη στήσει μια δημόσια εικόνα που μιλούσε για καταγωγή, φύλο, πόνο, πολιτική, σώμα, επιθυμία και πείσμα.

Η Φρίντα δεν άφησε τον κόσμο να τη ντύσει όπως ήθελε. Ντύθηκε η ίδια σαν δήλωση.

Το ατύχημα δεν είναι “dramatic detail”

Συχνά η ιστορία της λέγεται πολύ πρόχειρα: ένα ατύχημα, πόνος, κρεβάτι, καθρέφτης, πίνακες. Σαν να είναι έτοιμο σενάριο ταινίας. Μόνο που το ατύχημα του 1925 δεν ήταν απλώς το τραγικό επεισόδιο που κάνει τη βιογραφία πιο δυνατή. Ήταν κάτι που άλλαξε το σώμα της, τον χρόνο της, τον τρόπο που έβλεπε τον εαυτό της.

Το MoMA σημειώνει ότι η Κάλο άρχισε να ζωγραφίζει το 1925, όταν ανάρρωνε από σχεδόν θανατηφόρο ατύχημα με λεωφορείο, το οποίο σημάδεψε το σώμα της και άνοιξε μια μακρά περίοδο σωματικών δοκιμασιών.

Αυτό έχει σημασία, γιατί η ζωγραφική της δεν χρησιμοποιεί τον πόνο σαν εύκολο συναίσθημα. Δεν τον κάνει ωραίο. Τον κοιτά κατάματα, τον βάζει πάνω στο σώμα, τον κάνει εικόνα χωρίς να τον μαλακώνει αρκετά ώστε να γίνει ευχάριστος. Η Φρίντα δεν ζωγράφισε για να φαίνεται δυνατή. Ζωγράφισε και τις στιγμές που το σώμα δεν υπάκουε, που ο έρωτας πονούσε, που η ταυτότητα δεν τακτοποιούνταν σε μία καθαρή απάντηση.

Η αυτοπροσωπογραφία δεν ήταν ναρκισσισμός

Σήμερα, σε μια εποχή selfies, μπορεί να μοιάζει εύκολο να πεις ότι η Φρίντα «ζωγράφιζε τον εαυτό της». Το δύσκολο είναι να καταλάβεις τι σήμαινε αυτό.

Οι αυτοπροσωπογραφίες της δεν είναι απλές εικόνες ενός προσώπου. Είναι σκηνές ελέγχου. Εκείνη αποφασίζει πώς θα κοιταχτεί. Εκείνη αποφασίζει τι θα φανεί και τι θα μείνει άβολο. Εκείνη βάζει το σώμα της στο κέντρο, όχι για να το γλυκάνει, αλλά για να το κάνει αδύνατο να αγνοηθεί.

Το MoMA, γράφοντας για το Self-Portrait with Cropped Hair του 1940, τη χαρακτηρίζει καλλιτέχνιδα της αυτοέκφρασης και της αυτοκατασκευής. Στον συγκεκριμένο πίνακα, η Κάλο εμφανίζεται με ανδρικό κοστούμι και κομμένα μαλλιά, ανατρέποντας τη γνώριμη εικόνα με τα πολύχρωμα ρούχα και τα λουλούδια.

Αυτός είναι ένας άλλος τρόπος να διαβάσεις τη Φρίντα: όχι ως “σύμβολο” γενικά, αλλά ως καλλιτέχνιδα που έπαιζε με το ποιος έχει το δικαίωμα να ορίζει μια εικόνα. Το σώμα της, το πρόσωπό της, τα ρούχα της, τα τραύματά της, οι έρωτές της, η μεξικανική της ταυτότητα, όλα μπαίνουν μέσα στο έργο όχι για να γίνουν ωραία ιστορία, αλλά για να μη μείνουν υπόθεση των άλλων.

Από καλλιτέχνιδα σε Fridamania

Η Φρίντα έγινε τεράστια μετά θάνατον. Και έγινε τόσο τεράστια που σήμερα υπάρχει ολόκληρη συζήτηση για το πού τελειώνει η αναγνώριση και πού αρχίζει η εμπορική κατάχρηση. Ο Guardian, με αφορμή την έκθεση Frida: The Making of an Icon στην Tate Modern, έγραψε για τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στην καθιέρωση και την εμπορευματοποίηση, σημειώνοντας ότι η εικόνα της κυκλοφορεί σε δεκάδες χιλιάδες αντικείμενα.

Αυτό είναι το σημείο όπου η ιστορία γίνεται σχεδόν ειρωνική. Μια γυναίκα που χρησιμοποίησε την εικόνα της για να μιλήσει για πόνο, επιθυμία, πολιτική, σώμα και αυτοδιάθεση, κατέληξε να γίνεται πολλές φορές απλό μοτίβο: λουλούδια, φρύδια, χρώματα, “strong woman” αισθητική.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι η Φρίντα έγινε pop. Η pop κουλτούρα μπορεί να κρατήσει ζωντανό ένα πρόσωπο, να το περάσει σε νέες γενιές, να το βγάλει από τα μουσεία. Το πρόβλημα αρχίζει όταν μένει μόνο το πρόσωπο και εξαφανίζεται η ζωγράφος.

Η Φρίντα δεν χρειάζεται αγιογραφία

Η Φρίντα Κάλο δεν γίνεται πιο ενδιαφέρουσα όταν τη μετατρέπουμε σε άγιο εικονοστάσι. Γίνεται πιο ενδιαφέρουσα όταν την αφήνουμε περίπλοκη: καλλιτέχνιδα, ερωμένη, πολιτικό πλάσμα, γυναίκα με σώμα που πονούσε, άνθρωπος που ήξερε να σκηνοθετεί τον εαυτό της, δημιουργός που δεν ζωγράφιζε για να είναι συμπαθής.

Η Tate Modern, στην έκθεση Frida: The Making of an Icon, εξετάζει ακριβώς αυτή τη διαδρομή από την καλλιτεχνική παραγωγή στη μεταθανάτια λατρεία και στην εμπορευματοποίηση της εικόνας της.

Αυτό είναι ίσως το πιο τίμιο βλέμμα πάνω της. Να μη γελάσουμε με τη “Fridamania”, αλλά ούτε να την καταπιούμε αμάσητη. Να δούμε πώς μια καλλιτέχνιδα που έφτιαξε τόσο έντονα τον εαυτό της έγινε, τελικά, υλικό για μια αγορά που αγαπά τα δυνατά πρόσωπα όταν μπορεί να τα τυπώσει σε προϊόν.

Η γυναίκα πίσω από το εικονίδιο

Στις 6 Ιουλίου, η Φρίντα δεν αξίζει να θυμηθεί κανείς μόνο τη γέννησή της. Αξίζει να θυμηθεί και την παρεξήγηση γύρω της.

Γιατί η Φρίντα που πουλιέται εύκολα είναι η Φρίντα των λουλουδιών. Η Φρίντα που αντέχει είναι η ζωγράφος που έκανε το ίδιο της το πρόσωπο πεδίο μάχης. Που δεν έκρυψε το σώμα όταν αυτό δεν ταίριαζε στην κανονική εικόνα. Που δεν άφησε τον πόνο να γίνει μόνο βιογραφικό δράμα. Που κατάλαβε ότι η εικόνα μπορεί να είναι όπλο, αλλά και παγίδα.

Γι’ αυτό, πριν τη δούμε ξανά σε κούπα, tote bag ή poster, έχει νόημα να την κοιτάξουμε από την αρχή: όχι σαν ωραίο σύμβολο έτοιμο για κατανάλωση, αλλά σαν καλλιτέχνιδα που έφτιαξε μια εικόνα τόσο δυνατή, ώστε ο κόσμος ακόμη προσπαθεί να την απλοποιήσει.

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News