Τα πέταξαν ως άχρηστα και έτσι σώθηκαν 17 μεσαιωνικά χειρόγραφα

Αλεξάνδρα Παναγοπούλου

Κάποιος, πριν από αιώνες, κοίταξε παλιά χειρόγραφα και αποφάσισε ότι δεν είχαν πια ιδιαίτερη αξία. Τα έκοψε, τα δίπλωσε και τα χρησιμοποίησε για κάτι πολύ πιο πρακτικό: για να ντύσει και να ενισχύσει διοικητικά κατάστιχα.

Ακριβώς αυτή η πράξη, που σήμερα θα έμοιαζε με καταστροφή, ήταν τελικά εκείνη που τα έσωσε.

Στο Γκέρνζι, ένα από τα Νησιά της Μάγχης, ερευνητές ταυτοποίησαν 17 θραύσματα μεσαιωνικών χειρογράφων του 12ου έως 15ου αιώνα, τα οποία είχαν επαναχρησιμοποιηθεί τον 16ο και τον 17ο αιώνα ως καλύμματα και υλικό βιβλιοδεσίας για διοικητικά αρχεία. Η ανακάλυψη δίνει για πρώτη φορά ουσιαστικά στοιχεία για το τι βιβλία κυκλοφορούσαν και τι διάβαζαν οι άνθρωποι στο νησί κατά τον Μεσαίωνα.

Μια αναζήτηση για ένα έγγραφο του 1331 άνοιξε άλλο βιβλίο

Η ιστορία ξεκίνησε σχεδόν κατά τύχη. Ο Callum Tostevin-Hall, βοηθός στα Island Archives, αναζητούσε ένα αντίγραφο του 16ου αιώνα της Extente of Guernsey του 1331, ενός διοικητικού κειμένου της εποχής του Εδουάρδου Γ΄.

Στην καταχώριση του αρχείου παρατήρησε μια αναφορά σε παλιό κάλυμμα από περγαμηνή με λατινικό κείμενο, το οποίο είχε αφαιρεθεί κατά τη διάρκεια προηγούμενης συντήρησης.

Οταν το εξέτασε, κατάλαβε ότι δεν επρόκειτο για ένα απλό παλιό κομμάτι περγαμηνής αλλά για διπλό φύλλο μεσαιωνικού χειρογράφου που είχε χρησιμοποιηθεί ξανά.

Ακολούθησε ευρύτερη έρευνα στις συλλογές των Island Archives και στο ισχυρό θησαυροφυλάκιο αρχείων του His Majesty’s Greffier. Στην ταυτοποίηση συμμετείχαν ο ειδικός στα χειρόγραφα David Rundle από το University of Kent και η ιστορικός του βιβλίου Tamara Atkin του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης.

Οβίδιος, Βίβλος και βιβλία που διαβάζονταν για ευχαρίστηση

Η σημασία των 17 θραυσμάτων δεν βρίσκεται μόνο στην ηλικία τους. Μέχρι σήμερα υπήρχαν ελάχιστα στοιχεία για βιβλιοθήκες, συλλογές βιβλίων ή ακόμη και για τις αναγνωστικές συνήθειες στο μεσαιωνικό Γκέρνζι.

Τα κομμάτια που βρέθηκαν αλλάζουν αυτή την εικόνα. Ανάμεσά τους έχουν εντοπιστεί κείμενο του Οβίδιου, βιβλικά αποσπάσματα, ταξιδιωτικό κείμενο και λογοτεχνικά έργα. Πολλά είναι στα λατινικά, αλλά έξι από τα 17 είναι στα γαλλικά. Σύμφωνα με τους ερευνητές, αυτό δείχνει ότι όταν οι κάτοικοι του ύστερου μεσαιωνικού Γκέρνζι διάβαζαν στη λαϊκή γλώσσα –και όχι στα λατινικά– προτιμούσαν τα γαλλικά και όχι τα αγγλικά.

Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι στη συλλογή υπάρχουν περισσότερα μη θρησκευτικά κείμενα απ’ όσα θα περίμεναν οι ειδικοί. Δεν μιλάμε δηλαδή μόνο για λειτουργικά βιβλία που κάποτε βρίσκονταν σε εκκλησίες ή μοναστήρια, αλλά για ίχνη μιας ευρύτερης αναγνωστικής κουλτούρας.

α βασικά στοιχεία της ανακάλυψης στο Γκέρνζι: 17 θραύσματα, έξι στα γαλλικά και μια εξαιρετικά σπάνια εκδοχή του “L’Estoire de Griseldis”

Το σπάνιο βιβλίο που επέζησε ως… κάλυμμα

Το σημαντικότερο ίσως εύρημα προέρχεται από το «L’Estoire de Griseldis», ένα κοσμικό θεατρικό έργο που θεωρείται ότι γράφτηκε γύρω στο 1395 από τον Philippe de Mézières.

Η ιστορία της Γκριζέλντα είχε ήδη γίνει διάσημη στη μεσαιωνική Ευρώπη. Ξεκινά από το «Δεκαήμερο» του Βοκάκιου, όπου εμφανίζεται το 1353, και ταξίδεψε στη συνέχεια σε διαφορετικές γλώσσες και διασκευές.

Η συγκεκριμένη θεατρική εκδοχή, όμως, είναι εξαιρετικά σπάνια.

Πριν από το εύρημα στο Γκέρνζι ήταν γνωστή από μόλις ένα άλλο χειρόγραφο και δύο μεταγενέστερες έντυπες εκδόσεις του 16ου αιώνα. Το νέο θραύσμα αποτελεί επομένως κρίκο που έλειπε από την ιστορία της διάδοσης του έργου και δείχνει ότι το κείμενο είχε φτάσει πολύ πιο πέρα από τους κύκλους της γαλλικής βασιλικής αυλής όπου θεωρείται ότι πρωτοκυκλοφόρησε.

Γιατί κάποιος έκοβε ένα βιβλίο;

Η απάντηση βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο άλλαξε ο κόσμος του βιβλίου. Με την εξάπλωση της τυπογραφίας, πολλά παλαιότερα χειρόγραφα έχασαν σταδιακά την πρακτική τους αξία. Η περγαμηνή, όμως, παρέμενε εξαιρετικά ανθεκτικό υλικό.

Ετσι παλιά φύλλα κόβονταν και επαναχρησιμοποιούνταν ως εξώφυλλα, εσώφυλλα ή ενισχύσεις στις ράχες νεότερων βιβλίων. Η πρακτική ήταν τόσο συνηθισμένη ώστε σήμερα υπάρχει ολόκληρος ερευνητικός κλάδος, η fragmentology, που μελετά τέτοια σωζόμενα θραύσματα. Χαρακτηριστικά παραδείγματα παλιών χειρογράφων που έγιναν βιβλιοδεσίες σώζονται σε βιβλιοθήκες σε όλο τον κόσμο.

Στο Γκέρνζι, η ειρωνεία είναι σχεδόν τέλεια: τα χειρόγραφα επέζησαν επειδή έπαψαν να θεωρούνται βιβλία.

Τα χειρόγραφα έχουν συχνά δεύτερη ζωή

Η ιστορία των βιβλίων είναι γεμάτη κείμενα που επέζησαν από τύχη, αρχεία που περίμεναν δεκαετίες να ξαναδιαβαστούν και χειρόγραφα των οποίων η αξία έγινε κατανοητή πολύ αργότερα.

Πριν από λίγες ημέρες, στο pelop.gr είδαμε πώς το χειρόγραφο του «Jane Eyre» έκανε έναν εκδότη να ακυρώσει ολόκληρη την ημέρα του για να το τελειώσει, ενώ πίσω από την «Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων» βρίσκεται ένα χειρόγραφο που πέρασε από χέρια, εκδότες και εικόνες πριν γίνει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα βιβλία του κόσμου.

Στην περίπτωση του Γκέρνζι, όμως, η δεύτερη ζωή ήταν κυριολεκτική.

Το παλιό βιβλίο έγινε κομμάτι ενός νέου βιβλίου.

Και πέντε αιώνες αργότερα, οι ερευνητές άρχισαν να το διαβάζουν ξανά.

Οι ειδικοί θεωρούν μάλιστα πιθανό ότι υπάρχουν και άλλα θραύσματα που περιμένουν ακόμη να εντοπιστούν στα αρχεία του νησιού. Στις 10 Σεπτεμβρίου τα Island Archives θα παρουσιάσουν τα ευρήματα σε ειδική ημερίδα με ερευνητές από τη Βρετανία και τη Γαλλία.

Κάποτε κάποιος τα έκοψε επειδή τα θεωρούσε άχρηστα. Τελικά, αυτός ήταν ο λόγος που έφτασαν μέχρι εμάς.

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News