Σαν σήμερα το ’89: Ο Ανδρέας, ο Κοσκωτάς και τα πρωτοσέλιδα της «κάθαρσης»

Στις 7 Ιουλίου 1989, 144 βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας κατέθεσαν πρόταση κατά του Ανδρέα Παπανδρέου και υπουργών του ΠΑΣΟΚ για το σκάνδαλο Κοσκωτά. Η δίκη δεν είχε αρχίσει ακόμη. Το πολιτικό σκηνικό όμως είχε ήδη πάρει φωτιά. Στα περίπτερα της εποχής, η υπόθεση δεν διαβαζόταν σαν μια απλή κοινοβουλευτική διαδικασία: άλλοι έβλεπαν «κάθαρση», άλλοι πολιτική εξόντωση. Και ο Τύπος, που στην υπόθεση Κοσκωτά είχε ρόλο πολύ πιο βαθύ από την απλή κάλυψη, έγινε ένα από τα κεντρικά πεδία της σύγκρουσης.

Η μέρα που άνοιξε ο δρόμος

Η 7η Ιουλίου 1989 είναι το σημείο από το οποίο άρχισε να κινείται επίσημα ο μηχανισμός. Εκείνη την ημέρα, 144 βουλευτές της Νέας Δημοκρατίας κατέθεσαν πρόταση για ενεργοποίηση του νόμου περί ευθύνης υπουργών κατά του Ανδρέα Παπανδρέου και άλλων υπουργών του ΠΑΣΟΚ, με φόντο το σκάνδαλο Κοσκωτά. Λίγες ημέρες αργότερα, στις 18 Ιουλίου, η Βουλή αποφάσισε την παραπομπή σε προανακριτική επιτροπή, ενώ τον Σεπτέμβριο ακολούθησε η παραπομπή στο Ειδικό Δικαστήριο.

Η χώρα είχε μόλις βγει από τις εκλογές του Ιουνίου. Η κυβέρνηση Τζαννή Τζαννετάκη, με τη συνεργασία Νέας Δημοκρατίας και Συνασπισμού, είχε αναλάβει μέσα σε ένα κλίμα ασυνήθιστης πολιτικής έντασης. Η λέξη που κυριάρχησε τότε ήταν «κάθαρση». Δεν ήταν ουδέτερη λέξη. Ήταν σύνθημα, υπόσχεση, κατηγορία και πολιτική γραμμή μαζί.

Απέναντί της, στον χώρο του ΠΑΣΟΚ, άρχισε να παγιώνεται άλλη φράση: «βρώμικο ’89». Με αυτή τη φράση θα διάβαζαν πολλοί την ίδια περίοδο τα επόμενα χρόνια, όχι ως θεσμική διερεύνηση, αλλά ως πολιτική επιχείρηση εναντίον του Ανδρέα Παπανδρέου και της παράταξης.

Τα περίπτερα είχαν τότε τη δύναμη των timelines

Το 1989 η πολιτική σύγκρουση δεν περνούσε από κινητά, ειδοποιήσεις και συνεχή ενημέρωση. Περνούσε από το πρωτοσέλιδο. Το περίπτερο ήταν καθημερινός πίνακας ανακοινώσεων μιας χώρας σε κρίση.

Εκεί φαινόταν αμέσως η γραμμή κάθε εφημερίδας. Ποιος μιλούσε για σκάνδαλο. Ποιος για θεσμική κάθαρση. Ποιος για σκευωρία. Ποιος έβαζε τον Ανδρέα Παπανδρέου στο κέντρο ως ελεγχόμενο πολιτικό πρόσωπο και ποιος ως στόχο ενός σχεδίου.

Αυτό έχει σημασία, γιατί η υπόθεση Κοσκωτά δεν καταγράφηκε απλώς από τον Τύπο. Μεγάλωσε μέσα στον Τύπο. Κάθε τίτλος, κάθε φωτογραφία, κάθε επιλογή λέξης έσπρωχνε τον αναγνώστη προς μια ανάγνωση. Το ίδιο γεγονός μπορούσε να μοιάζει άλλο, ανάλογα με το φύλλο που κρατούσες.

Ο Κοσκωτάς δεν ήταν ξένος προς τις εφημερίδες

Η υπόθεση είχε ένα στοιχείο που την έκανε ακόμη πιο φορτισμένη: ο Γιώργος Κοσκωτάς δεν ήταν μόνο τραπεζίτης. Είχε μπει δυναμικά και στον χώρο των εκδόσεων. Μέσα από τη «Γραμμή Α.Ε.» και την Τράπεζα Κρήτης, έχτισε μια οικονομική και εκδοτική παρουσία που περιλάμβανε εφημερίδες, περιοδικά, ραδιοφωνικό σταθμό και άλλες επιχειρηματικές κινήσεις.

Άρα ο Τύπος δεν κοιτούσε την υπόθεση απ’ έξω. Έγραφε για έναν άνθρωπο που είχε επιχειρήσει να γίνει και ο ίδιος παράγοντας στον χώρο της ενημέρωσης. Αυτό άλλαζε τη θερμοκρασία της κάλυψης.

Ο Κοσκωτάς είχε εμφανιστεί στη δημόσια ζωή σαν πρόσωπο σχεδόν ακαριαίας ανόδου: τράπεζα, εκδόσεις, χρήμα, σχέσεις, ποδόσφαιρο, δημόσια προβολή. Όταν άρχισε η πτώση του, οι εφημερίδες είχαν μπροστά τους κάτι πολύ περισσότερο από ένα οικονομικό σκάνδαλο. Είχαν μια ιστορία για το πώς το χρήμα διεκδικεί ισχύ, κύρος και πρόσβαση στην πολιτική.

Η αποκάλυψη είχε και δημοσιογραφική διαδρομή

Το σκάνδαλο δεν εμφανίστηκε ξαφνικά στη Βουλή τον Ιούλιο του 1989. Είχε προηγηθεί μια περίοδος δημοσιευμάτων, καταγγελιών, πολιτικής πίεσης και δημοσιογραφικής έρευνας. Αναδρομές στην υπόθεση σημειώνουν ότι κρίσιμες αποκαλύψεις συνδέθηκαν με την εφημερίδα Έθνος και τη γνωστή συνέντευξη του Παναγιώτη Βακάλη στον Λεβεντογιάννη, καθώς και με όσα ακολούθησαν στην Εξεταστική Επιτροπή.

Αυτό δίνει άλλη διάσταση στο «πώς το κάλυψε ο Τύπος». Δεν ήταν μόνο οι μεγάλοι τίτλοι της επόμενης μέρας. Ήταν και η προηγούμενη δουλειά, οι αποκαλύψεις, οι αντιπαραθέσεις, οι απαντήσεις, οι μηνύσεις, οι γραμμές άμυνας.

Στην υπόθεση Κοσκωτά, η δημοσιογραφία δεν ακολούθησε απλώς την πολιτική. Σε αρκετά σημεία, της άνοιξε δρόμο.

Ο Ανδρέας στο κέντρο του κάδρου

Το όνομα που έκανε την υπόθεση ιστορική ήταν, φυσικά, ο Ανδρέας Παπανδρέου. Για τους αντιπάλους του, η 7η Ιουλίου ήταν η στιγμή που ένας πανίσχυρος πρωθυπουργός της Μεταπολίτευσης έπρεπε να ελεγχθεί. Για το ΠΑΣΟΚ, ήταν η στιγμή που η πολιτική αντιπαράθεση πέρασε σε άλλο επίπεδο.

Ο ίδιος, υπερασπιζόμενος αργότερα τον εαυτό του στη Βουλή, αποδέχθηκε την πολιτική ευθύνη για το σκάνδαλο Κοσκωτά, αλλά αρνήθηκε ποινικές ευθύνες και μίλησε για πολιτική δίωξη με στόχο την εξόντωση του ίδιου και του ΠΑΣΟΚ.

Αυτή η διάκριση —πολιτική ευθύνη από τη μία, ποινική ενοχή από την άλλη— έγινε ένα από τα κεντρικά σημεία της σύγκρουσης. Στις εφημερίδες, όμως, τέτοιες λεπτές γραμμές συχνά συμπιέζονται. Ο τίτλος ζητά ένταση. Η πολιτική ζητά στρατόπεδο. Ο αναγνώστης ζητά απάντηση πριν προλάβει να διαβάσει όλη τη διαδικασία.

Από τα πρωτοσέλιδα στην τηλεοπτική δίκη

Η συνέχεια είναι γνωστή. Η υπόθεση οδηγήθηκε στο Ειδικό Δικαστήριο και η δίκη άρχισε τον Μάρτιο του 1991. Έμεινε στη μνήμη και ως «δίκη του αιώνα», αλλά και ως η μοναδική έως σήμερα δίκη στην Ελλάδα που μεταδόθηκε ζωντανά από την τηλεόραση.

Αυτό άλλαξε το μέσο της σύγκρουσης. Το 1989 η υπόθεση ζούσε κυρίως στο χαρτί, στα περίπτερα, στις στήλες, στα σχόλια, στις πολιτικές εφημερίδες. Το 1991 μπήκε στα σπίτια με εικόνα, φωνή, πρόσωπα, παύσεις, ένταση αίθουσας.

Η πολιτική κρίση απέκτησε τηλεοπτική μορφή. Ο πολίτης δεν περίμενε μόνο την εφημερίδα της επόμενης ημέρας. Έβλεπε τη διαδικασία να εξελίσσεται μπροστά του. Για την εποχή, αυτό ήταν σχεδόν σοκ ενημέρωσης.

Η αθώωση και η μνήμη που έμεινε διχασμένη

Το Ειδικό Δικαστήριο εξέδωσε την απόφασή του στις 16 Ιανουαρίου 1992. Ο Ανδρέας Παπανδρέου αθωώθηκε, ενώ οι Δημήτρης Τσοβόλας και Γιώργος Πέτσος καταδικάστηκαν για επιμέρους αδικήματα.

Η αθώωση δεν έκλεισε τη μνήμη της υπόθεσης. Αντίθετα, την έκανε ακόμη πιο πολιτική. Για τους υποστηρικτές του Ανδρέα, επιβεβαίωνε ότι η υπόθεση είχε χρησιμοποιηθεί για να χτυπηθεί ο ίδιος. Για την άλλη πλευρά, η περίοδος εξακολουθούσε να συνδέεται με την ανάγκη να ελεγχθούν σκάνδαλα και πρακτικές εξουσίας.

Γι’ αυτό και η 7η Ιουλίου 1989 δεν διαβάζεται εύκολα σαν απλή ημερομηνία. Είναι η αρχή μιας περιόδου όπου η πολιτική ζωή της χώρας βγήκε από την κανονική της ένταση και μπήκε σε κατάσταση διαρκούς σύγκρουσης.

Το ’89 έμεινε γιατί έγινε γλώσσα

Το πιο ανθεκτικό από εκείνη την περίοδο δεν είναι μόνο η δικαστική διαδρομή. Είναι οι λέξεις που έμειναν.

«Κάθαρση».
«Βρώμικο ’89».
«Κοσκωτάς».
«Ειδικό Δικαστήριο».
«Πρωτοσέλιδα».
«Πολιτική δίωξη».

Κάθε λέξη κουβαλά δική της μνήμη. Καμία δεν είναι αθώα. Καμία δεν ακούγεται ίδια σε όλους.

Σαν σήμερα, στις 7 Ιουλίου 1989, άρχισε μια διαδικασία που θα έφτανε πολύ μακριά από τη Βουλή. Θα περνούσε από εφημερίδες, τηλεοπτικά πλάνα, δικαστικές αίθουσες, κομματικές μνήμες και οικογενειακές πολιτικές κουβέντες.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου δεν μπήκε εκείνη την ημέρα στο εδώλιο. Μπήκε όμως σε μια από τις πιο φορτισμένες σελίδες της μεταπολιτευτικής πολιτικής ιστορίας — και ο Τύπος της εποχής φρόντισε να τη γράψει με μεγάλα γράμματα.

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News