Τα μπαλκόνια της Πάτρας: Φρουροί, κρατούμενοι και αυτοκράτειρες στα ίδια σημεία θέας
Η Πάτρα έχει τέσσερα σημεία απ’ όπου τη βλέπεις ολόκληρη — και δεν είναι τυχαία τοποθετημένα. Τα τρία ήταν για αιώνες σημεία ελέγχου, επιτήρησης και εγκλεισμού· το τέταρτο ήταν προνόμιο αυτοκρατόρων. Σήμερα ανεβαίνεις σε όλα για καφέ ή κρασί.
Κάθε πόλη έχει τα σημεία της απ’ όπου τη βλέπεις ολόκληρη, αλλά στην Πάτρα τα σημεία αυτά δεν είναι τυχαία belvedere που κάποιος αρχιτέκτονας σχεδίασε για τουρίστες. Είναι σημεία που επιλέχτηκαν πριν από αιώνες, για λόγους επιβίωσης και ελέγχου, και που σήμερα έχουν μετατραπεί σε σημεία αναψυχής, χωρίς ποτέ να αλλάξουν θέση.
Το Κάστρο: Το μπαλκόνι που ξεκίνησε ως σημείο επιτήρησης
Το ψηλότερο και πιο ιστορικό «μπαλκόνι» της πόλης είναι η αρχαία Ακρόπολη, στο σημείο όπου σήμερα στέκει το Κάστρο. Σύμφωνα με τον μύθο, από εκεί αγνάντευε ο Εύμηλος, ο ιωνικής καταγωγής βασιλιάς που έχτισε την πρώτη μικρή πόλη και που λέγεται πως έδωσε στην πόλη το πρώτο της όνομα, Αρόη, επειδή ήταν ο πρώτος που έμαθε στους κατοίκους να καλλιεργούν σιτάρι. Η θέση δεν επιλέχτηκε για τη θέα της, αλλά παρά τη θέα της: ήταν το ψηλότερο σημείο της περιοχής, ιδανικό για άμυνα.
Το σημερινό Κάστρο χτίστηκε στο ίδιο ακριβώς σημείο τον 6ο αιώνα, μετά τον καταστροφικό σεισμό του 551, από τον Ιουστινιανό με υλικά παρμένα από προχριστιανικά κτίσματα της περιοχής. Για αιώνες, όποιος ήλεγχε αυτό το ύψωμα έλεγχε την πρόσβαση στην πόλη: το πολιόρκησαν Σλάβοι, Σαρακηνοί, Βούλγαροι, Νορμανδοί, χωρίς ποτέ να το κατακτήσουν στους πρώτους βυζαντινούς αιώνες. Στη βορειοανατολική γωνία του, εκεί όπου υψώνεται φυσικό ανάχωμα, υπάρχει δεύτερος, εσωτερικός οχυρός περίβολος, το σημείο όπου η φρουρά καταφεύγε σε περίπτωση έσχατης ανάγκης, ένα είδος εσωτερικού «μπαλκονιού» μέσα στο μπαλκόνι.
Η ίδια θέα που σήμερα χαρίζεται δωρεάν σε κάθε επισκέπτη είχε, μέχρι το 1926, εντελώς διαφορετικό κοινό: ο ψηλός πύργος που σώζεται στη βορειοανατολική πλευρά του Κάστρου λειτουργούσε ως φυλακή από το 1880, με τους κρατούμενους να φορούν τις δικές τους ρούχα από το σπίτι, σε μια εικόνα που, όπως καταγράφεται, δεν θύμιζε καθόλου τη σύγχρονη αντίληψη για κρατούμενους. Δηλαδή το ίδιο σημείο όπου σήμερα κάποιος πίνει καφέ θαυμάζοντας τον Πατραϊκό, ήταν μέχρι πριν από έναν αιώνα το σημείο όπου κάποιος κρατούνταν χωρίς δυνατότητα να φύγει.
Τα Ψηλά Αλώνια: Το μπαλκόνι της καθημερινότητας
Πιο κάτω από το Κάστρο, στο επίπεδο της Άνω Πόλης, βρίσκεται η πλατεία Υψηλών Αλωνίων — η μεγαλύτερη πλατεία σε ολόκληρη την Ελλάδα. Το όνομα της ίδιας της πλατείας προδίδει τη λειτουργία της: «αλώνια» σημαίνει ότι η περιοχή χρησιμοποιούνταν κάποτε για το αλώνισμα της σοδειάς — μια πρακτική, αγροτική χρήση, πολύ πριν μετατραπεί σε αστικό κέντρο αναψυχής. Όποιος στέκεται σήμερα στα Ψηλά Αλώνια έχει «όλη την Πάτρα στα πόδια του», όπως περιγράφεται χαρακτηριστικά, μια θέα που εκτείνεται μέχρι τη γέφυρα Ρίου-Αντιρρίου, την μεγαλύτερη καλωδιωτή γέφυρα της χώρας.
Η διαφορά ανάμεσα σε αυτό το μπαλκόνι και το Κάστρο είναι ακριβώς ο λόγος για τον οποίο και τα δύο αξίζουν: το Κάστρο είναι το μπαλκόνι της εξουσίας και της επιτήρησης, τα Ψηλά Αλώνια είναι το μπαλκόνι της απλής, καθημερινής ζωής — του καφέ, της βόλτας, του παγωτού. Η πόλη εξακολουθεί να χρειάζεται και τα δύο.
Οι σκάλες ως μπαλκόνια-πέρασμα
Υπάρχει και μια τρίτη κατηγορία μπαλκονιού, λιγότερο μνημειακή αλλά εξίσου σταθερή στην καθημερινότητα της πόλης: οι μεγάλες σκάλες που συνδέουν Άνω και Κάτω Πόλη κυρίως η σκάλα της Αγίου Νικολάου και της Γεροκωστοπούλου. Και οι δύο, εκτός από τη λειτουργία τους ως πέρασμα, λειτουργούν ως ενδιάμεσα σημεία θέας: η κορυφή της σκάλας Αγίου Νικολάου δίνει θέα προς το κέντρο της πόλης, τον Πατραϊκό και τα βουνά της Αιτωλοακαρνανίας, ενώ η σκάλα της Γεροκωστοπούλου δίνει ανεμπόδιστη θέα μέχρι το λιμάνι. Σε αντίθεση με το Κάστρο ή τα Ψηλά Αλώνια, αυτά τα μπαλκόνια δεν είναι προορισμός από μόνα τους είναι θέα που συναντάς στον δρόμο, ανεβαίνοντας από το ένα επίπεδο της πόλης στο άλλο.
Η Αχαΐα Κλάους: Το μπαλκόνι που έγινε εργαλείο διπλωματίας
Υπάρχει και ένα τέταρτο μπαλκόνι, λίγο έξω από τα τείχη της ίδιας της πόλης, που έχει τη δική του, εντελώς διαφορετική σχέση με τη θέα: το οινοποιείο Αχαΐα Κλάους, χτισμένο σε καταπράσινο λόφο οκτώ χιλιόμετρα νοτιοανατολικά του κέντρου, με τις πέτρινες κατασκευές του να αγναντεύουν τον Πατραϊκό Κόλπο. Η ιστορία του ξεκινά το 1859, όταν ο Βαυαρός Γουσταύος Κλάους, που είχε έρθει στην Πάτρα ως εκπρόσωπος γερμανικής εταιρείας εμπορίου σταφίδας, αγόρασε έκταση 82,6 στρεμμάτων στην περιοχή του Ριγανόκαμπου από τον κτηματία Γεώργιο Κωστάκη. Η εταιρεία ιδρύθηκε επίσημα το 1861, σε μια περίοδο γενικευμένης πολιτικής αστάθειας στην Ελλάδα, αμέσως μετά την έξωση του βασιλιά Όθωνα.
Η διαφορά αυτού του μπαλκονιού από τα προηγούμενα είναι ότι η θέα δεν ήταν ποτέ απλά θέα, ήταν μέρος μιας συνειδητής στρατηγικής να μετατραπεί ένα εμπορικό κτήμα σε διεθνές σημείο αναφοράς. Ο Κλάους κατάλαβε νωρίς πως η εικόνα του τόπου, ο λόφος, τα πέτρινα κελάρια, η θέα προς τον κόλπο, ήταν εξίσου σημαντική με το ίδιο το κρασί για να πείσει σημαντικά πρόσωπα να επισκεφτούν την Πάτρα. Το 1885 έπεισε την ίδια την αυτοκράτειρα Ελισάβετ της Αυστροουγγαρίας («Σίσσυ») να επισκεφτεί το κτήμα, η πρώτη διάσημη επισκέπτριά του, και προς τιμήν της ονόμασε ένα ολόκληρο κελάρι «Αυτοκρατορικό» (Imperial Cellar), χτισμένο το 1873. Ο ίδιος ο Κλάους θεωρείται σήμερα ο ιδρυτής του θεσμού του οινοτουρισμού στην Ελλάδα — δηλαδή της ιδέας ότι η θέα και η εμπειρία γύρω από το κρασί μπορούν να πουληθούν εξίσου με το ίδιο το προϊόν.
Η στρατηγική απέδωσε με τρόπο που λίγα ελληνικά μνημεία μπορούν να ισχυριστούν: στα κελάρια της Αχαΐα Κλάους έχουν περάσει, σύμφωνα με καταγραφές επισκεπτών, ο Όττο φον Μπίσμαρκ, ο συνθέτης Φραντς Λιστ, ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ο στρατηγός Μοντγκόμερι, ο επιστήμονας Αλεξάντερ Φλέμινγκ, ο Αριστοτέλης Ωνάσης, η Μελίνα Μερκούρη, αλλά και αλλεπάλληλοι βασιλείς και βασίλισσες της Ευρώπης. Κάθε επίσκεψη αφηνε ίχνος: πολλά από τα βαρέλια του κτήματος είναι αφιερωμένα σε ονόματα επισκεπτών, μετατρέποντας το ίδιο το κελάρι σε κάτι ανάμεσα σε μουσείο και βιβλίο επισκεπτών.
Σε αντίθεση με το Κάστρο ή τα Ψηλά Αλώνια, που είναι δημόσιος χώρος ανοιχτός σε όλους εξ ορισμού, η θέα της Αχαΐα Κλάους ήταν για δεκαετίες προνόμιο συγκεκριμένων, επιλεγμένων επισκεπτών, αυτοκρατόρων, πολιτικών, καλλιτεχνών. Μόνο αργότερα, με την ανάπτυξη του οργανωμένου τουρισμού, άνοιξε συστηματικά και στο ευρύ κοινό. Είναι, δηλαδή, το μόνο μπαλκόνι της πόλης που ξεκίνησε αποκλειστικό και κατέληξε δημόσιο, αντίστροφη πορεία από το Κάστρο, που ξεκίνησε ως σημείο ελέγχου και κατέληξε ανοιχτό σε όλους.
Τα μπαλκόνια μιας πόλης δεν είναι ποτέ τυχαία. Επιλέγονται από τη γεωγραφία, κληρονομούνται από την ιστορία, και αλλάζουν χρήση χωρίς ποτέ να αλλάξουν θέση. Στην Πάτρα, το πιο ψηλό σημείο θέας ήταν για αιώνες το πιο επικίνδυνο σημείο να βρίσκεσαι, μετώπισμα πολιορκιών, φυλακή, στρατιωτικό φυλάκιο. Το γεγονός ότι σήμερα ανεβαίνει κανείς εκεί ελεύθερα, χωρίς κίνδυνο, για να πιει καφέ ατενίζοντας το ίδιο τοπίο, είναι ίσως η πιο ήσυχη απόδειξη πόσο έχει αλλάξει η ίδια η έννοια της ασφάλειας μέσα στους αιώνες, ακόμα και όταν η θέα παραμένει ακριβώς η ίδια.
Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη
Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.
Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News
