Τι διαβάζουμε | «Το δωμάτιο του Τζοβάνι»: Ο φόβος που ντύθηκε κανονική ζωή
Ο James Baldwin αφηγείται έναν έρωτα στο Παρίσι και παρακολουθεί με αμείλικτη ακρίβεια τη στιγμή κατά την οποία η ντροπή μετατρέπεται σε σκληρότητα.
Ταυτότητα βιβλίου
Τίτλος: Το δωμάτιο του Τζοβάνι
Συγγραφέας: James Baldwin
Μετάφραση: Τερέζα Βεκιαρέλλη
Εκδόσεις: Μεταίχμιο
Είδος: Μυθιστόρημα
Σελίδες: 308
Ο Ντέιβιντ ζει στο Παρίσι, μακριά από την Αμερική και από κάθε απόφαση που θα μπορούσε να δώσει συγκεκριμένο σχήμα στη ζωή του. Η σχέση του με την Έλα βρίσκεται σε αναμονή, καθώς εκείνη ταξιδεύει στην Ισπανία προσπαθώντας να αποφασίσει αν θέλει να τον παντρευτεί. Εκείνος έχει ξεμείνει από χρήματα, αλλά και από πειστικές απαντήσεις για όσα αναζητά στην Ευρώπη.
Ένα βράδυ γνωρίζει τον Τζοβάνι, έναν νεαρό Ιταλό που εργάζεται πίσω από την μπάρα ενός παρισινού νυχτερινού μαγαζιού. Η έλξη γεννιέται σχεδόν αμέσως. Ο Ντέιβιντ μετακομίζει στο μικρό δωμάτιό του και οι δυο τους αρχίζουν να ζουν μέσα σε μια παράξενη αναστολή του χρόνου, προστατευμένοι προσωρινά από τον έξω κόσμο.
Η επιστροφή της Έλα φέρνει τον Ντέιβιντ μπροστά σε μια επιλογή που έχει αναβάλει από πολύ νωρίτερα. Το πραγματικό δίλημμα αφορά λιγότερο τα δύο πρόσωπα και περισσότερο την εικόνα που θέλει να διατηρήσει για τον εαυτό του: τον άνδρα που επιθυμεί και εκείνον που πιστεύει ότι επιτρέπεται να είναι.
Διαβάστε επίσης: Τι διαβάζουμε | «Κρυφτό»: Ο Chris Carter αλλάζει τους κανόνες λίγο πριν πιστέψεις ότι τους έμαθες
Ο Ντέιβιντ αφηγείται και ταυτόχρονα κρύβεται
Το μυθιστόρημα ξετυλίγεται μέσα από τη φωνή του Ντέιβιντ, ο οποίος κοιτάζει πίσω γνωρίζοντας πλέον το βάρος των επιλογών του. Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση δημιουργεί την αίσθηση εξομολόγησης, χωρίς να μετατρέπεται σε αίτημα επιείκειας.
Ο Ντέιβιντ διαθέτει αρκετή αυτογνωσία ώστε να αναγνωρίζει τη σκληρότητά του. Βλέπει τον φόβο του Τζοβάνι, καταλαβαίνει την αγάπη του και αντιλαμβάνεται την εξάρτησή του. Την ίδια στιγμή, χρησιμοποιεί κάθε δυνατή υπεκφυγή για να αποφύγει την ευθύνη που συνοδεύει αυτή τη γνώση.
Εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα του Baldwin. Ο αφηγητής του δεν εξαπατά απλώς τους άλλους· έχει κατασκευάσει μια ολόκληρη ζωή μέσα στην οποία μπορεί να εξαπατά τον εαυτό του. Μετατρέπει τις επιθυμίες του σε προσωρινά περιστατικά, τις αποφάσεις του σε πράγματα που «απλώς συνέβησαν» και τις πληγές που προκαλεί σε αναπόφευκτες συνέπειες μιας δύσκολης κατάστασης.
Η αφήγησή του αποκαλύπτει συνεχώς περισσότερα από όσα θα ήθελε ο ίδιος να παραδεχτεί. Ο αναγνώστης ακούει τις δικαιολογίες, αλλά ταυτόχρονα βλέπει τα σημεία όπου εκείνες καταρρέουν. Ο Ντέιβιντ ξέρει· απλώς δεν θέλει να ζήσει σύμφωνα με αυτό που ξέρει.
Το δωμάτιο ως δεύτερο σώμα
Το δωμάτιο του Τζοβάνι είναι μικρό, ακατάστατο και σχεδόν αποκομμένο από τον εξωτερικό κόσμο. Τα παράθυρά του έχουν καλυφθεί, οι τοίχοι βρίσκονται σε μια μόνιμη κατάσταση επισκευής και αντικείμενα μιας ολόκληρης ζωής συνωστίζονται σε έναν χώρο που με δυσκολία χωρά δύο ανθρώπους.
Ο Τζοβάνι σχεδιάζει διαρκώς να το αλλάξει. Γκρεμίζει κομμάτια του τοίχου, μετακινεί πράγματα και φαντάζεται μια διαφορετική εκδοχή του. Η προσπάθειά του έχει κάτι βαθιά συγκινητικό: επιχειρεί να μετατρέψει ένα προσωρινό κατάλυμα σε κοινή ζωή.
Ο Ντέιβιντ παρατηρεί τον ίδιο χώρο και βλέπει όλο και περισσότερο μια παγίδα. Στην αρχή, το δωμάτιο του επιτρέπει να απομονώσει την επιθυμία του από την υπόλοιπη ταυτότητά του. Όσα συμβαίνουν εκεί μπορούν να θεωρηθούν μια εμπειρία δίχως συνέχεια. Όσο όμως ο Τζοβάνι ζητά διάρκεια, το δωμάτιο παύει να λειτουργεί ως ασφαλής κρυψώνα.
Ο Baldwin το φορτίζει με συμβολισμούς χωρίς να το αποσυνδέει από την πραγματικότητα. Ο χώρος κουβαλά τη φτώχεια του Τζοβάνι, τη θέση του ως ξένου και την αδυναμία του να φανταστεί μια εύκολη έξοδο. Ο Ντέιβιντ έχει έναν πατέρα στην Αμερική, χρήματα που μπορεί να ζητήσει και μια αρραβωνιαστικιά που του προσφέρει κοινωνική αναγνώριση. Ο Τζοβάνι έχει ένα δωμάτιο, μια επισφαλή εργασία και ανθρώπους που συνδέουν τη βοήθειά τους με ανταλλάγματα.
Η σχέση τους παραμένει ερωτική, αλλά δεν είναι ποτέ ισότιμη.
Η Έλα πέρα από τον ρόλο της «άλλης γυναίκας»
Η Έλα θα μπορούσε να λειτουργεί απλώς ως η γυναίκα που επιστρέφει και διαταράσσει την ισορροπία. Ο Baldwin την τοποθετεί μέσα στον ίδιο μηχανισμό κοινωνικών προσδοκιών που πιέζει και τον Ντέιβιντ.
Η απουσία της στην Ισπανία αποτελεί μια προσπάθεια να ανακαλύψει τι μπορεί να σημαίνει ελευθερία για μια γυναίκα της εποχής της. Επιστρέφει έχοντας πειστεί ότι η ανεξαρτησία περνά τελικά μέσα από τη δέσμευση σε έναν άνδρα. Ο γάμος, η οικογένεια και η μητρότητα εμφανίζονται στα μάτια της ως τρόποι για να αποκτήσει σταθερή θέση στον κόσμο.
Ο Ντέιβιντ προσκολλάται σε αυτή την προοπτική επειδή του προσφέρει μια αναγνωρίσιμη εκδοχή του εαυτού του. Η Έλα, όμως, δεν είναι μια αφηρημένη υπόσχεση «κανονικότητας». Είναι ένας άνθρωπος που επενδύει τη ζωή του σε όσα εκείνος της επιτρέπει να πιστεύει.
Η παρουσία της δίνει στο βιβλίο μεγαλύτερο ηθικό βάθος. Ο φόβος του Ντέιβιντ δεν πλήττει μόνο τη σχέση του με τον Τζοβάνι. Διαχέεται σε κάθε δεσμό του, επειδή η επιθυμία να προστατεύσει την εικόνα του τον υποχρεώνει να χρησιμοποιεί τους άλλους ως αποδείξεις μιας ταυτότητας που δεν μπορεί να κατοικήσει.
Το Παρίσι των σωμάτων και των συναλλαγών
Το Παρίσι του Baldwin κινείται μακριά από τη ρομαντική καρτ ποστάλ. Η ζωή του απλώνεται σε υπόγεια μπαρ, φθηνά δωμάτια, καφέ που ανοίγουν πριν από την αυγή και δρόμους όπου ο έρωτας συναντά διαρκώς το χρήμα, την εξουσία και την ανάγκη.
Οι οικονομικά ισχυρότεροι άνδρες αγοράζουν χρόνο, προσοχή και σώματα. Οι νεότεροι προσπαθούν να μετατρέψουν την ομορφιά τους σε μέσο επιβίωσης. Η τρυφερότητα συνυπάρχει με τη συναλλαγή και η επιθυμία σπάνια μένει ανεπηρέαστη από το ποιος διαθέτει χρήματα, εργασία, σπίτι ή κοινωνική θέση.
Ο Τζοβάνι αρνείται να αντιμετωπίσει τον εαυτό του ως εμπόρευμα, ενώ γνωρίζει ότι η επιβίωσή του εξαρτάται συχνά από ανθρώπους που ακριβώς έτσι τον βλέπουν. Ο Ντέιβιντ παρατηρεί αυτή τη συνθήκη και την αποδοκιμάζει, χωρίς να αντιλαμβάνεται πάντα πόσο εύκολα αναπαράγει ο ίδιος την ίδια ανισορροπία.
Ο Baldwin επιλέγει λευκούς πρωταγωνιστές, αλλά διατηρεί στο κέντρο ένα από τα βασικά ζητήματα ολόκληρου του έργου του: τον μύθο της αμερικανικής αθωότητας. Ο Ντέιβιντ πιστεύει ότι μπορεί να περάσει τον Ατλαντικό, να δοκιμάσει μια άλλη ζωή και έπειτα να επιστρέψει στην παλιά του ταυτότητα χωρίς ίχνη. Η Ευρώπη γίνεται για εκείνον ένα διάλειμμα από τις συνέπειες. Ο Τζοβάνι γνωρίζει ότι κανένας ωκεανός δεν αρκεί για να απομακρύνει έναν άνθρωπο από όσα κουβαλά.
Η γραφή που κλείνει σταδιακά την πόρτα
Η γλώσσα του Baldwin συνδυάζει τον αισθησιασμό με μια σταθερή αίσθηση κινδύνου. Τα σώματα φωτίζονται για μια στιγμή και αμέσως μετά μοιάζουν εκτεθειμένα. Τα παράθυρα, οι καθρέφτες, οι πόρτες και το νερό επιστρέφουν σε όλο το βιβλίο, συνδέοντας την επιθυμία με την ανάγκη διαφυγής.
Οι δρόμοι του Παρισιού έχουν ήχο, μυρωδιά και θερμοκρασία. Η νυχτερινή πόλη είναι γεμάτη πρόσωπα που κοιτάζουν και περιμένουν, ενώ τα ξημερώματα προσφέρουν μια σύντομη, σχεδόν απατηλή αίσθηση καθαρότητας. Ο Baldwin γνωρίζει πώς να μετακινείται από τη δημόσια ζωή στην πιο ιδιωτική σκέψη χωρίς να χαλαρώνει την ένταση.
Ο αφηγηματικός ιστός είναι λιτός και η αναδρομική αφήγηση φορτίζει κάθε σκηνή με τη γνώση ότι αυτή η εύθραυστη ισορροπία δεν μπορεί να διαρκέσει. Η δύναμη του βιβλίου βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο η κάθε σκηνή αποκτά διαφορετικό νόημα καθώς ο Ντέιβιντ πλησιάζει στην παραδοχή όσων είχε ήδη καταλάβει.
Οι ρωγμές ενός βιβλίου του 1956
Ορισμένες απόψεις για τις γυναίκες κουβαλούν έντονα τις αντιλήψεις της εποχής, ενώ μερικές περιγραφές προσώπων της παρισινής ομοφυλοφιλικής νύχτας είναι σκληρές και αγγίζουν την καρικατούρα. Οι σελίδες αυτές μπορούν να ξενίσουν έναν σημερινό αναγνώστη.
Μεγάλο μέρος αυτής της παραμορφωτικής ματιάς ανήκει στον Ντέιβιντ. Βλέπει στους άλλους μια πιθανή εκδοχή του μέλλοντός του και αντιδρά με αποστροφή, επειδή φοβάται ότι μπορεί να τους μοιάσει. Η περιφρόνησή του στρέφεται κυρίως εναντίον όσων τολμούν να κάνουν ορατό αυτό που ο ίδιος πασχίζει να κρύψει.
Το μυθιστόρημα, ωστόσο, δεν ξεφεύγει πάντοτε πλήρως από τα σχήματα που εξετάζει. Οι γυναίκες εξακολουθούν να φωτίζονται κυρίως μέσα από το ανδρικό βλέμμα και η θηλυκότητα συνδέεται συχνά με την εξάρτηση ή την απειλή. Η επιφύλαξη αυτή δεν ακυρώνει το έργο. Υπενθυμίζει ότι ακόμη και ένα ριζοσπαστικό βιβλίο συνομιλεί με τους περιορισμούς της εποχής που το γέννησε.
Γιατί να το διαβάσετε
Για τον τρόπο με τον οποίο ο James Baldwin μετατρέπει την εσωτερικευμένη ντροπή σε χαρακτήρα, χώρο και αφηγηματική ένταση. Για έναν ήρωα που αποκαλύπτεται ακόμη και όταν προσπαθεί να κρυφτεί. Για την Έλα, που αρνείται να παραμείνει απλό άλλοθι, και για τον Τζοβάνι, που χωρά πολύ περισσότερα από τον ρόλο του πληγωμένου εραστή.
Κυρίως, για το ερώτημα που αφήνει πίσω του: πόση βία μπορεί να προκαλέσει ένας άνθρωπος όταν προτιμά να προστατεύσει την εικόνα του αντί να αναλάβει την αλήθεια του;
Το δωμάτιο του Τζοβάνι είναι ένα συμπυκνωμένο και απαιτητικό μυθιστόρημα, το οποίο διαβάζεται σαν εξομολόγηση και παραμένει σαν κατηγορία.Ο Baldwin δεν ζητά από τον αναγνώστη να αποφασίσει ποιον έπρεπε να αγαπήσει ο Ντέιβιντ. Του ζητά να δει καθαρά όσα έκανε στους άλλους επειδή φοβήθηκε να αγαπήσει χωρίς άλλοθι.
Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη
Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.
Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News
