Αχαΐα: 140 χρόνια πληθυσμιακών ανατροπών – Το δημογραφικό «φρένο» στην Πάτρα

Νίκος Γιαννακόπουλος

Η ιστορία σχετικά με την εξέλιξη του πληθυσμού στην Αχαΐα δείχνει (γράφημα) ότι η Πάτρα και οι γύρω περιοχές ακολούθησαν κοινή ανοδική πορεία για πολλές δεκαετίες, αλλά με διαφορετική ένταση. Η Πάτρα μεγάλωσε σταθερά ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ η περιαστική ζώνη άρχισε να αυξάνεται πολύ ταχύτερα κυρίως μετά το 1970, όταν η κατοικία και η καθημερινή ζωή άρχισαν να απλώνονται έξω από το κέντρο. Από το 2001 και μετά, όμως, και οι δύο καμπύλες σχεδόν σταθεροποιούνται, ένδειξη ότι η παλιά δυναμική πληθυσμιακής επέκτασης έχει πλέον εξασθενήσει αισθητά.
Η καταγραφή 15 απογραφών που καλύπτουν 140 χρόνια ιστορίας δείχνουν ότι η μεγάλη δημογραφική αλλαγή δεν είναι μόνο πόσοι κάτοικοι έμειναν στην Αχαΐα, αλλά πού συγκεντρώθηκαν: στην Πάτρα, γύρω από την πόλη και κοντά στην ακτή. Η ορεινή ενδοχώρα ακολούθησε την αντίθετη πορεία. Σήμερα, όμως, ακόμη και οι περιοχές που κέρδιζαν πληθυσμό επί δεκαετίες δείχνουν να χάνουν την παλιά τους δυναμική.

140 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑΒΟΛΩΝ
Η συζήτηση για το δημογραφικό γίνεται συνήθως με έναν αριθμό: πόσους κατοίκους έχουμε σήμερα και πόσους είχαμε πριν από 10 ή 20 χρόνια. Στην περίπτωση της Αχαΐας, όμως, αυτή η σύγκριση αφήνει έξω το πιο ενδιαφέρον μέρος της ιστορίας.
Αν παρακολουθήσουμε τους ίδιους οικισμούς σε βάθος χρόνου, από τις απογραφές του 19ου αιώνα μέχρι σήμερα, βλέπουμε ότι η μεγάλη αλλαγή δεν ήταν απλώς πληθυσμιακή. Ηταν κυρίως γεωγραφική. Ο πληθυσμός συγκεντρώθηκε σταδιακά στην Πάτρα, αργότερα στις περιοχές γύρω από αυτήν και γενικότερα στις χαμηλές και παράκτιες ζώνες. Την ίδια στιγμή, μεγάλο μέρος της ορεινής Αχαΐας ακολούθησε μια εντελώς διαφορετική πορεία.
Η επεξεργασία των απογραφών από το 1879 έως το 2021 και η σύνδεση των ιστορικών οικισμών με τη σημερινή γεωγραφία μάς επιτρέπουν να δούμε αυτή τη μεταβολή σε μια χρονική κλίμακα που σπάνια χρησιμοποιείται στη δημόσια συζήτηση.

Η ΠΑΤΡΑ ΣΤΟ ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ
Η Πάτρα το 1879 είχε περίπου 25.000 κατοίκους. Στις αρχές του 20ού αιώνα είχε ήδη μεγαλώσει σημαντικά, μετά τον πόλεμο η αύξηση επιταχύνθηκε και το 1981 είχε ξεπεράσει τις 140.000. Σήμερα βρίσκεται κοντά στις 170.000 κατοίκους.
Η πορεία αυτή δεν είναι δύσκολο να εξηγηθεί. Για δεκαετίες η Πάτρα συγκέντρωνε όσα αναζητούσε ένας άνθρωπος ή μια οικογένεια που εγκατέλειπε έναν μικρότερο οικισμό: περισσότερες δουλειές, σχολεία και εκπαίδευση, νοσοκομεία, εμπόριο, μεταφορές και δημόσιες υπηρεσίες. Η πληθυσμιακή συγκέντρωση ήταν, με αυτή την έννοια, και μια αναζήτηση καλύτερης καθημερινής ζωής.
Αυτό είναι σημαντικό, γιατί συχνά αντιμετωπίζουμε το δημογραφικό σαν να αφορά μόνο γεννήσεις και θανάτους. Στην πραγματικότητα αφορά επίσης τις επιλογές των ανθρώπων. Πού μπορούν να βρουν δουλειά; Πού μπορούν να μεγαλώσουν μια οικογένεια; Πού έχουν πρόσβαση σε γιατρό, σχολείο και υπηρεσίες, χωρίς να χρειάζεται να διανύουν μεγάλες αποστάσεις;

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΣΤΑ ΠΡΟΑΣΤΙΑ
Για περισσότερο από έναν αιώνα, η απάντηση σε πολλά από αυτά τα ερωτήματα οδηγούσε όλο και περισσότερο προς την Πάτρα. Μετά την Πάτρα ήρθαν οι γύρω περιοχές. Οταν η Πάτρα μεγάλωσε αρκετά, η πληθυσμιακή ανάπτυξη άρχισε να απλώνεται στους κοντινούς οικισμούς. Περιοχές όπως το Ρίο, η Οβριά, η Παραλία, τα Δεμένικα, το Ακταίο και ο Αγιος Βασίλειος ενισχύθηκαν ιδιαίτερα στις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα.

Η ΟΡΕΙΝΗ ΑΧΑΪΑ
Για πολλούς ορεινούς οικισμούς, η μεταπολεμική περίοδος ήταν το σημείο καμπής. Από το 1950 και ύστερα, η παραδοσιακή αγροτική οικονομία έχασε τη σημασία που είχε, οι δουλειές συγκεντρώθηκαν περισσότερο στις πόλεις και σημαντικό μέρος των νεότερων γενεών έφυγε.
Το αποτέλεσμα είναι ότι σήμερα υπάρχουν ουσιαστικά δύο διαφορετικές ομάδες εντός της Αχαΐας. Η μία είναι η χαμηλή, παράκτια και περισσότερο συνδεδεμένη με την Πάτρα Αχαΐα. Η άλλη είναι η ορεινή και πιο απομακρυσμένη ενδοχώρα, όπου η πληθυσμιακή βάση έχει περιοριστεί σημαντικά.
Η διαφορά αυτή δεν αφορά μόνο τον αριθμό των κατοίκων. Αφορά άμεσα το βιοτικό επίπεδο.

ΣΤΑΣΙΜΟΤΗΤΑ
Υπάρχει όμως ένα νέο στοιχείο που διαφοροποιεί τη σημερινή περίοδο από το μεγαλύτερο μέρος του 20ού αιώνα. Η Πάτρα δεν αυξάνεται πληθυσμιακά πλέον όπως παλιά.
Το 2001 είχε περίπου 170.000 κατοίκους. Είκοσι χρόνια αργότερα βρίσκεται ουσιαστικά στο ίδιο επίπεδο. Και η περιαστική ζώνη, που για χρόνια απορροφούσε μέρος της ανάπτυξης της πόλης, εμφανίζει επίσης σαφή επιβράδυνση και στις τελευταίες απογραφές μικρή υποχώρηση.
Αυτό είναι ίσως η σημαντικότερη ένδειξη για το μέλλον. Για πολλές δεκαετίες υπήρχε στην Αχαΐα ένας εσωτερικός μηχανισμός αναπλήρωσης. Η ορεινή ενδοχώρα έχανε πληθυσμό, αλλά η Πάτρα κέρδιζε. Οταν αργότερα επιβραδύνθηκε το κέντρο, συνέχισαν να μεγαλώνουν οι γύρω περιοχές. Τώρα φαίνεται ότι και αυτή η δεύτερη πηγή πληθυσμιακής αύξησης εξασθενεί.
Η Αχαΐα μπορεί επομένως να περνά από μια περίοδο κατά την οποία το κύριο πρόβλημα δεν θα είναι πια η μετακίνηση του πληθυσμού από το ένα μέρος του Νομού στο άλλο, αλλά η συνολικότερη δυνατότητα της περιοχής να διατηρεί και να προσελκύει κατοίκους.

ΤΟ ΕΠΟΜΕΝΟ ΣΤΟΙΧΗΜΑ
Το επόμενο δημογραφικό στοίχημα είναι η ποιότητα ζωής. Γι’ αυτό η επόμενη περίοδος δεν μπορεί να κριθεί μόνο από το αν θα χτιστούν περισσότερα σπίτια ή αν η Πάτρα θα επεκταθεί λίγο ακόμη προς τα προάστια. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν ένας νέος άνθρωπος έχει λόγο να μείνει. Αν μπορεί να βρει μια δουλειά που να του επιτρέπει να ζήσει αξιοπρεπώς. Αν μπορεί να πληρώσει μια κατοικία χωρίς να εξαντλεί μεγάλο μέρος του εισοδήματός του. Αν μπορεί να μετακινείται εύκολα. Αν μια οικογένεια βρίσκει καλές υπηρεσίες υγείας και εκπαίδευσης. Αν υπάρχουν δημόσιοι χώροι, ασφάλεια και μια καθημερινότητα που δεν εξαντλείται σε χρόνο και κόστος μετακίνησης.

ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΖΗΤΟΥΜΕΝΑ
Για την Πάτρα υπάρχει και ένα ιδιαίτερο πλεονέκτημα: το Πανεπιστήμιο φέρνει συνεχώς νέους ανθρώπους στην περιοχή. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι πόσοι από αυτούς θα βρουν μετά τις σπουδές τους έναν λόγο να μείνουν.
Για τις περιαστικές περιοχές το ζητούμενο είναι διαφορετικό. Η εποχή της συνεχούς επέκτασης μπορεί να φτάνει στο τέλος της. Χρειάζεται μεγαλύτερη έμφαση στην ποιότητα των υπηρεσιών, στις μετακινήσεις και στην καλύτερη σύνδεσή τους με την πόλη.
Και για την ορεινή Αχαΐα ο στόχος δεν μπορεί να είναι η επιστροφή στους πληθυσμούς του παρελθόντος. Πρέπει να είναι κάτι πιο ρεαλιστικό και ουσιαστικό: το να μπορεί κάποιος να επιλέξει να ζήσει εκεί χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αποδέχεται χειρότερη πρόσβαση στην υγεία, την εκπαίδευση, τις μεταφορές ή την ψηφιακή σύνδεση.

ΕΥΚΑΙΡΙΕΣ
Η μακρά ιστορία των οικισμών της Αχαΐας δείχνει, τελικά, κάτι πολύ απλό.
Ο πληθυσμός ακολουθεί τις ευκαιρίες και την ποιότητα ζωής.
Για έναν αιώνα η κατεύθυνση ήταν προς την Πάτρα και αργότερα προς τις γύρω περιοχές. Σήμερα, όμως, ακόμη και αυτές οι ζώνες δεν έχουν πια την πληθυσμιακή ορμή του παρελθόντος.
Το επόμενο δημογραφικό κεφάλαιο της Αχαΐας θα κριθεί επομένως λιγότερο από το πού θα μετακινηθεί ο πληθυσμός και περισσότερο από το αν η περιοχή θα παραμένει ένας τόπος στον οποίο οι άνθρωποι επιλέγουν να ζουν.
*Ο Νίκος Γιαννακόπουλος είναι καθηγητής, πρόεδρος του Τμήματος Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Πατρών.

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News