Από τη «Σεξωγήινη» στις «Τρελές Σφαίρες»: Οι ελληνικοί τίτλοι που ξαναβάφτισαν το σινεμά
Πριν οι πρωτότυποι τίτλοι γίνουν σχεδόν ιεροί και πριν το κοινό ψάχνει τα πάντα online, οι ξένες ταινίες στην Ελλάδα περνούσαν από ένα δεύτερο βάφτισμα. Άλλοτε εμπορικό, άλλοτε ευρηματικό, άλλοτε ακατανόητο, συχνά απολαυστικό εκ των υστέρων. Οι ελληνικοί τίτλοι δεν μετέφραζαν πάντα· πολλές φορές πουλούσαν, εξηγούσαν, φώναζαν ή έκαναν spoiler χωρίς τύψεις.
Κάποτε, πριν μάθουμε να λέμε τους τίτλους των ταινιών σχεδόν πάντα στα αγγλικά, οι ξένες παραγωγές έφταναν στην Ελλάδα και ξαναγεννιούνταν στην προθήκη του σινεμά. Περνούσαν από το χέρι της διανομής, της αφίσας, του ταμείου, αργότερα του βιντεοκλάμπ. Εκεί, ο τίτλος έπρεπε να κάνει δουλειά. Να τραβήξει μάτι. Να γεμίσει αίθουσα. Να πουλήσει γέλιο, δράση, μυστήριο, έρωτα, τρόμο, ακόμη και αν ο πρωτότυπος τίτλος είχε άλλη πρόθεση.
Γι’ αυτό και πολλοί ελληνικοί τίτλοι παλιών ξένων ταινιών μοιάζουν σήμερα σαν μικρά πολιτιστικά τεκμήρια. Δείχνουν πώς σκεφτόταν η αγορά, πώς φλέρταρε με το κοινό, πώς φανταζόταν τον θεατή που στεκόταν μπροστά σε μια αφίσα ή σε ένα ράφι με κασέτες και έπρεπε να αποφασίσει μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα.
Το My Stepmother Is an Alien έφτασε στην Ελλάδα ως «Η Σεξωγήινη». Ο πρωτότυπος τίτλος έλεγε απλώς ότι η μητριά είναι εξωγήινη. Η ελληνική απόδοση είδε Κιμ Μπέισινγκερ, είδε εποχή, είδε εμπορική ευκαιρία και γέννησε μια λέξη που μοιάζει βγαλμένη από την πιο αχαλίνωτη βιτρίνα βιντεοκλάμπ. Μια λέξη αστεία, άβολη, πιασάρικη, σχεδόν ακαταμάχητη μέσα στην υπερβολή της.
Αυτή ήταν μία μόνο πλευρά του φαινομένου. Υπήρχαν τίτλοι που έβαζαν σεξουαλικό υπαινιγμό εκεί όπου υπήρχε απλώς κωμωδία. Τίτλοι που πρόσθεταν «τρέλα» σε κάθε πιθανή εκδοχή χιούμορ. Τίτλοι που εξηγούσαν την υπόθεση με τη χάρη δελτίου αποστολής. Τίτλοι που πρόδιδαν βασικά στοιχεία της ταινίας. Και τίτλοι που, μέσα στην ελευθερία τους, κατέληγαν πιο εύστοχοι από μια πιστή μετάφραση.
Διαβάστε επίσης: Backrooms: Από το YouTube στο Χόλιγουντ – Η κρυφή σκηνή των horror shorts
Όταν ο τίτλος έπαιρνε το ταμείο από το χέρι
Η ελληνική διανομή δεν είχε πάντα άγχος ακρίβειας. Είχε άγχος προσέλκυσης. Το κοινό έπρεπε να καταλάβει γρήγορα τι είδος ταινίας είχε μπροστά του. Κωμωδία; Να γελάει ο τίτλος πριν γελάσει ο θεατής. Περιπέτεια; Να μπει το όνομα του σταρ μπροστά. Θρίλερ; Να μυρίσει απειλή από την πρώτη λέξη.
Το The Cable Guy έγινε «Ο Κολλιτσίδας». Ο τίτλος κουβαλά μια ελληνικότητα σχεδόν λαϊκής ατάκας. Δεν μεταφράζει τον τεχνικό της καλωδιακής. Περιγράφει την αίσθηση του ανθρώπου που κολλάει πάνω σου και δεν φεύγει. Από μια άποψη, πιάνει τον χαρακτήρα. Από άλλη, πετάει την ταινία σε τελείως διαφορετική γειτονιά.
Το North by Northwest έγινε «Στη Σκιά των Τεσσάρων Γιγάντων». Ο Χίτσκοκ είχε έναν τίτλο αινιγματικό, κομψό, σχεδόν γεωγραφικό. Η ελληνική απόδοση διάλεξε μεγαλοπρέπεια, μυστήριο και μια αίσθηση παλιάς περιπέτειας. Είναι τίτλος που μοιάζει να φορά καπέλο, καμπαρντίνα και να κοιτά πίσω του σε σκοτεινό δρόμο. Δεν λέει ακριβώς το ίδιο πράγμα, αλλά στήνει ατμόσφαιρα. Και μερικές φορές αυτό αρκούσε.
Το ελληνικό spoiler ως υπηρεσία προς τον θεατή
Υπήρξε και μια άλλη κατηγορία, πολύ ελληνική στην αποφασιστικότητά της: ο τίτλος που σε βοηθά τόσο πολύ, ώστε σου λέει παραπάνω απ’ όσα χρειάζεσαι.
Το «Τελευταία Έξοδος: Ρίτα Χέιγουορθ» για το The Shawshank Redemption είναι τέτοια περίπτωση. Έχει λογοτεχνική βάση, καθώς συνδέεται με τη νουβέλα του Στίβεν Κινγκ, όμως ως κινηματογραφικός τίτλος φορτώνει από νωρίς ένα στοιχείο που μέσα στην ταινία αποκτά σημασία σταδιακά. Ο θεατής μπαίνει ήδη με τη Ρίτα Χέιγουορθ στο μυαλό του. Περιμένει να καταλάβει γιατί βρίσκεται εκεί. Ο τίτλος τον σπρώχνει προς ένα μονοπάτι που το ίδιο το έργο θα μπορούσε να αποκαλύψει με τον δικό του ρυθμό.
Αυτό ήταν συχνό. Η ελληνική απόδοση λειτουργούσε σαν μικρή περίληψη, σαν προειδοποίηση, σαν διαφημιστική λεζάντα. Ο διανομέας φοβόταν ίσως ότι ο τίτλος από μόνος του δεν αρκεί. Έπρεπε να δώσει κλειδί. Να προσφέρει υπόσχεση. Να μειώσει την αβεβαιότητα.
Μόνο που το σινεμά αγαπά την αβεβαιότητα. Ένα μέρος της απόλαυσης βρίσκεται στο να μη γνωρίζεις ακριβώς τι κοιτάς από την αρχή.
Η μεγάλη σχολή της «τρέλας»
Αν υπάρχει λέξη που έκανε καριέρα στους ελληνικούς τίτλους κωμωδιών, αυτή είναι η «τρέλα» και τα ξαδέλφια της. Η κωμωδία έπρεπε να δηλώνεται από την είσοδο. Κανείς να μην μπερδευτεί, κανείς να μην αμφιβάλει.
Το Airplane! έγινε «Μια Απίθανη… Απίθανη Πτήση». Ο τίτλος δεν μεταφέρει το στεγνό, μονολεκτικό αμερικανικό χιούμορ. Παίρνει φόρα, επαναλαμβάνεται, κάνει ήδη κωμική γκριμάτσα. Στην ελληνική του εκδοχή μοιάζει να έχει βγει από εποχή που αγαπούσε τους τίτλους με θαυμαστικά, αποσιωπητικά και πολλή διάθεση.
Το The Naked Gun έγινε «Τρελές Σφαίρες». Εδώ η ελληνική απόδοση έπιασε κάτι που έμεινε. Τόσο πολύ, ώστε ο τίτλος απέκτησε δική του αυτονομία στην ελληνική κινηματογραφική μνήμη.
Σε αυτές τις περιπτώσεις η απόσταση από τον πρωτότυπο τίτλο δεν ενοχλούσε το κοινό. Ίσως γιατί ο ελληνικός τίτλος είχε πετύχει τον πρώτο σκοπό του: ανακοίνωνε το είδος. Έμπαινες στην αίθουσα ήδη προετοιμασμένος για φάρσα, πτώσεις, παρεξηγήσεις και ακραία γκαγκ.
Όταν το όνομα του σταρ έγινε ο τίτλος
Υπήρξε και η σχολή του «βάλ’ τον μπροστά και τελειώσαμε». Αν η ταινία είχε μεγάλο όνομα, ο τίτλος μπορούσε να το χρησιμοποιήσει σαν κράχτη. Στα χρόνια της βιντεοκασέτας αυτό είχε απόλυτη λογική. Ο θεατής δεν ήξερε πάντα τον σκηνοθέτη, ίσως ούτε την υπόθεση. Ήξερε όμως τον Σταλόνε, τον Σβαρτσενέγκερ, τον Μπρους Λι, τον Βαν Νταμ.
Έτσι προέκυπταν τίτλοι που έμοιαζαν λιγότερο με μετάφραση και περισσότερο με ταμπέλα προϊόντος. «Εδώ έχει αυτόν που ξέρεις. Πάρε την ταινία». Η ακρίβεια πήγαινε περίπατο. Το αναγνωρίσιμο πρόσωπο κέρδιζε.
Αυτό δεν συνέβαινε μόνο στην Ελλάδα, αλλά η ελληνική αγορά το έκανε με ιδιαίτερη άνεση. Ο σταρ γινόταν υπόσχεση δράσης, ξύλου, απόδρασης, τιμωρίας, δικαιοσύνης. Ο τίτλος δεν χρειαζόταν να είναι κομψός. Έπρεπε να είναι χρήσιμος.
Το βιντεοκλάμπ ως μικρό εργοστάσιο υπερβολής
Για να καταλάβει κανείς αυτούς τους τίτλους, πρέπει να θυμηθεί το περιβάλλον τους. Το βιντεοκλάμπ δεν ήταν ουδέτερος χώρος. Ήταν ένας μικρός διάδρομος γεμάτος εξώφυλλα που πάλευαν μεταξύ τους. Κάθε κασέτα είχε ελάχιστα δευτερόλεπτα για να κερδίσει το χέρι του πελάτη.
Εκεί ο τίτλος έπρεπε να είναι πιο δυνατός από την ταινία. Να ακούγεται αστείος, προκλητικός, τρομακτικός, ξεκάθαρος. Να δίνει στον υπάλληλο ατάκα για να τον προτείνει. Να μένει στο μυαλό. Να συζητιέται.
Γι’ αυτό και ορισμένοι τίτλοι της εποχής μοιάζουν σήμερα εξωφρενικοί. Στην πραγματικότητα, έκαναν αυτό που τους ζητούσε η αγορά τους. Δεν λειτουργούσαν ως λογοτεχνικές μεταφράσεις. Λειτουργούσαν ως μικρές αφίσες σε μορφή φράσης.
Οι μεταφράσεις που πέτυχαν επειδή ξέφυγαν
Η ελεύθερη απόδοση, βέβαια, δεν σημαίνει απαραίτητα αποτυχία. Κάποιες ελληνικές μεταφράσεις έμειναν γιατί κατάφεραν να αποδώσουν το ύφος καλύτερα από μια πιστή μεταφορά λέξεων.
Ο «Νευρικός Εραστής» για το Annie Hall αποτελεί τέτοια περίπτωση. Δεν είναι κατά λέξη μετάφραση. Έχει όμως ρυθμό, χαρακτήρα, μια μικρή νεύρωση που ταιριάζει στον τρόπο με τον οποίο το ελληνικό κοινό γνώρισε τον Γούντι Άλεν. Ο «Σιωπηλός Μάρτυρας» για το Rear Window αφήνει πίσω το κυριολεκτικό παράθυρο και προτιμά την αίσθηση του ανθρώπου που βλέπει χωρίς να μπορεί να μιλήσει αρκετά γρήγορα. Αυτοί οι τίτλοι δεν στέκονται επειδή υπάκουσαν στο πρωτότυπο. Στέκονται επειδή κατάλαβαν το κλίμα.
Και αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον. Οι ελληνικοί τίτλοι ξένων ταινιών δεν χωρίζονται εύκολα σε σωστούς και λάθος. Υπάρχουν κακές μεταφράσεις, εμπορικές πονηριές, εμπνευσμένες αποδόσεις, γερασμένα αστεία, αμήχανες επιλογές, τίτλοι που σήμερα δεν θα περνούσαν ούτε από δοκιμαστικό σημείωμα. Μαζί φτιάχνουν μια παράλληλη ιστορία της κινηματογραφικής κατανάλωσης στην Ελλάδα.
Μια μικρή λίστα από τίτλους που αξίζουν δεύτερη ματιά
My Stepmother Is an Alien – Η Σεξωγήινη
The Cable Guy – Ο Κολιτσίδας
The Shawshank Redemption – Τελευταία Έξοδος: Ρίτα Χέιγουορθ
The Blues Brothers – Οι Ατσίδες με τα μπλε
Airplane! – Μια Απίθανη… Απίθανη Πτήση
The Naked Gun – Τρελές Σφαίρες
Lock Up – Σταλόνε: Η Απόδραση
North by Northwest – Στη Σκιά των Τεσσάρων Γιγάντων
Take the Money and Run – Ζητείται Εγκέφαλος για Ληστεία
The Pacifier – Κωδικός: Πιπίλα
You Don’t Mess with the Zohan – Ζόχαν: Πράκτορας Υψηλής Κομμωτικής
Just Go with It – Σύζυγος για Ενοικίαση
Now You See Me – Η Συμμορία των Μάγων
The Martian – Η Διάσωση
Sliding Doors – Απρόσμενος Έρωτας
Brothers – Ουκ επιθυμήσεις τη γυναίκα του πλησίον σου
The Hottie and the Nottie – Η Κούκλα και η Πανούκλα
The DUFF – Φ.Λ.Ο.Μ.Π.Α.
Shutter Island – Το Νησί των Καταραμένων
The Reader – Σφραγισμένα Χείλη
The Ring – Σήμα Κινδύνου
Lost Boys – Τα Παιδιά της Νύχτας
The Machinist – Άγρυπνος
Blades of Glory – Ξεπατινάζ
Tinker Tailor Soldier Spy – Κι ο Κλήρος Έπεσε στον Σμάιλι
Time Bandits – Οι Υπέροχοι Ληστές και τα Κουλουβάχατα της Ιστορίας
A Love Song for Bobby Long – Μοναχικές Καρδιές
Breakfast on Pluto – Ζωή σε Ανάποδη Τροχιά
October Sky – Όνειρα του Ουρανού
Children of the Corn – Ο Δολοφόνος με το Δρεπάνι
Άλλοι από αυτούς τους τίτλους είναι έξυπνοι. Άλλοι φλύαροι. Άλλοι χοντροκομμένοι. Άλλοι έσωσαν εμπορικά μια δύσκολη απόδοση. Άλλοι έκαναν την ταινία να ακούγεται σαν κάτι που δεν ήταν ακριβώς.
Όμως όλοι ανήκουν σε μια εποχή όπου ο ελληνικός τίτλος είχε θράσος. Δεν φοβόταν να παρέμβει. Να αλλάξει τόνο. Να κάνει πλάκα. Να αποκαλύψει. Να παραπλανήσει λίγο. Να φτιάξει δεύτερη ταυτότητα για μια ταινία που είχε ήδη μία.
Σήμερα, με την άμεση πρόσβαση στην πληροφορία, αυτή η ελευθερία φαίνεται σχεδόν αδιανόητη. Ο θεατής γνωρίζει τον πρωτότυπο τίτλο πριν καν κυκλοφορήσει η ταινία. Τα μεγάλα franchises κρατούν την αγγλική τους ταυτότητα. Οι πλατφόρμες έχουν μειώσει το περιθώριο για τέτοιες ελληνικές πατέντες.
Κι έτσι οι παλιοί τίτλοι μένουν πίσω σαν παράξενες καρτ ποστάλ μιας άλλης κινηματογραφικής καθημερινότητας. Τότε που μια ταινία μπορούσε να αλλάξει όνομα στα σύνορα και να φτάσει στο κοινό με καινούργιο πρόσωπο. Κάποιες φορές πιο έξυπνο. Κάποιες πιο άτσαλο. Κάποιες απολύτως ακατανόητο. Αλλά σχεδόν ποτέ αδιάφορο.
Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη
Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.
Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News
