Οχλος ή κοινωνία στα όριά της; Ποιος βολεύεται από τις φλόγες των διαδηλώσεων;
Οι διαδηλώσεις εξαπλώνονται, οι βιτρίνες σπάνε και οι κυβερνήσεις βρίσκονται υπό πίεση – Πίσω από την οργή, ένα ερώτημα που κανείς δεν μπορεί πλέον να αγνοήσει
Εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες στους δρόμους, λεηλατημένα καταστήματα, μαζικές αστυνομικές επιχειρήσεις και κυβερνήσεις αντιμέτωπες με μια ολοένα εντονότερη κοινωνική δυσαρέσκεια. Από την Ευρώπη μέχρι την Ασία, οι κινητοποιήσεις πληθαίνουν και μαζί τους ανακύπτει ένα ενοχλητικό ερώτημα: Αποτελούν οι διαδηλωτές απειλή για την κοινωνική ομαλότητα ή μήπως η πραγματική απειλή βρίσκεται σε όσα τους εξωθούν να εξεγερθούν;
Στις 17 Οκτωβρίου, περίπου 550.000 άνθρωποι κατέκλυσαν τους δρόμους της Γαλλίας. Μόλις μία εβδομάδα αργότερα, η χώρα επιστρατεύει έως και 70.000 αστυνομικούς, εμβληματικά μουσεία όπως το Λούβρο αναστέλλουν τη λειτουργία τους και καταστηματάρχες οχυρώνουν τις επιχειρήσεις τους, φοβούμενοι έναν νέο κύκλο επεισοδίων. Χιλιάδες εμπορικά καταστήματα έχουν ήδη υποστεί καταστροφές και λεηλασίες.
Η αφετηρία αυτής της αναταραχής, ωστόσο, βρίσκεται αρκετά μακριά από τις εικόνες που σήμερα κυριαρχούν στα διεθνή μέσα ενημέρωσης. Οι πρώτες κινητοποιήσεις ξεκίνησαν από μαθητές που διεκδικούσαν περισσότερους εκπαιδευτικούς και αξιοπρεπείς συνθήκες φοίτησης. Σταδιακά, η διαμαρτυρία απέκτησε ευρύτερα κοινωνικά χαρακτηριστικά, με την ακρίβεια, τις ανισότητες και την υποβάθμιση των δημόσιων υπηρεσιών να τροφοδοτούν τη δυσαρέσκεια.
Σήμερα, όμως, η συζήτηση μονοπωλείται από τις συλλήψεις, τις αστυνομικές επιχειρήσεις και τις κατεστραμμένες περιουσίες. Τα αιτήματα που κινητοποίησαν εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες υποχωρούν μπροστά στη θεαματικότητα της βίας.
Οι κυβερνήσεις σπεύδουν να καταδικάσουν τις καταστροφές, δικαιολογημένα. Πόσο πρόθυμες είναι, όμως, να αναμετρηθούν με τις κοινωνικές συνθήκες που προηγήθηκαν; Και από την άλλη, πόσο εύκολα μπορεί μια συλλογική διεκδίκηση να χάσει το ηθικό της έρεισμα όταν ορισμένοι επιλέγουν να εκφράσουν την αγανάκτησή τους μέσα από τη βία;
Μια γενιά που εξεγείρεται ή κοινωνίες που εξάντλησαν την ανοχή τους;
Η Γαλλία συγκεντρώνει τα βλέμματα εξαιτίας της έντασης και της έκτασης των επεισοδίων. Η κοινωνική αναταραχή, όμως, δεν περιορίζεται στα γαλλικά σύνορα.
Στην Ιταλία, η δυσαρέσκεια για την ακρίβεια εκδηλώθηκε με μαζικές κινητοποιήσεις και βίαιες συγκρούσεις στο Μιλάνο. Στην Πορτογαλία, χιλιάδες πολίτες διεκδικούν καλύτερους μισθούς και προσιτή κατοικία, καθώς το στεγαστικό εξελίσσεται σε μείζον κοινωνικό πρόβλημα. Στην Αλβανία, η αντίδραση απέναντι στη διαφθορά, την οικονομική στασιμότητα και τις περιορισμένες προοπτικές της νέας γενιάς τροφοδοτεί τις αντικυβερνητικές διαδηλώσεις. Στην Ινδία, οι καταγγελίες για παρατυπίες στους εκλογικούς καταλόγους έχουν προκαλέσει κινητοποιήσεις, τις οποίες οι αρχές αντιμετωπίζουν με εκτεταμένες συλλήψεις.
Ούτε η Ελλάδα μένει έξω από αυτό το κλίμα. Στις 21 Οκτωβρίου, μαθητές, φοιτητές και εκπαιδευτικοί διαδήλωσαν στην Αθήνα, στην Πάτρα και σε άλλες πόλεις, θέτοντας στο επίκεντρο τη χρηματοδότηση της δημόσιας εκπαίδευσης και το δυσβάσταχτο κόστος στέγασης.
Δεν πρόκειται για μια ενιαία διεθνή εξέγερση, ούτε για κοινωνίες με ταυτόσημα προβλήματα. Πίσω, ωστόσο, από τις διαφορετικές διεκδικήσεις διακρίνεται ένα κοινό ρήγμα: η ολοένα μεγαλύτερη απόσταση ανάμεσα στις κυβερνητικές διακηρύξεις και στην καθημερινότητα σημαντικού μέρους των πολιτών.
Επί χρόνια, η ανάπτυξη, οι επενδύσεις, η δημοσιονομική σταθερότητα και η βελτίωση των οικονομικών δεικτών προβάλλονται ως αποδείξεις επιτυχίας. Πρόκειται για μεγέθη με πραγματική σημασία, τα οποία όμως δεν αρκούν από μόνα τους για να αποτυπώσουν την κοινωνική ευημερία. Μια οικονομία μπορεί να καταγράφει θετικούς ρυθμούς ανάπτυξης, την ώρα που εργαζόμενοι αδυνατούν να ανταποκριθούν στο ενοίκιο, νέοι αναβάλλουν την ανεξαρτητοποίησή τους και οικογένειες περιορίζουν ακόμη και βασικές ανάγκες.
Η ευημερία των αριθμών χάνει την πολιτική της αξία όταν δεν μεταφράζεται σε ουσιαστική βελτίωση των συνθηκών ζωής.
Το πρόβλημα γίνεται βαθύτερο όταν η δυσφορία αντιμετωπίζεται ως αδικαιολόγητη ανυπομονησία. Όταν ένας πολίτης εργάζεται, εκπληρώνει τις υποχρεώσεις του και παρ’ όλα αυτά δυσκολεύεται να εξασφαλίσει αξιοπρεπή διαβίωση, η επίκληση της οικονομικής προόδου δύσκολα αρκεί για να τον πείσει.
Και όταν μια ολόκληρη γενιά ακούει διαρκώς υποσχέσεις για περισσότερες ευκαιρίες, ενώ η πρόσβαση στη στέγη, η επαγγελματική ασφάλεια και η οικονομική αυτονομία απομακρύνονται, η δυσπιστία απέναντι στην πολιτική ηγεσία παύει να προκαλεί έκπληξη.
Ίσως, λοιπόν, το ερώτημα να μην είναι γιατί τόσοι άνθρωποι χάνουν την υπομονή τους, αλλά γιατί οι κυβερνήσεις εξακολουθούν να θεωρούν δεδομένο ότι θα την επιδεικνύουν επ’ αόριστον.
Το δίκιο δεν αποτελεί άδεια για καταστροφές
Υπάρχει, βέβαια, μια πλευρά της ιστορίας που ορισμένοι προτιμούν να προσπερνούν.
Στη Γαλλία, οι επιθέσεις σε δημόσια κτίρια, οι πυρκαγιές και οι λεηλασίες επιχειρήσεων είναι πραγματικά περιστατικά. Στο Μιλάνο, οι συγκρούσεις και οι καταστροφές δεν αποτελούν προϊόν προπαγάνδας.
Η οργή για την ακρίβεια δεν δίνει σε κανέναν το δικαίωμα να αρπάξει εμπορεύματα. Η διαμαρτυρία για τις κοινωνικές ανισότητες δεν δικαιολογεί την καταστροφή μιας μικρής επιχείρησης.
Αν ένας καταστηματάρχης χάσει το εισόδημά του επειδή κάποιοι αποφάσισαν να εκφράσουν την αγανάκτησή τους καταστρέφοντας το μαγαζί του, ποια κοινωνική δικαιοσύνη υπηρετείται;
Το δίκιο μιας διεκδίκησης δεν αποτελεί λευκή επιταγή για τις πράξεις που διαπράττονται στο όνομά της.
Αλλά ισχύει και το αντίστροφο. Η εγκληματική συμπεριφορά ορισμένων δεν μετατρέπει αυτομάτως κάθε διαδηλωτή σε εγκληματία.
Και αυτό είναι κάτι που συχνά ξεχνιέται επιλεκτικά.
Αρκούν μερικές εκατοντάδες άνθρωποι που προκαλούν επεισόδια για να ακυρωθεί η παρουσία εκατοντάδων χιλιάδων άλλων; Αν ένας μαθητής ζητά καθηγητές και κάποιος άλλος λεηλατεί ένα κατάστημα, γιατί πρέπει να αντιμετωπίζονται ως εκπρόσωποι της ίδιας συμπεριφοράς;
Οι φλόγες προσφέρουν ένα εξαιρετικό πολιτικό άλλοθι
Η βία αποτελεί σοβαρό πρόβλημα. Για μια κυβέρνηση, όμως, μπορεί ταυτόχρονα να αποδειχθεί και ένας βολικός τρόπος να αλλάξει την ατζέντα.
Όσο η συζήτηση επικεντρώνεται στις καταστροφές, τόσο λιγότερος χώρος απομένει για τις ελλείψεις στα σχολεία, τους μισθούς και το κόστος στέγασης.
Η πολιτική ηγεσία καλείται να αποκαταστήσει την ασφάλεια. Οφείλει να το κάνει. Αλλά η αποκατάσταση της τάξης δεν ισοδυναμεί με επίλυση της κοινωνικής κρίσης.
Τα 70.000 αστυνομικά στελέχη μπορεί να αποτρέψουν νέες καταστροφές στη Γαλλία. Δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τους εκπαιδευτικούς που λείπουν από τις σχολικές αίθουσες.
Ούτε οι απαγορεύσεις συγκεντρώσεων μπορούν να κάνουν τα ενοίκια πιο προσιτά.
Από την άλλη, όσοι θεωρούν κάθε σύγκρουση με την αστυνομία απόδειξη πολιτικής αντίστασης προσφέρουν εξίσου φτωχή ανάγνωση. Η καταστροφή δεν γίνεται πολιτική πράξη μόνο και μόνο επειδή συνοδεύεται από ένα σύνθημα.
Τελικά, ποιος φοβάται περισσότερο την οργή;
Ίσως, τελικά, να έχουμε βολευτεί κι εμείς στην ευκολία της εικόνας, κρίνοντας τις κοινωνικές αντιδράσεις από όσα προβάλλονται στις οθόνες μας, χωρίς να αναζητούμε πάντοτε τις συνθήκες που τις προκάλεσαν.
Ένα καμένο αυτοκίνητο γίνεται είδηση μέσα σε δευτερόλεπτα. Ένα σχολείο που λειτουργεί επί μήνες με ελλείψεις προσωπικού δύσκολα συγκεντρώνει την ίδια προσοχή.
Ένα λεηλατημένο κατάστημα προκαλεί δικαιολογημένη αγανάκτηση. Η αδυναμία, όμως, ενός εργαζομένου να καλύψει ακόμη και τις βασικές του ανάγκες σπάνια προκαλεί την ίδια δημόσια αντίδραση.
Έχουμε συνηθίσει να ανησυχούμε περισσότερο για την ορατή έκρηξη της κοινωνικής δυσαρέσκειας παρά για τις συνθήκες που τη γεννούν.
Όταν σε διαφορετικές χώρες τόσο πολλοί άνθρωποι αισθάνονται την ανάγκη να διαμαρτυρηθούν, η απάντηση δεν μπορεί να εξαντλείται στον αριθμό των συλλήψεων ή στο ύψος των ζημιών.
Η πραγματική αποτυχία θα ήταν να αντιμετωπιστεί κάθε κινητοποίηση αποκλειστικά ως ζήτημα δημόσιας τάξης.
Και όσο η πολιτική εξουσία περιορίζεται στην καταμέτρηση των σπασμένων τζαμιών, υπάρχει ένα ερώτημα που θα εξακολουθεί να την καταδιώκει:
Αν εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι πρέπει να βγουν στους δρόμους για να ακουστούν, ποιος ακριβώς έχει σταματήσει να ακούει;
Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη
Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.
Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News
