Φανουρόπιτα: Το έθιμο που «φανερώνει» όσα χάθηκαν – Η ιστορία πίσω από την παράδοση

Πελοπόννησος Newsroom

«Άγιε Φανούριε, φανέρωσέ το». Μια φράση που έχει ακουστεί σε αμέτρητα ελληνικά σπίτια για κλειδιά που εξαφανίστηκαν, ένα χαμένο κόσμημα ή κάποιο σημαντικό έγγραφο που δεν βρίσκεται πουθενά. Και σχεδόν πάντα τη μικρή αυτή επίκληση ακολουθεί μια υπόσχεση: «θα σου φτιάξω φανουρόπιτα».

Καθώς πλησιάζει η 27η Αυγούστου, ημέρα κατά την οποία τιμάται ο Άγιος Φανούριος, οι φανουρόπιτες επιστρέφουν σε σπίτια και εκκλησίες. Το έθιμο, όμως, κρύβει πίσω του πολύ περισσότερα από μια νηστίσιμη συνταγή.

Ο Άγιος που πρώτα «φανερώθηκε» ο ίδιος

Για τη ζωή του Αγίου Φανουρίου δεν υπάρχουν πολλές ιστορικά τεκμηριωμένες πληροφορίες.

Η λατρεία του συνδέθηκε ιδιαίτερα με τη Ρόδο. Σύμφωνα με μεταγενέστερη αγιολογική παράδοση, κατά τη διάρκεια εργασιών στα ερείπια παλαιού ναού εντοπίστηκε εικόνα ενός μέχρι τότε άγνωστου στρατιωτικού Αγίου. Στην εικόνα διακρινόταν το όνομα Φανούριος, ενώ γύρω από τη μορφή του υπήρχαν σκηνές από το μαρτύριό του.

Η λατρεία του εμφανίζεται στη Ρόδο και είχε ήδη εξαπλωθεί στην Κρήτη από τις αρχές του 15ου αιώνα.

Κάπως έτσι, ένας Άγιος που κατά την παράδοση πρώτα «φανερώθηκε» ο ίδιος, έμελλε να συνδεθεί με την αναζήτηση όσων έχουν χαθεί.

Από τα χαμένα αντικείμενα μέχρι την… καλή τύχη

Η σύνδεση με το ρήμα «φανερώνω» ασφαλώς έπαιξε τον ρόλο της, αλλά δεν είναι όλη η ιστορία.

Σε παλαιότερες αφηγήσεις θαυμάτων αποδίδεται στον Άγιο Φανούριο η εύρεση χαμένων αντικειμένων και ζώων. Με τα χρόνια, η έννοια του «χαμένου» διευρύνθηκε σημαντικά μέσα στη λαϊκή παράδοση.

Έτσι, οι πιστοί δεν ζητούσαν πια μόνο να βρεθεί ένα χαμένο αντικείμενο. Ο Άγιος καλούνταν να «φανερώσει» μια δουλειά, έναν σύντροφο, μια λύση σε ένα πρόβλημα ή ακόμη και την καλή τύχη.

Η φανουρόπιτα είναι πρωτίστως προσφορά

Εδώ βρίσκεται και η ουσία του εθίμου.

Η φανουρόπιτα παραδοσιακά δεν φτιάχνεται για να παραμείνει στο σπίτι. Μεταφέρεται στην εκκλησία, ευλογείται και στη συνέχεια μοιράζεται στους παρευρισκόμενους.

Ιδιαίτερα στις 26 και 27 Αυγούστου, παραμονή και ανήμερα της γιορτής, πολλές φανουρόπιτες συγκεντρώνονται στους ναούς και προσφέρονται μετά την ευλογία τους.

Το μοίρασμα αποτελεί βασικό κομμάτι της παράδοσης και δίνει στην πίτα τον χαρακτήρα προσφοράς και όχι ενός απλού γλυκού που συνδέθηκε με τη γιορτή ενός Αγίου.

Η περίφημη φράση για τη μητέρα του Αγίου

Τη φανουρόπιτα συνοδεύει συχνά και η φράση «Θεός σχωρέσ’ τη μάνα του Αγίου Φανουρίου».

Η λαϊκή αφήγηση θέλει τη μητέρα του Αγίου να ήταν αμαρτωλή και τον ίδιο να επιθυμούσε οι πιστοί να προσεύχονται για τη συγχώρεση της ψυχής της.

Ωστόσο, εδώ χρειάζεται μια σημαντική διάκριση: δεν υπάρχουν αξιόπιστες ιστορικές πηγές που να τεκμηριώνουν αυτή την ιστορία ή να δίνουν πληροφορίες για τη μητέρα του Αγίου Φανουρίου. Πρόκειται για λαϊκή παράδοση που αναπτύχθηκε με την πάροδο του χρόνου γύρω από τη λατρεία του.

7, 9 ή 11 υλικά;

Άλλος ένας γνωστός «κανόνας» της φανουρόπιτας αποδεικνύεται περισσότερο παράδοση παρά κανόνας.

Οι πιο διαδεδομένες συνταγές χρησιμοποιούν 7 ή 9 υλικά, ενώ υπάρχουν και παραλλαγές με 11. Οι αριθμοί έχουν αποκτήσει διάφορους συμβολισμούς μέσα στη λαϊκή παράδοση, όμως δεν υπάρχει εκκλησιαστικός κανόνας που να επιβάλλει συγκεκριμένο αριθμό υλικών.

Το κοινό χαρακτηριστικό είναι ότι η φανουρόπιτα είναι κατά κανόνα νηστίσιμη, χωρίς αυγά και γαλακτοκομικά. Αλεύρι, λάδι, ζάχαρη, πορτοκάλι, κανέλα, σταφίδες και ξηροί καρποί είναι από τα υλικά που εμφανίζονται συχνότερα.

Και κάπως έτσι, μια απλή πίτα κατάφερε να επιβιώσει επί αιώνες ως ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα ελληνικά έθιμα: μια προσφορά που συνδέθηκε με την ελπίδα ότι αυτό που ψάχνουμε —μικρό ή μεγάλο— κάποτε θα «φανερωθεί».

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News