Γιαγιόι Κουσάμα: Η γυναίκα που έκανε το άπειρο pop icon – Από τον Warhol στο Instagram

Αν έχεις δει μια κίτρινη κολοκύθα γεμάτη μαύρες βούλες, ένα δωμάτιο από καθρέφτες που μοιάζει να συνεχίζεται στο άπειρο ή μια μικροσκοπική γυναίκα με κατακόκκινη περούκα μέσα σε έναν κόσμο από dots, τότε πιθανότατα γνώριζες ήδη τη Γιαγιόι Κουσάμα, ακόμη κι αν δεν ήξερες το όνομά της.

Η Ιαπωνίδα καλλιτέχνις πέθανε σε ηλικία 97 ετών σε νοσοκομείο του Τόκιο στις 14 Αυγούστου. Ο θάνατός της ανακοινώθηκε σήμερα, 27 Αυγούστου, από το στούντιο που φέρει το όνομά της. Αιτία θανάτου δεν γνωστοποιήθηκε. Μέχρι τις τελευταίες ημέρες της, σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση, συνέχιζε να ζωγραφίζει.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο ταιριαστή τελευταία εικόνα για μια γυναίκα που πέρασε σχεδόν ολόκληρη τη ζωή της επαναλαμβάνοντας τελείες, δίχτυα, λουλούδια και σχήματα σαν να προσπαθούσε να φτάσει σε κάτι που δεν τελειώνει ποτέ.

Η τέχνη που ήξερες πριν μάθεις το όνομά της

Η Κουσάμα πέτυχε κάτι που ελάχιστοι καλλιτέχνες καταφέρνουν: δημιούργησε μια οπτική γλώσσα που αναγνωρίζεται σε κλάσματα δευτερολέπτου.

Οι βούλες. Οι κολοκύθες. Οι καθρέφτες. Το κόκκινο καρέ. Τα ατελείωτα επαναλαμβανόμενα μοτίβα.

Δεν χρειαζόταν υπογραφή στην άκρη ενός έργου της. Το ίδιο το έργο έλεγε «Κουσάμα».

Και πολύ πριν κάθε μουσείο αρχίσει να ψάχνει το δικό του «Instagram moment», εκείνη είχε ήδη δημιουργήσει χώρους στους οποίους ο θεατής έμπαινε κυριολεκτικά μέσα στην εικόνα. Το πρώτο της Infinity Mirror Room, το «Phalli’s Field», παρουσιάστηκε το 1965 – περισσότερο από μισό αιώνα πριν η λέξη «immersive» γίνει σχεδόν υποχρεωτικό συστατικό κάθε blockbuster έκθεσης.

Αργότερα τα Infinity Mirror Rooms έγιναν παγκόσμιο φαινόμενο. Καθρέφτες, μικρές φωτεινές πηγές και επαναλαμβανόμενα αντικείμενα δημιουργούσαν την ψευδαίσθηση ότι ο χώρος δεν έχει τέλος – και οι ουρές έξω από τα μουσεία επίσης έμοιαζαν συχνά ατελείωτες.

Διαβάστε επίσης: «Πιες νύφη»: Τα παράξενα αγγεία της Πάτρας και η υπόθεση μιας γαμήλιας παραγγελίας

Πριν από τα selfies υπήρχε η «εξαφάνιση του εαυτού»

Υπάρχει μια ωραία ειρωνεία στην ιστορία της Κουσάμα. Τα Infinity Rooms έγιναν με τα χρόνια μηχανές παραγωγής selfies, παρότι μία από τις βασικές ιδέες πίσω από το έργο της ήταν σχεδόν το αντίθετο: αυτό που η ίδια ονόμαζε self-obliteration, την «εξαφάνιση» του εαυτού μέσα στην επανάληψη και το σύμπαν.

Το έργο που ξεκίνησε ως αναζήτηση μιας κατάστασης όπου το «εγώ» χάνεται έγινε, δεκαετίες αργότερα, το τέλειο background για να βάλουμε… το εγώ στο κέντρο του κάδρου.

Δεν είναι όμως απλώς ένα έξυπνο παράδοξο της εποχής των social media. Είναι και ένας από τους λόγους που η Κουσάμα κατάφερε να περάσει από τον στενό κόσμο της σύγχρονης τέχνης στη μαζική κουλτούρα.

Το 2014, περισσότεροι από δύο εκατομμύρια άνθρωποι επισκέφθηκαν την περιοδεύουσα έκθεση «Infinite Obsession» στη Λατινική Αμερική, αριθμός που την έφερε στην κορυφή των καλλιτεχνών σε επισκεψιμότητα εκείνη τη χρονιά.

Και η δυναμική δεν έσβησε ποτέ.

Μόλις το 2025, η μεγάλη έκθεσή της στη National Gallery of Victoria στη Μελβούρνη προσέλκυσε 570.537 επισκέπτες, καταγράφοντας το μεγαλύτερο κοινό για έκθεση με εισιτήριο στην ιστορία της πινακοθήκης. Ανάμεσα σε όσους πέρασαν από εκεί ήταν η Billie Eilish, η Dua Lipa, ο Troye Sivan, ο Finneas και ο Charles Leclerc.

Εκεί κάπου παύεις να μιλάς μόνο για «κόσμο της τέχνης». Μιλάς για pop culture.

Νέα Υόρκη, Warhol και μια Γιαπωνέζα που αρνήθηκε να χωρέσει κάπου

Η Κουσάμα γεννήθηκε το 1929 στο Ματσουμότο της Ιαπωνίας και από παιδί έλεγε ότι βίωνε οπτικές παραισθήσεις: λουλούδια, φώτα, κουκκίδες και μοτίβα που εξαπλώνονταν γύρω της.

Το 1957 έφυγε για τις ΗΠΑ και βρέθηκε στη Νέα Υόρκη την εποχή που γεννιόταν μια νέα καλλιτεχνική μυθολογία. Ανάμεσα στους ανθρώπους που γνώρισε ήταν ο Andy Warhol, η Georgia O’Keeffe και ο Joseph Cornell.

Η ίδια όμως δεν ήταν ποτέ εύκολο να χωρέσει σε ένα label.

Την αποκάλεσαν pop artist, avant-garde, μινιμαλίστρια, φεμινίστρια. Εκείνη συνέχιζε να κάνει το δικό της πράγμα.

Ζωγράφιζε τεράστια «δίχτυα», δημιουργούσε μαλακά γλυπτά, έκανε happenings στους δρόμους της Νέας Υόρκης, οργάνωνε αντιπολεμικές performances με γυμνά σώματα και το 1966 εμφανίστηκε απρόσκλητη στη Μπιενάλε της Βενετίας με το «Narcissus Garden», ένα πεδίο από εκατοντάδες καθρεφτισμένες σφαίρες τις οποίες προσπάθησε να πουλήσει στους επισκέπτες σαν εμπορεύματα ναρκισσισμού.

Instagram δεν υπήρχε ακόμη. Η Κουσάμα, όμως, είχε ήδη καταλάβει τη δύναμη της εικόνας, της συμμετοχής και του θεάματος.

Και μετά οι βούλες μπήκαν στις βιτρίνες της Louis Vuitton

Δεκαετίες αργότερα, η μόδα κατάλαβε αυτό που τα μουσεία γνώριζαν ήδη: οι βούλες της Κουσάμα ήταν τόσο αναγνωρίσιμες ώστε είχαν σχεδόν τη δύναμη ενός logo.

Η συνεργασία της με τη Louis Vuitton έβαλε τα dots της πάνω σε τσάντες, παπούτσια, βιτρίνες και ολόκληρες προσόψεις καταστημάτων. Το 2023 ο γαλλικός οίκος συνεργάστηκε μαζί της για δεύτερη φορά, περίπου μία δεκαετία μετά την πρώτη τους κοινή συλλογή.

Ξαφνικά η Κουσάμα ήταν ταυτόχρονα σε MoMA και Tate, σε τσάντες πολυτελείας, στο Instagram feed και σε εμπορικές βιτρίνες.

Το εντυπωσιακό είναι ότι αυτό δεν έκανε το έργο της περισσότερο pop. Το έργο της ήταν ήδη εκεί. Απλώς η pop κουλτούρα κάποια στιγμή την πρόλαβε.

Πίσω από το θέαμα

Θα ήταν εύκολο, και άδικο, να χωρέσει η ζωή της στο παλιό κλισέ της «βασανισμένης ιδιοφυΐας».

Η Κουσάμα μιλούσε δημόσια για τις ψυχικές δυσκολίες και τις παραισθήσεις που τη συνόδευαν από την παιδική ηλικία. Το 1973 επέστρεψε στην Ιαπωνία και από το 1977 επέλεξε να ζει σε ψυχιατρικό νοσοκομείο στο Τόκιο. Κάθε μέρα, όμως, πήγαινε στο κοντινό της στούντιο και εργαζόταν.

Για δεκαετίες. Η ζωγραφική δεν ήταν ένα παράρτημα της ζωής της. Ηταν ο τρόπος με τον οποίο την οργάνωνε.

Και η τεράστια αναγνώριση ήρθε σχετικά αργά. Η γυναίκα που πέρασε χρόνια φτωχή και στο περιθώριο της νεοϋορκέζικης σκηνής κατέληξε να γίνει μία από τις πιο εμπορικά επιτυχημένες γυναίκες καλλιτέχνιδες στον κόσμο, με έργα που πωλούνταν για εκατομμύρια και εκθέσεις που προκαλούσαν ουρές από τη Νέα Υόρκη μέχρι τη Μελβούρνη.

Το τελευταίο Infinity Room χωρίς εκείνη

Υπάρχει και μια τελευταία, σχεδόν κινηματογραφική λεπτομέρεια.

Στις 11 Σεπτεμβρίου, μόλις λίγες εβδομάδες μετά τον θάνατό της, ανοίγει στο Stedelijk Museum του Αμστερνταμ η τρίτη και τελευταία στάση μιας μεγάλης ευρωπαϊκής αναδρομικής έκθεσης, με έργο που καλύπτει περισσότερα από 70 χρόνια δημιουργίας. Θα διαρκέσει έως τις 17 Ιανουαρίου 2027.

Οταν σχεδιάστηκε, θα ήταν μια μεγάλη αναδρομή σε μία εν ζωή καλλιτέχνιδα.

Τώρα γίνεται αναπόφευκτα αποχαιρετισμός.

Ισως, όμως, η Γιαγιόι Κουσάμα να είχε ήδη βρει εδώ και χρόνια τον δικό της τρόπο να ξεγελάσει το τέλος. Εφτιαξε δωμάτια στα οποία μια μικρή πηγή φωτός γίνεται χίλιες, μία βούλα γίνεται εκατομμύρια και ένα αντικείμενο συνεχίζει να επαναλαμβάνεται εκεί όπου το μάτι δεν μπορεί πια να δει.

Το άπειρο ήταν πάντα το θέμα της. Τώρα είναι και η κληρονομιά της.

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News