Η «Κρήνη» του Μαρσέλ Ντυσάν: Το ουρητήριο που άλλαξε την τέχνη και χάθηκε

Αλεξάνδρα Παναγοπούλου

Στις 28 Ιουλίου 1887 γεννήθηκε στη Νορμανδία ο Μαρσέλ Ντυσάν, ο καλλιτέχνης που έβαλε ένα ουρητήριο σε βάθρο και ανάγκασε την τέχνη να επανεξετάσει τα όριά της. Η φετινή επέτειος συμπίπτει με την πρώτη μεγάλη αναδρομική έκθεση του έργου του στη Βόρεια Αμερική εδώ και περισσότερο από μισό αιώνα, η οποία παρουσιάζεται στο MoMA της Νέας Υόρκης έως τις 22 Αυγούστου.

Η 28η Ιουλίου μάς οδηγεί, λοιπόν, στην «Κρήνη» του Μαρσέλ Ντυσάν: ένα από τα διασημότερα έργα του 20ού αιώνα, παρότι το πρωτότυπό του εξαφανίστηκε λίγο μετά τη δημιουργία του. Αυτό που βλέπουν σήμερα οι επισκέπτες στα μουσεία είναι αντίγραφα τα οποία κατασκευάστηκαν αργότερα με την έγκριση του ίδιου του καλλιτέχνη.

Η «Κρήνη» του Μαρσέλ Ντυσάν περνά την πόρτα μιας έκθεσης

Την άνοιξη του 1917, ο Ντυσάν αγόρασε ένα πορσελάνινο ουρητήριο από τον εκθεσιακό χώρο της εταιρείας ειδών υγιεινής J. L. Mott Iron Works στη Νέα Υόρκη. Το γύρισε στο πλάι, έγραψε επάνω του «R. Mutt 1917», του έδωσε τον τίτλο «Fountain» και το υπέβαλε ανώνυμα στην πρώτη έκθεση της Society of Independent Artists.

Διαβάστε επίσης: Το ασημένιο δεκάευρο της «Πάτρα 2006»: Πόσο αξίζει σήμερα, 20 χρόνια μετά

Ο Ντυσάν ήταν ένα από τα ιδρυτικά μέλη της εταιρείας, η οποία είχε αποφασίσει ότι η έκθεσή της θα πραγματοποιούνταν χωρίς κριτική επιτροπή. Κάθε καλλιτέχνης που τηρούσε τους όρους συμμετοχής είχε δικαίωμα να παρουσιάσει το έργο του.

Η «Κρήνη» έφερε αυτή τη διακήρυξη αντιμέτωπη με τα όριά της. Οι διοργανωτές ψήφισαν την απόρριψή της και το έργο δεν παρουσιάστηκε ποτέ στο κοινό. Ο Ντυσάν παραιτήθηκε σε ένδειξη διαμαρτυρίας.

Μία φωτογραφία στη θέση του πρωτοτύπου

Λίγες ημέρες αργότερα, ο Ντυσάν μετέφερε την «Κρήνη» στον φωτογράφο και γκαλερίστα Alfred Stieglitz. Εκείνος τη φωτογράφισε τοποθετημένη πάνω σε βάθρο, μπροστά από έναν πίνακα του Marsden Hartley.

Η εικόνα δημοσιεύθηκε τον Μάιο του 1917 στο δεύτερο τεύχος του πρωτοποριακού περιοδικού «The Blind Man», μαζί με ένα κείμενο υπεράσπισης του έργου. Η ουσία της απάντησης ήταν απλή: ο δημιουργός είχε επιλέξει ένα συνηθισμένο αντικείμενο, είχε αφαιρέσει την πρακτική του χρήση και του είχε δώσει νέο τίτλο και νέο πλαίσιο.

Λίγο αργότερα, το πρωτότυπο χάθηκε ή καταστράφηκε. Η φωτογραφία του Stieglitz παρέμεινε το βασικό τεκμήριο της ύπαρξής του.

Η φωτογραφία της «Κρήνης» δημοσιεύθηκε στο δεύτερο τεύχος του «The Blind Man» τον Μάιο του 1917. Πηγή: The Metropolitan Museum of Art/Wikimedia Commons

Η επιλογή γίνεται μέρος της δημιουργίας

Η «Κρήνη» συμπύκνωνε την ιδέα του readymade, του βιομηχανικά κατασκευασμένου αντικειμένου που ο Ντυσάν επέλεγε, υπέγραφε και παρουσίαζε ως έργο τέχνης.

Το βάρος περνούσε από τη χειρωνακτική κατασκευή στην απόφαση του καλλιτέχνη. Η υπογραφή, η αλλαγή θέσης και η μεταφορά του ουρητηρίου από το κατάστημα ειδών υγιεινής στον εκθεσιακό χώρο μετέβαλαν τον τρόπο με τον οποίο το κοινό έπρεπε να το κοιτάξει.

Το ερώτημα έπαψε να αφορά την τεχνική δεξιότητα του δημιουργού. Αφορούσε πλέον την επιλογή, το πλαίσιο, τον τίτλο και τον θεσμό που αναγνωρίζει ένα αντικείμενο ως τέχνη. Πάνω σε αυτή τη μετατόπιση στηρίχθηκε μεγάλο μέρος της εννοιολογικής τέχνης που ακολούθησε.

Το χαμένο έργο επιστρέφει ως αντίγραφο

Η «Κρήνη» απέκτησε τη σημερινή της θέση στην ιστορία χωρίς να διαθέτει πλέον πρωτότυπο. Το 1950 ο Ντυσάν υπέγραψε ένα άλλο ουρητήριο για έκθεση στη Νέα Υόρκη. Η συγκεκριμένη εκδοχή, σήμερα στη συλλογή του Philadelphia Museum of Art, θεωρείται το παλαιότερο από τα 14 γνωστά αντίγραφα φυσικού μεγέθους.

Το 1964 ο γκαλερίστας Arturo Schwarz κατασκεύασε στο Μιλάνο μια αριθμημένη σειρά οκτώ αντιγράφων υπό την επίβλεψη του Ντυσάν. Ένα από αυτά βρίσκεται στην Tate. Είναι κατασκευασμένο από εφυαλωμένο πηλό, βαμμένο ώστε να θυμίζει την πορσελάνη του ουρητηρίου του 1917.

Η αναπαραγωγή συνέχισε το παιχνίδι που είχε αρχίσει το πρωτότυπο. Ένα μαζικά παραγόμενο αντικείμενο μετατράπηκε σε μοναδικό έργο και, όταν χάθηκε, επανήλθε μέσα από μια σειρά αντιγράφων που απέκτησαν τη δική τους μουσειακή αξία.

Το ουρητήριο που προσπέρασε τον Πικάσο

Το 2004, σε έρευνα μεταξύ 500 καλλιτεχνών, επιμελητών, κριτικών και εμπόρων τέχνης στη Βρετανία, η «Κρήνη» ψηφίστηκε ως το έργο με τη μεγαλύτερη επιρροή στη μοντέρνα τέχνη. Στην κατάταξη άφησε πίσω της τις «Δεσποινίδες της Αβινιόν» και την «Γκερνίκα» του Πάμπλο Πικάσο, καθώς και το «Marilyn Diptych» του Andy Warhol.

Η επιλογή αποτύπωνε την έκταση της επιρροής της. Ο Ντυσάν είχε μετακινήσει τη συζήτηση από την ομορφιά και τη δεξιοτεχνία προς την ιδέα και την πρόθεση.

Εκατόν τριάντα εννέα χρόνια μετά τη γέννησή του, η πιο σύντομη διαδρομή προς τη σκέψη του περνά από εκείνο το ουρητήριο του 1917. Το πρωτότυπο εξαφανίστηκε, αλλά η υπογραφή «R. Mutt», η φωτογραφία του Stieglitz και τα μεταγενέστερα αντίγραφα διατήρησαν ζωντανή την πράξη του. Ο επισκέπτης που συναντά σήμερα την «Κρήνη» σε ένα μουσείο κοιτάζει ένα αντίγραφο του αντικειμένου — και την αυθεντική ιδέα που το έκανε τέχνη.

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News