Η Πάτρα του 1918 διάβαζε Τσέχοφ και Μπωντλαίρ

Αλεξάνδρα Παναγοπούλου

Ένας Πατρινός που άνοιγε το «Ακαδημαϊκόν Ημερολόγιον Πατρών» το 1918 μπορούσε, μέσα στις 224 σελίδες του, να συναντήσει δύο διηγήματα του Άντον Τσέχοφ, ποιήματα του Σαρλ Μπωντλαίρ και του Χάινριχ Χάινε, στίχους του Ζαν Μορεάς και ένα κείμενο του Μορίς Μαίτερλινκ.

Τα κείμενα αυτά έμειναν για δεκαετίες μέσα σε ένα παλιό έντυπο. Σήμερα επανέρχονται στην επιφάνεια μέσα από τη «μετάdata» του Πανεπιστημίου Πατρών, την ανοικτή ψηφιακή βάση που καταγράφει λογοτεχνικές μεταφράσεις δημοσιευμένες όχι ως ξεχωριστά βιβλία, αλλά σε περιοδικά, εφημερίδες, ημερολόγια και ανθολογίες.

Η βάση τιμήθηκε με το ESPRit Prize 2026 της European Society for Periodical Research. Η διάκριση ανακοινώθηκε στο 14ο συνέδριο της Εταιρείας, στη Βασιλική Βιβλιοθήκη του Βελγίου, και στρέφει το ενδιαφέρον σε ένα έργο που χαρτογραφεί σχεδόν δύο αιώνες μεταφραστικής και εκδοτικής δραστηριότητας.

Εννέα μεταφράσεις σε ένα πατρινό ημερολόγιο

Το «Ακαδημαϊκόν Ημερολόγιον Πατρών» ήταν έκδοση της Νέας Ακαδημίας Γραμμάτων και Τεχνών εν Πάτραις. Το ψηφιακό αρχείο «Δανιηλίς» το περιγράφει ως πολιτιστικό και ενημερωτικό ημερολόγιο 224 σελίδων. Η Ακαδημία είχε ιδρυθεί στα τέλη του 1916 και οργάνωνε διαλέξεις και συναυλίες, επιχειρώντας να αποκτήσει σταθερή παρουσία στην πνευματική ζωή της πόλης.

Στη «μετάdata» το συγκεκριμένο έντυπο δίνει εννέα μεταφραστικές εγγραφές. Ο Τσέχοφ εμφανίζεται με τα διηγήματα «Το μνημόσυνον» και «Ο βρυκόλακας». Ο Μπωντλαίρ με τα ποιήματα «Στα μαλλιά της» και «Η ραγισμένη καμπάνα».

Δίπλα τους βρίσκονται το «Σε μια» του Χάινε, οι «Στροφές!» του Ζαν Μορεάς, τα «Στερνά λόγια» του Μαίτερλινκ, «Η μαγεμένη λίμνη» του Έντβαρντ Γέλινεκ και το «Μεθάτε», του οποίου ο συγγραφέας δεν κατονομάζεται.

Οι εννέα εγγραφές δεν αρκούν για να ανασυνθέσουν τις αναγνωστικές συνήθειες ολόκληρης της Πάτρας. Αποδεικνύουν, όμως, κάτι συγκεκριμένο: ευρωπαϊκή λογοτεχνία κυκλοφορούσε στην πόλη μέσα από τοπικά έντυπα και έφτανε στο κοινό της πολύ πριν αποκτήσει κατ’ ανάγκην αυτοτελή ελληνική έκδοση.

Η Πάτρα διέθετε ήδη έντονη εκδοτική και δημοσιογραφική κίνηση. Η εφημερίδα «Πελοπόννησος» είχε κυκλοφορήσει για πρώτη φορά το 1886 και από το 1893 είχε γίνει η πρώτη ημερήσια εφημερίδα της ελληνικής περιφέρειας.

Το ημερολόγιο της Νέας Ακαδημίας ανήκει σε αυτό το περιβάλλον, όπου η ενημέρωση, η λογοτεχνία και η τοπική πολιτιστική ζωή δεν βρίσκονταν σε χωριστούς κόσμους.

Το αυθεντικό εξώφυλλο του «Ακαδημαϊκού Ημερολογίου Πατρών»

Οι μεταφραστές που χάθηκαν από τη σελίδα

Ορισμένες από τις πατρινές μεταφράσεις έχουν υπογραφή. Στις εγγραφές εμφανίζονται ο Χρυσός Ευελπίδης, ο Σπύρος Λαβράνος και ο μεταφραστής με τα αρχικά Ν. Χ. Τ. Σε άλλες περιπτώσεις δεν διασώζεται πλήρες όνομα.

Αυτό το κενό επαναλαμβάνεται σε ολόκληρη τη βάση. Από τις 37.391 σημερινές καταχωρίσεις, στις 17.201 το πεδίο του μεταφραστή παραμένει ανώνυμο — σχεδόν στο 46% του συνόλου.

Ο αριθμός χρειάζεται προσεκτική ανάγνωση. Δεν σημαίνει ότι 17.201 άνθρωποι επέλεξαν να εργαστούν ανώνυμα. Το όνομα μπορεί να μην τυπώθηκε στην αρχική δημοσίευση, να δηλώθηκε μόνο με αρχικά ή να μην έχει ακόμη ταυτοποιηθεί.

Φανερώνει, ωστόσο, το μέγεθος μιας εργασίας που επέτρεψε σε ξένους συγγραφείς να περάσουν στον ελληνικό Τύπο, χωρίς οι άνθρωποι που τους μετέφρασαν να αποκτήσουν πάντοτε ορατή θέση στην ιστορία του βιβλίου.

Τι δείχνουν οι 37.391 καταχωρίσεις

Η «μετάdata» καλύπτει την περίοδο από το 1801 έως το 1974 και, στην τρέχουσα μορφή της, περιλαμβάνει υλικό από 406 πηγές, 9.732 συγγραφείς και 3.254 μεταφραστές. Το 1974 επιλέχθηκε ως σημερινό καταληκτικό όριο επειδή η Μεταπολίτευση άλλαξε ουσιαστικά το τοπίο του ελληνικού Τύπου και των εκδόσεων.

Ο Χάινριχ Χάινε εμφανίζεται σε 634 καταχωρίσεις, ο Μπωντλαίρ σε 501, ο Ζαν Μορεάς σε 379, ο Γκαίτε σε 353, ο Γκι ντε Μοπασάν σε 326 και ο Τσέχοφ σε 196.

Οι αριθμοί δεν συνιστούν πίνακα δημοφιλίας. Αποτυπώνουν το υλικό που έχει εντοπιστεί και αποδελτιωθεί μέχρι σήμερα. Η βάση εξακολουθεί να εμπλουτίζεται και κάθε αποτέλεσμα εξαρτάται από τις πηγές που έχουν ήδη ερευνηθεί.

Η πραγματική της χρησιμότητα βρίσκεται στους συνδυασμούς. Ο επισκέπτης μπορεί να αναζητήσει στοιχεία με βάση το έντυπο, τη χρονολογία, τον συγγραφέα, τον μεταφραστή, τον ελληνικό ή τον πρωτότυπο τίτλο και τη γεωγραφική προέλευση. Έτσι μπορεί να παρακολουθήσει πότε εμφανίζεται ένας συγγραφέας στον ελληνικό Τύπο, ποιοι τον μεταφράζουν και σε ποια έντυπα επανέρχεται.

Η «μετάdata» καταγράφει μη αυτοτελώς δημοσιευμένες λογοτεχνικές μεταφράσεις στον ελληνικό Τύπο από το 1801 έως το 1974

Διεθνής διάκριση για ένα έργο χωρίς χρηματοδότηση

Η πιλοτική λειτουργία της βάσης άρχισε στα τέλη του 2024. Σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση του Πανεπιστημίου Πατρών, σχεδιάστηκε, εμπλουτίστηκε και εξακολουθεί να λειτουργεί χωρίς χρηματοδότηση.

Η αρχική ιδέα ανήκει στην ομότιμη καθηγήτρια Στέση Αθήνη. Τον σχεδιασμό και τον συντονισμό έχει η βιβλιοθηκονόμος και διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Πατρών Δέσποινα Γκόγκου, το πληροφοριακό σύστημα ανέπτυξε ο Κυριάκος Στεφανίδης και την επιστημονική συμβουλή παρέχει η Τιτίκα Δημητρούλια.

Στο έργο έχουν αξιοποιηθεί βιβλιογραφικές μελέτες, μεταπτυχιακές και διδακτορικές έρευνες, καθώς και ψηφιακές συλλογές.

Η διεθνής βράβευση επιβεβαιώνει την επιστημονική αξία της προσπάθειας. Το πατρινό ημερολόγιο του 1918 δείχνει καθαρότερα τη σημασία της: χωρίς την αποδελτίωση, οι δύο μεταφράσεις του Τσέχοφ, οι δύο του Μπωντλαίρ και τα υπόλοιπα πέντε κείμενα θα παρέμεναν κλεισμένα στις σελίδες ενός δυσεύρετου εντύπου.

Τώρα αποτελούν τεκμήρια μιας πόλης που διάβαζε, μετέφραζε και εξέδιδε πολύ περισσότερα απ’ όσα θυμάται σήμερα.

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News