Σόκιν, σαρκαστικές και ξεκαρδιστικές: Οι παροιμίες που καταγράφηκαν στην Πάτρα το 1910

Αλεξάνδρα Παναγοπούλου

Το 1910 ο Χρήστος Κορύλλος κατέγραφε στην Πάτρα όχι μόνο όσα θεωρούσε άξια ιστορικής ή λαογραφικής παρατήρησης, αλλά και κάτι πολύ πιο καθημερινό: τις φράσεις που κυκλοφορούσαν από στόμα σε στόμα.

Παροιμίες, πειράγματα, σαρκαστικά σχόλια και εκφράσεις που δεν είχαν κανένα πρόβλημα να γίνουν χοντροκομμένες. Μέρος αυτού του υλικού βρίσκεται σήμερα στο Αρχείο Παροιμιών και Παραδόσεων του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, με τόπο καταγραφής την Πάτρα και την Αχαΐα.

Ο Κορύλλος, γιατρός, συγγραφέας, πολιτικός και μία από τις δραστήριες προσωπικότητες της πόλης στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, άφησε πίσω του ένα πολύτιμο σώμα καταγραφών. Ανάμεσά τους βρίσκεται και μια πλευρά της καθημερινής γλώσσας που σπάνια περνά στα επίσημα κείμενα μιας εποχής. Και αυτή η γλώσσα δεν ήταν καθόλου σεμνότυφη.

Χιούμορ χωρίς πολλές αναστολές

Μία από τις καταγραφές του Κορύλλου στην Πάτρα το 1910 είναι η παροιμία: «Κώλος κλασμένος, γιατρός χεσμένος».

Η φράση δεν αποτελεί αποκλειστικά πατρινή δημιουργία. Παραλλαγές της έχουν καταγραφεί και σε άλλα σημεία της Ελλάδας. Η παρουσία της όμως στο υλικό του Κορύλλου δείχνει ότι χρησιμοποιούνταν και στην Πάτρα των αρχών του περασμένου αιώνα.

Ακόμη λιγότερες λέξεις απαιτούσε μια άλλη καταγραφή: «Αυτός είναι μια πορδή».

Η διάθεση για λεπτές διατυπώσεις απουσιάζει και από το: «Μάστορας είναι κι ο κώλος της γίδας, που κάνει μπολλούλαις».

Σήμερα η διατύπωση προκαλεί περισσότερο γέλιο από όσο χρειάζεται επεξήγηση. Το ίδιο, άλλωστε, συμβαίνει με μεγάλο μέρος της λαϊκής γλώσσας που κατάφερε να επιβιώσει για δεκαετίες: η εικόνα κάνει όλη τη δουλειά.

Στιγμιότυπο από την Πάτρα περίπου το 1890, στην εποχή κατά την οποία ο Χρήστος Κορύλλος κατέγραφε τη ζωή και τα ήθη της περιοχής (Swedish National Heritage Board / Wikimedia Commons – No known copyright restrictions)

Κάποιες δεν έφυγαν ποτέ

Ανάμεσα στις καταγραφές της Πάτρας υπάρχουν φράσεις που, 116 χρόνια αργότερα, εξακολουθούν να ακούγονται.

Το «Με πορδές αυγά δε βάφουνε» παραμένει μία από τις πιο αναγνωρίσιμες. Χρησιμοποιείται ακόμη όταν κάποιος ζητά αποτέλεσμα χωρίς να διαθέτει τα απαραίτητα μέσα.

Στο ίδιο αρχείο συναντάται και το πολύ πιο παραστατικό: «Δεν είναι σκατά, η γριά τα χέζει».

Η συγκεκριμένη φράση ανήκει επίσης στις καταγραφές με γεωγραφική αναφορά την Πάτρα και συλλογέα τον Χρήστο Κορύλλο.

Άλλη καταγραφή του 1910 είναι το: «Εμουτζουρώθηκε ο κώλος του τέντζερη».

Η κουζίνα, τα ζώα, το σώμα και οι πιο πεζές πλευρές της καθημερινότητας έδιναν συνεχώς υλικό στη λαϊκή έκφραση. Η ευγένεια δεν ήταν πάντοτε ζητούμενο. Η σαφήνεια, αντίθετα, ήταν.

Ο γάμος στο στόχαστρο

Ο Κορύλλος δεν κατέγραψε μόνο αθυρόστομες εκφράσεις. Στο υλικό από την Πάτρα συναντώνται παροιμίες για τον γάμο, την τύχη και τις ανθρώπινες σχέσεις, συχνά με ανάλογη δόση ειρωνείας.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα: «Του παντρεμένου δος φιλί, καλός είν’ και το κρύβει· τ’ ανύπαντρου μια πέτρα, να δέρνη το κιφάλι του ως που να ’βρη γυναίκα».

Η φράση κουβαλά μαζί με το χιούμορ της και ένα κομμάτι από τις αντιλήψεις μιας εποχής στην οποία ο γάμος αντιμετωπιζόταν πολύ διαφορετικά από σήμερα.

Για την κακοτυχία, πάλι, δεν χρειάζονταν πολλές κουβέντες: «Και στη θάλασσα να πάη νερό δε θα ’βρη». Μία εικόνα ήταν αρκετή.

Διαβάστε επίσης: Σαν σήμερα «έφυγε» ο πρώτος πρόεδρος της ΠΓΕ, Χρ. Κορύλλος

Ο Παντοκράτορας σε παλιά απεικόνιση της Πάτρας των αρχών του 20ού αιώνα (Wikimedia Commons – Public Domain)

Η Πάτρα ως τόπος καταγραφής

Οι καταχωρίσεις του αρχείου χρειάζονται μια σημαντική διευκρίνιση. Η ένδειξη «Πάτρα» δηλώνει τον τόπο όπου καταγράφηκε μια παροιμία ή έκφραση, όχι απαραίτητα τον τόπο όπου γεννήθηκε.

Πολλές παροιμίες ταξίδευαν από περιοχή σε περιοχή και εμφανίζονται σε διαφορετικές εκδοχές σε ολόκληρη την Ελλάδα. Η ίδια φράση μπορεί να έχει καταγραφεί στην Πάτρα, στη Νάξο, στην Ηλεία ή αλλού, με μικρές αλλαγές στο λεξιλόγιο και στη διατύπωση.

Ακριβώς γι’ αυτό έχει ενδιαφέρον η δουλειά του Κορύλλου. Δεν αποδεικνύει ότι οι συγκεκριμένες φράσεις ήταν αποκλειστικά πατρινές. Καταγράφει όμως με ακρίβεια ότι ακούγονταν και χρησιμοποιούνταν στην Πάτρα των αρχών του 20ού αιώνα.

Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, αυτές οι μικρές καταγραφές δίνουν πρόσβαση σε μια πλευρά της πόλης που δύσκολα αποτυπώνεται αλλιώς: όχι στην επίσημη γλώσσα των εγγράφων και των εφημερίδων, αλλά σε εκείνη της καθημερινής κουβέντας.

Μια γλώσσα σαρκαστική, αστεία, συχνά αθυρόστομη και, σε αρκετές περιπτώσεις, εντυπωσιακά ανθεκτική στον χρόνο.

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News