7 ταινίες που δεν ήξερες ότι είναι σύγχρονες «Οδύσσειες»
Από τον αμερικανικό Νότο και την Άγρια Δύση έως τη Μαδρίτη, τα Βαλκάνια και τον βυθό, ο αρχαίος νόστος επιβιώνει μέσα σε ιστορίες απώλειας, μνήμης και επιστροφής
Η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν επαναφέρει στη μεγάλη οθόνη τον Οδυσσέα, την Πηνελόπη και το αρχέτυπο του ανθρώπου που προσπαθεί να γυρίσει σπίτι έπειτα από έναν πόλεμο. Η νέα επική παραγωγή βασίζεται άμεσα στο έργο του Ομήρου, όμως ο κινηματογράφος αφηγείται εδώ και δεκαετίες ιστορίες ομηρικού νόστου χωρίς αρχαίες πανοπλίες, μυθικά τέρατα ή θεούς που κατεβαίνουν από τον Όλυμπο.
Η «Οδύσσεια» δεν είναι μόνο η διαδρομή από την Τροία προς την Ιθάκη. Είναι η επιστροφή ενός ανθρώπου που έχει μεταβληθεί, η δοκιμασία μιας οικογένειας που έμαθε να ζει με την απουσία του, οι πειρασμοί που απειλούν να τον κρατήσουν μακριά και η αμφιβολία για το αν υπάρχει ακόμη μια θέση γι’ αυτόν στον κόσμο που άφησε πίσω.
Γι’ αυτό και το ομηρικό ταξίδι μπορεί να εμφανιστεί σε ένα γουέστερν, σε μια ιστορία του Αμερικανικού Εμφυλίου, σε ένα ισπανικό οικογενειακό δράμα ή ακόμη και σε ένα animation της Pixar. Ορισμένες από τις παρακάτω ταινίες αποτελούν δηλωμένες μεταφορές. Σε άλλες, η συγγένεια βρίσκεται στη δομή, στα αρχέτυπα και στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουν την επιστροφή, τη μνήμη και την ταυτότητα.
1.«O Brother, Where Art Thou?» – Ο Όμηρος τραγουδά μπλουγκράς
Σκηνοθεσία: Τζόελ και Ίθαν Κοέν
Έτος: 2000
Διάρκεια: 1 ώρα και 47 λεπτά
Βαθμολογία IMDb: 7,7/10
Τρεις κατάδικοι, μια κρυμμένη περιουσία, ένας μονόφθαλμος απατεώνας και γυναίκες που τραγουδούν δίπλα στο ποτάμι. Οι αδελφοί Κοέν παίρνουν τα υλικά της «Οδύσσειας», τα ρίχνουν στον σκονισμένο αμερικανικό Νότο της δεκαετίας του 1930 και τα αφήνουν να κινηθούν στον ρυθμό του μπλουγκράς.
Ο Ulysses Everett McGill του Τζορτζ Κλούνεϊ δεν είναι πολεμιστής. Είναι ματαιόδοξος, πολυλογάς, μονίμως βέβαιος ότι μπορεί να ξεφύγει από κάθε αδιέξοδο με μια γρήγορη ιστορία και το σωστό προϊόν για τα μαλλιά του. Αυτή ακριβώς η εμπιστοσύνη στον λόγο και στην πονηριά τον φέρνει πιο κοντά στον Οδυσσέα από οποιαδήποτε ασπίδα ή πανοπλία.
Η σχέση με τον Όμηρο δηλώνεται ανοιχτά. Οι Σειρήνες γίνονται γυναίκες που τραγουδούν και παρασύρουν τους δραπέτες, ο μονόφθαλμος Big Dan Teague παίρνει τη θέση του Κύκλωπα και η Penny περιμένει να πειστεί ότι ο εξαφανισμένος σύζυγός της αξίζει να επιστρέψει στη ζωή της.
Οι αντιστοιχίες, πάντως, είναι μόνο το πρώτο επίπεδο. Οι Κοέν αντιμετωπίζουν την ίδια την αφήγηση ως εργαλείο επιβίωσης. Ο Everett κατασκευάζει διαρκώς εκδοχές της πραγματικότητας, όπως ο Οδυσσέας αλλάζει ονόματα και ταυτότητες. Το ταξίδι του είναι ένας νόστος μέσα από τραγούδια, πολιτικές απάτες και αμερικανικούς μύθους, με την ειρωνεία να αντικαθιστά το ηρωικό μεγαλείο.
2.«Cold Mountain» – Μια Ιθάκη πληγωμένη από τον πόλεμο
Σκηνοθεσία: Άντονι Μινγκέλα
Έτος: 2003
Διάρκεια: 2 ώρες και 34 λεπτά
Βαθμολογία IMDb: 7,2/10
Στο «Cold Mountain» δεν υπάρχει θάλασσα. Υπάρχει λάσπη, χιόνι, αίμα και ένας δρόμος που μοιάζει να μεγαλώνει όσο περισσότερο τον διασχίζει ο άνθρωπος που θέλει να επιστρέψει.
Ο Inman, τραυματισμένος στρατιώτης των Νοτίων, εγκαταλείπει τον Αμερικανικό Εμφύλιο και ξεκινά με τα πόδια για το σπίτι του στη Βόρεια Καρολίνα. Εκεί βρίσκεται η Ada, η γυναίκα που άφησε πίσω, αντιμέτωπη με έναν τόπο όπου η παλιά κοινωνική τάξη έχει καταρρεύσει.
Το μυθιστόρημα του Τσαρλς Φρέιζερ, πάνω στο οποίο βασίστηκε η ταινία, γράφτηκε σε συνειδητό διάλογο με την «Οδύσσεια». Ο συγγραφέας είχε το έργο του Ομήρου στο γραφείο του όσο δούλευε την ιστορία, χρησιμοποιώντας περισσότερο το συναίσθημα και τη δομή του νόστου παρά μια σειρά μηχανικών αντιστοιχιών.
Ο Μινγκέλα διατηρεί αυτή τη διπλή κίνηση. Ο Inman προχωρά μέσα από επεισόδια βίας, φιλοξενίας, προδοσίας και προσωρινής ανάπαυσης. Κάθε άνθρωπος που συναντά μπορεί να γίνει λιμάνι ή παγίδα. Κάθε καθυστέρηση τον απομακρύνει από την Ada, αλλά τον φέρνει πιο κοντά στη συνειδητοποίηση του ανθρώπου στον οποίο τον μετέτρεψε ο πόλεμος.
Η Ada, την ίδια ώρα, δεν είναι μια ακίνητη Πηνελόπη. Αναγκάζεται να μάθει να καλλιεργεί τη γη, να εξασφαλίζει τροφή και να υπερασπίζεται το σπίτι που περιμένει να υποδεχθεί τον Inman. Ο ένας διασχίζει μια χώρα. Η άλλη ξαναχτίζει έναν κόσμο.
Η επιστροφή τους δεν αφορά, επομένως, μόνο τη γεωγραφική απόσταση. Αφορά δύο ανθρώπους που προσπαθούν να φτάσουν ο ένας στον άλλο, ενώ δεν είναι πια εκείνοι που αποχαιρετίστηκαν.
3.«The Searchers» – Ο Οδυσσέας που δεν μπορεί να περάσει την πόρτα
Σκηνοθεσία: Τζον Φορντ
Έτος: 1956
Διάρκεια: 1 ώρα και 59 λεπτά
Βαθμολογία IMDb: 7,8/10
Η έρημος του Τζον Φορντ δεν υπόσχεται επιστροφή. Καταπίνει αποστάσεις, χρόνια και ανθρώπους.
Στην «Αιχμάλωτο της Ερήμου», ο Ethan Edwards επιστρέφει από τον Αμερικανικό Εμφύλιο στο σπίτι της οικογένειάς του, χωρίς να εξηγεί πού βρισκόταν ή τι ακριβώς κουβαλά μαζί του. Λίγο αργότερα, η ανιψιά του απάγεται και εκείνος ξεκινά μια καταδίωξη που θα κρατήσει χρόνια.
Ο Ethan διαθέτει αρκετά από τα γνωρίσματα του Οδυσσέα: αντοχή, πείσμα, γνώση διαφορετικών πολιτισμών και ικανότητα να επιβιώνει εκεί όπου οι άλλοι χάνονται. Η πορεία του έχει μελετηθεί ως μια δυτική, σκοτεινή «Οδύσσεια», στην οποία ο ήρωας αναζητά τον δρόμο προς το σπίτι χωρίς να είναι βέβαιο ότι μπορεί ακόμη να ανήκει σε αυτό.
Εδώ, όμως, η πολυμήχανη φύση του ομηρικού ήρωα έχει σκληρύνει και μετατραπεί σε εμμονή. Ο Ethan δεν ταξιδεύει μόνο για να σώσει. Η αναζήτησή του διαβρώνεται από το μίσος και από μια αντίληψη περί φυλετικής «καθαρότητας» που κάνει τις προθέσεις του όλο και πιο ανησυχητικές.
Ο Φορντ μετατρέπει έτσι τον νόστο σε ηθική δοκιμασία. Η απόσταση δεν μετριέται σε μίλια, αλλά στο χάσμα ανάμεσα στον άνθρωπο που προστατεύει την οικογένεια και σε εκείνον που μπορεί να την καταστρέψει στο όνομα της προστασίας της.
Στην «Οδύσσεια», ο ήρωας επιστρέφει για να αποκαταστήσει τη θέση του στο σπίτι. Στο «The Searchers», το σπίτι φωτίζεται σαν κάτι ορατό αλλά απρόσιτο. Υπάρχουν ταξιδιώτες που φτάνουν στον προορισμό τους και παρ’ όλα αυτά παραμένουν εξόριστοι.
4.«Finding Nemo» – Ο ωκεανός ως μάθημα αποχωρισμού
Σκηνοθεσία: Άντριου Στάντον
Έτος: 2003
Διάρκεια: 1 ώρα και 40 λεπτά
Βαθμολογία IMDb: 8,2/10
Στην επιφάνεια, το «Finding Nemo» είναι μια φωτεινή θαλάσσια περιπέτεια. Από κάτω κινείται μια πολύ πιο ανήσυχη ιστορία: ένας πατέρας διασχίζει έναν κόσμο που φοβάται, αναζητώντας το παιδί που δεν κατόρθωσε να κρατήσει ασφαλές.
Ο Marlin εγκαταλείπει τον γνώριμο ύφαλο, περνά από διαδοχικές δοκιμασίες και αναγκάζεται να εμπιστευθεί ξένους, συμπτώσεις και πλάσματα που δεν καταλαβαίνει. Ο κλασικιστής και μεταφραστής Ντάνιελ Μέντελσον έχει συμπεριλάβει το «Finding Nemo» ανάμεσα στα έργα στα οποία επανεμφανίζονται ιδέες και μοτίβα της «Οδύσσειας».
Οι μέδουσες, οι καρχαρίες, το τεράστιο κήτος και το ρεύμα του ωκεανού λειτουργούν όπως τα επεισόδια ενός έπους σε μικρογραφία. Δεν είναι απλώς εμπόδια. Κάθε συνάντηση υποχρεώνει τον Marlin να εγκαταλείψει ένα κομμάτι από την ψευδαίσθηση ότι μπορεί να ελέγξει τον κόσμο.
Η Dory είναι ο πιο απρόβλεπτος σύντροφός του. Εκείνος θυμάται κάθε κίνδυνο και γι’ αυτό φοβάται τα πάντα. Εκείνη ξεχνά σχεδόν τα πάντα και γι’ αυτό συνεχίζει να κινείται. Μαζί σχηματίζουν ένα παράξενο αντίβαρο ανάμεσα στην τραυματική μνήμη και στη δυνατότητα να προχωρά κανείς.
Ο πραγματικός νόστος δεν ολοκληρώνεται όταν ο πατέρας βρίσκει τον γιο. Ολοκληρώνεται όταν καταλαβαίνει ότι η αγάπη δεν μπορεί να ταυτίζεται με τον εγκλεισμό. Η επιστροφή στον ύφαλο έχει αξία μόνο επειδή ο Marlin δεν γυρίζει ως ο ίδιος φοβισμένος πατέρας που έφυγε.
5.«Volver» – Η Πηνελόπη εγκαταλείπει τον αργαλειό
Σκηνοθεσία: Πέδρο Αλμοδόβαρ
Έτος: 2006
Διάρκεια: 2 ώρες και 1 λεπτό
Βαθμολογία IMDb: 7,6/10
Στον κόσμο του Πέδρο Αλμοδόβαρ, οι νεκροί επιστρέφουν, οι γυναίκες μαγειρεύουν ενώ γύρω τους ανοίγονται οικογενειακά ρήγματα και τα μυστικά περνούν από μητέρα σε κόρη σαν μια κληρονομιά που κανείς δεν ζήτησε.
«Volver» σημαίνει επιστρέφω. Μόνο που εδώ δεν επιστρέφει ένας βασιλιάς από τον πόλεμο. Επιστρέφουν οι μητέρες, οι αναμνήσεις, οι τόποι της παιδικής ηλικίας και όσα θάφτηκαν χωρίς να λυθούν.
Η Raimunda της Πενέλοπε Κρουζ βρίσκεται στο κέντρο μιας ιστορίας όπου οι γυναίκες προστατεύουν η μία την άλλη, κρατούν σπίτια και επιχειρήσεις όρθια, θάβουν τραύματα και βρίσκουν τρόπους να συνεχίσουν. Η οικογένεια δεν περιμένει έναν άνδρα να αποκαταστήσει την τάξη. Δημιουργεί μόνη της μια νέα.
Η κλασικίστρια Corinne Ondine Pache έχει αναλύσει την ταινία ως μια γυναικεία «Οδύσσεια», υποστηρίζοντας ότι, παρότι το έργο δεν παραπέμπει άμεσα στον Όμηρο, τα μοτίβα του νόστου διαπερνούν την αφήγηση. Η επιστροφή συνδέεται με τις σχέσεις μητέρων και παιδιών, τη μνήμη, την ταυτότητα και τη δυνατότητα μιας οικογένειας να επανενωθεί.
Ο Αλμοδόβαρ αναποδογυρίζει το ομηρικό σχήμα. Δεν υπάρχει μία Πηνελόπη που περιμένει. Υπάρχουν πολλές γυναίκες που έγιναν ταυτόχρονα ταξιδιώτισσες, φύλακες της εστίας και φορείς μιας δύσκολης επιστροφής.
Η Ιθάκη του «Volver» δεν είναι θρόνος ούτε βασίλειο. Είναι μια κουζίνα, ένα χωριό, ένας τάφος, μια κόρη που χρειάζεται προστασία και μια μητέρα που πρέπει να βρει το θάρρος να εμφανιστεί ξανά.
6.«The SpongeBob SquarePants Movie» – Η πιο ξέφρενη θαλάσσια «Οδύσσεια»
Σκηνοθεσία: Στίβεν Χίλενμπεργκ
Έτος: 2004
Διάρκεια: 1 ώρα και 27 λεπτά
Βαθμολογία IMDb: 7,2/10
Ένα κλεμμένο στέμμα. Ένας οργισμένος Ποσειδώνας. Δύο φίλοι με ελάχιστη αίσθηση κινδύνου. Και ένας προορισμός που ονομάζεται Shell City, για τον οποίο κανείς δεν γνωρίζει αν είναι αληθινός ή αν απλώς δεν επέστρεψε ποτέ κάποιος για να μιλήσει γι’ αυτόν.
Το «The SpongeBob SquarePants Movie» δεν προσπαθεί να κρύψει ότι σκέφτεται σε μυθολογική κλίμακα. Ο SpongeBob και ο Patrick εγκαταλείπουν το Bikini Bottom για να βρουν το στέμμα του βασιλιά Ποσειδώνα και να σώσουν τον κύριο Καβούρη. Από εκεί και πέρα, η αποστολή τους γίνεται μια κωμική αλληλουχία από τέρατα, πειρασμούς, ψεύτικους παραδείσους και σχεδόν βέβαιες καταστροφές.
Η πριγκίπισσα Mindy λειτουργεί σαν μια υποθαλάσσια Αθηνά: καθοδηγεί τους δύο ήρωες, ενισχύει το κουράγιο τους και παρεμβαίνει χωρίς να ολοκληρώνει η ίδια την αποστολή. Ο μονόφθαλμος δύτης του Shell City παίρνει τον ρόλο ενός γιγαντιαίου Κύκλωπα που συλλέγει ανυποψίαστα θαλάσσια πλάσματα.
Ακόμη και η στάση στο Goofy Goober θυμίζει έναν συνδυασμό από Σειρήνες και λωτοφάγους. Η μουσική, η κατανάλωση παγωτού και η παράδοση στην απόλαυση κάνουν τους ταξιδιώτες να ξεχάσουν προσωρινά γιατί έφυγαν.
Κάτω από την ταχύτητα, τα αστεία και το παράλογο, υπάρχει μια καθαρή ιστορία ενηλικίωσης. Ο SpongeBob ξεκινά το ταξίδι επειδή πιστεύει ότι πρέπει να αποδείξει πως είναι άνδρας. Τελικά ανακαλύπτει ότι το θάρρος δεν απαιτεί να αποκηρύξει τον ενθουσιασμό, την αφέλεια ή την παιδικότητά του.
Ο πιο απρόσμενος Οδυσσέας της λίστας δεν χρειάζεται να γίνει κάποιος άλλος για να επιστρέψει νικητής. Χρειάζεται να καταλάβει ότι τα χαρακτηριστικά για τα οποία τον υποτιμούν είναι ακριβώς εκείνα που θα τον οδηγήσουν ως το τέλος.
7.«Το βλέμμα του Οδυσσέα» – Ένα ταξίδι προς την πρώτη εικόνα
Σκηνοθεσία: Θόδωρος Αγγελόπουλος
Έτος: 1995
Διάρκεια: 2 ώρες και 56 λεπτά
Βαθμολογία IMDb: 7,6/10
Στο «Βλέμμα του Οδυσσέα», τα σύνορα περνούν αργά μπροστά από την κάμερα. Τα αγάλματα ταξιδεύουν πάνω σε ποτάμια, οι χώρες αλλάζουν ονόματα και ένας άνδρας αναζητά τρεις μπομπίνες φιλμ μέσα σε μια περιοχή που διαλύεται.
Ο Α., ένας εξόριστος σκηνοθέτης τον οποίο υποδύεται ο Χάρβεϊ Καϊτέλ, επιστρέφει στα Βαλκάνια αναζητώντας χαμένο κινηματογραφικό υλικό των αδελφών Μανάκια. Η διαδρομή του ξεκινά από την Ελλάδα, περνά από την Αλβανία, τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία και καταλήγει στην εμπόλεμη πρώην Γιουγκοσλαβία.
Η Ευρωπαϊκή Ακαδημία Κινηματογράφου περιγράφει ρητά την πορεία του ως ένα ταξίδι που αντηχεί τον μύθο του Οδυσσέα. Μόνο που εδώ η Ιθάκη δεν είναι ένας τόπος. Είναι το ανεμφάνιστο φιλμ, η πρώτη κινηματογραφική ματιά πάνω στα Βαλκάνια, πριν η Ιστορία γεμίσει το βλέμμα με σύνορα, πολέμους και ιδεολογίες.
Ο Αγγελόπουλος δεν οργανώνει την περιπλάνηση ως σειρά περιπετειών. Την αφήνει να κινηθεί σαν μνήμη. Πρόσωπα, γυναίκες και εποχές μοιάζουν να επανέρχονται με διαφορετικές μορφές, σαν ο ταξιδιώτης να μη διασχίζει μόνο χώρες, αλλά στρώματα του ίδιου του παρελθόντος.
Ο Α. είναι ένας σύγχρονος Οδυσσέας χωρίς θρίαμβο. Δεν αναζητά την παλιά του εξουσία ούτε μια οικογενειακή εστία που έμεινε άθικτη. Αναζητά έναν τρόπο να κοιτάξει ξανά έναν κόσμο που έχει γίνει σχεδόν αδύνατον να ιδωθεί καθαρά.
Στον ομηρικό νόστο, η αναγνώριση επιβεβαιώνει την ταυτότητα του ήρωα. Στον Αγγελόπουλο, η αναζήτηση της εικόνας αποκαλύπτει πόσο εύθραυστη έχει γίνει κάθε βεβαιότητα για την ταυτότητα, την πατρίδα και την ίδια τη μνήμη.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:
- Από την «Ανατομία μιας Πτώσης» στο «Animal»: Το ERTFLIX έστησε ένα μικρό ευρωπαϊκό φεστιβάλ στην οθόνη μας
- Οι 10 σειρές που αξίζει να δεις αυτό το καλοκαίρι
- Έβαλαν 250 ανθρώπους να δουν ταινίες τρόμου – Μία τους έστειλε στους 131 παλμούς
- Ίνγκμαρ Μπέργκμαν: Η παρτίδα σκάκι με τον Θάνατο που σημάδεψε το σινεμά
- The Blair Witch Project: Η ταινία τρόμου που έκανε το ψέμα να φαίνεται αληθινό
Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη
Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.
Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News
