13.000 ονόματα πίσω από το βρετανικό δουλεμπόριο: Η διαδρομή του χρήματος μέχρι σχολεία και νοσοκομεία

Αλεξάνδρα Παναγοπούλου

Στους τοίχους του Great Hall του St Bartholomew’s Hospital στο Λονδίνο υπάρχουν ακόμη τα ονόματα ανθρώπων που βοήθησαν οικονομικά το νοσοκομείο. Χρυσά γράμματα, δωρεές και κληροδοτήματα κρατούν ζωντανή τη μνήμη εκείνων που πέρασαν στην ιστορία του ιδρύματος ως ευεργέτες.

Ανάμεσά τους βρίσκεται ο Sir Jeffrey Jeffreys.

Η άλλη πλευρά της ιστορίας του είναι πολύ πιο σκοτεινή. Ο Λονδρέζος έμπορος υπήρξε διευθυντής της Royal African Company και χρηματοδότης δουλεμπορικών ταξιδιών. Το 1694 το πλοίο Hannibal, με το οποίο συνδεόταν οικονομικά, απέπλευσε από τη Δυτική Αφρική έχοντας επιβιβάσει 700 αιχμαλωτισμένους Αφρικανούς. Στα Μπαρμπέιντος έφτασαν ζωντανοί 372. Χρόνια αργότερα, ο Jeffreys άφησε χρήματα στο νοσοκομείο του Λονδίνου.

Αυτή ακριβώς τη διαδρομή –από την επένδυση στο εμπόριο ανθρώπων έως τον πλούτο, την κοινωνική καταξίωση και τη φιλανθρωπία– επιχειρεί να φωτίσει το νέο Register of British Slave Traders, που δόθηκε στη δημοσιότητα στις 14 Σεπτεμβρίου.

Και αλλάζει κάτι ουσιαστικό στον τρόπο με τον οποίο μπορεί να διαβαστεί σήμερα αυτή η ιστορία: πίσω από το βρετανικό δουλεμπόριο δεν υπάρχουν πλέον μόνο εταιρείες, πλοία και αριθμοί. Υπάρχουν ονοματεπώνυμα.

Οι άνθρωποι που έβαλαν τα χρήματα

Ερευνητική ομάδα εννέα ιστορικών με επικεφαλής τον καθηγητή William Pettigrew εργάζεται από το 2021 για να εντοπίσει όσους επένδυσαν οικονομικά στη βρετανική συμμετοχή στο υπερατλαντικό δουλεμπόριο.

Η έρευνα έχει καταγράψει περίπου 13.000 ανθρώπους που χρηματοδότησαν ένα δουλεμπορικό ταξίδι ή επένδυσαν σε εταιρεία η οποία οργάνωνε τέτοια ταξίδια, προσδοκώντας μερίδιο από τα κέρδη. Για έως περίπου 10.500 από αυτούς κατέστη δυνατό να συγκεντρωθούν αναλυτικότερα βιογραφικά στοιχεία.

Δεν πρόκειται μόνο για μια μικρή ομάδα εμπόρων που δραστηριοποιούνταν στα βρετανικά λιμάνια.

Στο μητρώο εμφανίζονται μονάρχες και αριστοκράτες, βουλευτές, τραπεζίτες, κληρικοί, τεχνίτες, καλλιτέχνες και επιχειρηματίες. Περισσότερες από 1.000 γυναίκες είχαν επίσης τοποθετήσει χρήματα σε εταιρείες που συμμετείχαν στην εμπορία σκλαβωμένων Αφρικανών. Περισσότεροι από 100 βουλευτές συνδέονται με δουλεμπορικές εταιρείες και 45 κληρικοί της Εκκλησίας της Αγγλίας είχαν επενδύσει στη Royal African Company.

Το ενδιαφέρον της βάσης, όμως, δεν εξαντλείται στο ποιος επένδυσε.

Αρχίζει όταν οι ερευνητές ακολουθούν το χρήμα.

Το Great Hall του St Bartholomew’s Hospital στο Λονδίνο. Στους τοίχους του διατηρούνται τα ονόματα δωρητών και ευεργετών του ιστορικού νοσοκομείου

Οταν το χρήμα περνούσε στη φιλανθρωπία

Η χαρτογράφηση έχει εντοπίσει συνδέσεις των επενδυτών με περίπου 900 οργανισμούς. Ανάμεσά τους βρίσκονται εκκλησίες, σχολεία, νοσοκομεία, φιλανθρωπικά ιδρύματα και οργανώσεις κοινωνικής φροντίδας.

Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον εύρημα της έρευνας.

Ο πλούτος που δημιουργήθηκε ή ενισχύθηκε μέσα στην οικονομία του δουλεμπορίου δεν έμεινε μόνο σε οικογενειακές περιουσίες. Σε αρκετές περιπτώσεις, άνθρωποι που είχαν οικονομική συμμετοχή στην εμπορία σκλαβωμένων Αφρικανών εμφανίστηκαν αργότερα ως δωρητές και ευεργέτες οργανισμών που πρόσφεραν περίθαλψη, εκπαίδευση ή βοήθεια στους φτωχότερους Βρετανούς.

Το St Bartholomew’s είναι ένα εντυπωσιακό παράδειγμα. Οι ιστορικοί έχουν εντοπίσει τουλάχιστον 50 ανθρώπους με σημαντικούς οικονομικούς δεσμούς με το νοσοκομείο, οι οποίοι συνδέονταν άμεσα και με το δουλεμπόριο. Τα ονόματα ορισμένων εξακολουθούν να βρίσκονται στους αναμνηστικούς πίνακες του Great Hall.

Δεν μπορεί, βέβαια, να υποστηριχθεί ότι κάθε συγκεκριμένη δωρεά προήλθε ευθέως από τα κέρδη ενός συγκεκριμένου δουλεμπορικού ταξιδιού. Το ίδιο το Barts Charity σημειώνει ότι δεν έχει τεκμηριωθεί σε κάθε περίπτωση σε ποιο βαθμό παλιές δωρεές μπορούν να συνδεθούν με περιουσιακά στοιχεία που διαχειρίζεται σήμερα.

Αυτό που τεκμηριώνεται είναι η σχέση: άνθρωποι που επένδυσαν σε ένα σύστημα εμπορίας ανθρώπων απέκτησαν πλούτο και κοινωνική ισχύ και μέρος αυτών των περιουσιών διοχετεύθηκε αργότερα σε θεσμούς της βρετανικής κοινωνίας.

Η λέξη «ευεργέτης», επομένως, αποκτά σε αρκετές περιπτώσεις μια πολύ πιο σύνθετη βιογραφία.

Τρία εκατομμύρια άνθρωποι στην άλλη πλευρά του λογαριασμού

Υπάρχει όμως ένας αριθμός πολύ μεγαλύτερος από τους 13.000 επενδυτές.

Η βρετανική συμμετοχή στο υπερατλαντικό δουλεμπόριο οδήγησε στη βίαιη μεταφορά περίπου τριών εκατομμυρίων Αφρικανών ανδρών, γυναικών και παιδιών. Περίπου μισό εκατομμύριο από αυτούς πέθαναν κατά την αναγκαστική μεταφορά.

Και εδώ βρίσκεται μία από τις σκληρότερες αντιθέσεις του νέου μητρώου.

Για τους ανθρώπους που χρηματοδότησαν το σύστημα έχουν διασωθεί μετοχές, εταιρικά αρχεία, διαθήκες, ημερομηνίες γάμων και θανάτων, πολιτικές σταδιοδρομίες, ακίνητα και οικογενειακές σχέσεις.

Για αμέτρητους από τους ανθρώπους που πουλήθηκαν και μεταφέρθηκαν βίαια στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού δεν έχει διασωθεί ούτε ένα όνομα.

Το Register δεν μπορεί να διορθώσει αυτή την ανισορροπία των αρχείων. Μπορεί όμως να αφαιρέσει την ανωνυμία από την άλλη πλευρά: από εκείνους που έβαλαν τα χρήματα και περίμεναν την απόδοσή τους.

Ο Βρετανός ιστορικός και παρουσιαστής David Olusoga, ο οποίος μεταφέρει την έρευνα του Register of British Slave Traders στη νέα σειρά του BBC

Από τα αρχεία στο BBC

Η δημοσίευση του μητρώου αποκτά ακόμη μεγαλύτερη επικαιρότητα σήμερα, Δευτέρα 21 Σεπτεμβρίου.

Στις 21.00 ώρα Βρετανίας το BBC Two προβάλλει το πρώτο από τα δύο επεισόδια του Finding Britain’s Slave Traders with David Olusoga. Ο Βρετανός ιστορικός χρησιμοποιεί την έρευνα του Register για να ακολουθήσει συγκεκριμένα πρόσωπα και να εξετάσει τις σχέσεις ανάμεσα στο δουλεμπόριο και θεσμούς που αποτελούν μέχρι σήμερα μέρος της βρετανικής δημόσιας ζωής, ανάμεσά τους και η μοναρχία.

Η σειρά μπορεί να κάνει τις ιστορίες αυτές πιο άμεσες. Το σημαντικότερο αποτέλεσμα της έρευνας, όμως, βρίσκεται έξω από την τηλεόραση.

Το μητρώο επιτρέπει πλέον να ξεκινήσει κανείς από ένα όνομα και να ακολουθήσει τη διαδρομή του: ποιος ήταν, πού επένδυσε, με ποιες εταιρείες συνδεόταν, ποια θέση απέκτησε στην κοινωνία και ποιο αποτύπωμα άφησε μετά τον θάνατό του.

Και έτσι ένα κομμάτι της βρετανικής ιστορίας που συχνά χωριζόταν σε δύο διαφορετικές αφηγήσεις –από τη μία το δουλεμπόριο και από την άλλη οι ευεργέτες, τα σχολεία, τα νοσοκομεία και τα ιδρύματα– αρχίζει να εμφανίζεται ως μία ενιαία ιστορία.

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News