Ο «Ζορμπάς» πίσω από τα κάγκελα: Η δυστοπία που βράβευσαν σχεδόν 200 κρατούμενοι

Αλεξάνδρα Παναγοπούλου

Σχεδόν 200 κρατούμενοι από έντεκα σωφρονιστικά καταστήματα των ΗΠΑ επέλεξαν ως σημαντικότερο βιβλίο της χρονιάς μια δυστοπία για τη λογοκρισία, τις απαγορευμένες ιστορίες και την ελευθερία της ανάγνωσης. Νικητής του Inside Literary Prize 2026 αναδείχθηκε το The Book Censor’s Library της Κουβεϊτιανής συγγραφέα Bothayna Al-Essa.

Στο κέντρο του μυθιστορήματος βρίσκεται ένας υπάλληλος που διαβάζει βιβλία για να αποφασίσει ποια πρέπει να απαγορευτούν. Η βεβαιότητά του αρχίζει να καταρρέει όταν συναντά τον Βίο και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά του Νίκου Καζαντζάκη.

Η επιλογή δεν αποτελεί απλώς μία ελληνική αναφορά μέσα στην ιστορία. Ο Ζορμπάς είχε απαγορευτεί στο Κουβέιτ και η Al-Essa, η οποία είναι επίσης βιβλιοπώλισσα και εκδότρια, είχε δώσει τη δική της παράλογη μάχη με τις αρχές για να μπορέσει να τον κρατήσει στα ράφια.

Το βραβείο που αποφασίζουν άνθρωποι στη φυλακή

Το Inside Literary Prize δημιουργήθηκε το 2023 από το Freedom Reads, το National Book Foundation και το Center for Justice Innovation. Πρόκειται για το μοναδικό αμερικανικό λογοτεχνικό βραβείο εθνικής εμβέλειας του οποίου η τελική απόφαση ανήκει αποκλειστικά σε ανθρώπους που εκτίουν ποινές φυλάκισης.

Σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση του Freedom Reads, στη φετινή διαδικασία συμμετείχαν σχεδόν 200 κρατούμενοι σε έξι αμερικανικές πολιτείες. Περισσότερα από 1.650 αντίτυπα των υποψήφιων έργων διανεμήθηκαν σε έντεκα σωφρονιστικά καταστήματα, όπου οι αναγνώστες τα συζήτησαν σε ομάδες και κατέθεσαν τις ψήφους τους.

Απέναντι στο βιβλίο της Al-Essa βρίσκονταν τέσσερις ισχυρές υποψηφιότητες: το Ædnan της Linnea Axelsson, το All Fours της Miranda July, το Martyr! του Kaveh Akbar και το My Friends του Hisham Matar. Όλα τα έργα της βραχείας λίστας είχαν προηγουμένως τιμηθεί ή προκριθεί στα National Book Awards.

Η επίσημη απονομή θα πραγματοποιηθεί στις 3 Σεπτεμβρίου στη Δημόσια Βιβλιοθήκη της Νέας Υόρκης. Την παρουσίαση θα αναλάβουν οι κρατούμενοι κριτές μέσω βιντεοσκοπημένων μηνυμάτων.

Η αγγλική έκδοση του «The Book Censor’s Library» της Bothayna Al-Essa, σε μετάφραση των Ranya Abdelrahman και Sawad Hussain

Ο λογοκριτής που έγινε αναγνώστης

Το The Book Censor’s Library εκτυλίσσεται σε μια ακαθόριστη χώρα, μετά από μια πολιτική «Επανάσταση» που έχει αναδιοργανώσει τη δημόσια και ιδιωτική ζωή. Ο πρωταγωνιστής εργάζεται σε κρατική υπηρεσία και εξετάζει χειρόγραφα αναζητώντας οτιδήποτε μπορεί να θεωρηθεί επικίνδυνο: αναφορές σε μη εγκεκριμένες θρησκείες, διαφορετικές ταυτότητες, πολιτικές ιδέες ή τη ζωή πριν από το νέο καθεστώς.

Ο λογοκριτής δεν διαβάζει για να κατανοήσει. Σαρώνει τις σελίδες αναζητώντας ύποπτες λέξεις και φράσεις. Σταδιακά, όμως, αρχίζει να κρατά ορισμένα από τα απαγορευμένα βιβλία, να τα μεταφέρει κρυφά στο σπίτι του και να τα διαβάζει.

Η παράβαση τον οδηγεί σε έναν υπόγειο κόσμο παράνομων βιβλιοπωλών, βιβλιοθηκονόμων και αντιστασιακών που προσπαθούν να σώσουν τα βιβλία και τη συλλογική μνήμη της χώρας. Η Restless Books, που εξέδωσε την αγγλική μετάφραση, περιγράφει το μυθιστόρημα ως συνάντηση του 1984 του Τζορτζ Όργουελ με τον παραλογισμό της Αλίκης στη Χώρα των Θαυμάτων και τον κόσμο του Κάφκα.

Στις σελίδες εμφανίζονται επίσης ο Πινόκιο και το Φαρενάιτ 451. Οι αναφορές δεν λειτουργούν ως λογοτεχνικά στολίδια. Κάθε βιβλίο ανοίγει μια διαφορετική ρωγμή στον ελεγχόμενο κόσμο του ήρωα: η Αλίκη και το παράξενο σύμπαν που γεννήθηκε σε μια καλοκαιρινή βόλτα του αποκαλύπτουν τη φαντασία, ενώ το Φαρενάιτ 451 τον φέρνει μπροστά στην αντίσταση.

Η Κουβεϊτιανή συγγραφέας Bothayna Al-Essa, δημιουργός του «The Book Censor’s Library» και ιδρύτρια του Takween

Η πραγματική μάχη για τον «Ζορμπά»

Η Bothayna Al-Essa δεν γνώρισε τη λογοκρισία μόνο ως συγγραφέας. Είναι ιδρύτρια του Takween, ενός βιβλιοπωλείου και εκδοτικού οργανισμού στο Κουβέιτ, και επί χρόνια ερχόταν αντιμέτωπη με ελεγκτές του υπουργείου Πληροφοριών.

Στη συνέντευξή της στο Words Without Borders, εξήγησε ότι η ιδέα του μυθιστορήματος γεννήθηκε από ένα απλό ερώτημα: πώς μπορεί κάποιος να διαβάζει καθημερινά βιβλία με σκοπό να τα απαγορεύσει, χωρίς ποτέ να ερωτευθεί κάποιο από αυτά;

Ο Ζορμπάς έγινε η αφετηρία της μεταμόρφωσης του ήρωα επειδή είχε προηγηθεί μια πραγματική σύγκρουση της Al-Essa με τη λογοκριτική γραφειοκρατία. Όπως έχει αφηγηθεί στο Literary Hub, το έργο του Καζαντζάκη απαγορεύτηκε, εγκρίθηκε και απαγορεύτηκε ξανά αρκετές φορές μέσα στην ίδια χρονιά.

Η συγγραφέας κατάφερε κάποτε να εξασφαλίσει έγγραφη άδεια για την πώλησή του. Λίγες ημέρες αργότερα, οι αρχές άλλαξαν απόφαση. Στη διάρκεια μιας έκθεσης βιβλίου, οι επιθεωρητές περνούσαν από το περίπτερό της, έπαιρναν τα αντίτυπα και τα μετέφεραν στην αποθήκη. Εκείνη παρουσίαζε την άδεια, τα έπαιρνε πίσω και τα τοποθετούσε ξανά στα ράφια.

Η ίδια διαδικασία μπορούσε να επαναληφθεί δύο ή τρεις φορές μέσα στην ημέρα. Τελικά, οι αρχές αφαίρεσαν την έγκριση και ο Ζορμπάς απαγορεύτηκε ξανά.

Η Al-Essa επέλεξε τον συγκεκριμένο ήρωα και για έναν δεύτερο λόγο. Ο Ζορμπάς είναι αντιφατικός, απρόβλεπτος και αδύνατο να χωρέσει σε μία μοναδική, εγκεκριμένη ερμηνεία. Μπορεί να προκαλεί τον αναγνώστη, να τον ενοχλεί και να τον γοητεύει ταυτόχρονα. Αυτή ακριβώς η πολυπλοκότητα τον καθιστά επικίνδυνο για έναν μηχανισμό που εξετάζει μόνο την επιφάνεια των λέξεων.

Μια δυστοπία που διαβάστηκε διαφορετικά

Το The Book Censor’s Library είχε ήδη αναγνωριστεί πριν από τη φετινή βράβευση. Η αγγλική μετάφραση των Ranya Abdelrahman και Sawad Hussain υπήρξε φιναλίστ του National Book Award Μεταφρασμένης Λογοτεχνίας, ενώ το Time το συμπεριέλαβε στα 100 βιβλία που ξεχώρισε για το 2024.

Η απόφαση των κρατουμένων, ωστόσο, του δίνει ένα διαφορετικό βάρος. Αναγνώστες που ζουν υπό καθημερινό περιορισμό επέλεξαν ένα βιβλίο για έναν άνθρωπο ο οποίος ανακαλύπτει μια μορφή ελευθερίας μέσα από ιστορίες που το κράτος προσπαθεί να εξαφανίσει.

Στα τρία χρόνια του Inside Literary Prize έχουν συμμετάσχει περισσότεροι από 560 κρατούμενοι σε 35 φυλακές. Το Freedom Reads έχει παράλληλα δημιουργήσει σχεδόν 700 μικρές βιβλιοθήκες και έχει παραδώσει περισσότερα από 280.000 βιβλία σε σωφρονιστικά καταστήματα των ΗΠΑ.

Η λογοτεχνία έχει επιστρέψει πολλές φορές στον φόβο μιας εξουσίας που ελέγχει τις λέξεις, τη μνήμη και την ανθρώπινη συμπεριφορά. Στην Ελλάδα, το «Λάθος» του Αντώνη Σαμαράκη είχε περιγράψει ήδη από το 1965 έναν παρόμοιο μηχανισμό ελέγχου.

Η Al-Essa τοποθετεί την αρχή της αντίστασης σε μια καθημερινή πράξη. Ο λογοκριτής παύει να αντιμετωπίζει τις λέξεις ως αποδεικτικά στοιχεία και αρχίζει να τις διαβάζει. Η αλλαγή του ξεκινά από ένα βιβλίο που οι πραγματικοί λογοκριτές είχαν προσπαθήσει επανειλημμένα να εξαφανίσουν: τον Ζορμπά του Καζαντζάκη.

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News