Γιατί ο αυτοσαρκασμός μπορεί να μας προστατεύει – Και πότε αρχίζει να μας πληγώνει

Πελοπόννησος Newsroom

Ο αυτοσαρκασμός δεν αποτελεί από μόνος του ούτε απόδειξη αυτοπεποίθησης ούτε σημάδι κρυμμένης ανασφάλειας. Εκείνο που καθορίζει την επίδρασή του είναι γιατί, πώς και πόσο συχνά χρησιμοποιείται.

Ένα αστείο για μια μικρή γκάφα μπορεί να αποφορτίσει την αμηχανία, να βοηθήσει κάποιον να διαχειριστεί μια αποτυχία και να δημιουργήσει οικειότητα σε μια παρέα. Η ίδια συμπεριφορά, όμως, αποκτά διαφορετική σημασία όταν γίνεται διαρκής υποτίμηση, πηγάζει από πικρία ή χρησιμοποιείται ως μοναδικό μέσο για την εξασφάλιση αποδοχής.

Ο αυτοσαρκασμός μπορεί να αποφορτίσει τις δυσκολίες και να μας φέρει πιο κοντά στους άλλους, όμως δεν έχει πάντοτε την ίδια αφετηρία

Οι έρευνες που έχουν εξετάσει τη σχέση ανάμεσα στο χιούμορ, την αυτοεκτίμηση και την ψυχική υγεία φωτίζουν αυτήν ακριβώς τη διαφορά. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι απλώς εάν γελάμε με τον εαυτό μας, αλλά τι προσπαθούμε να πετύχουμε όταν το κάνουμε.

Μπορούμε πράγματι να γελάσουμε με τον εαυτό μας;

Για αιώνες, ακόμη και η δυνατότητα του ανθρώπου να αυτοσαρκάζεται αποτελούσε αντικείμενο διαφωνίας.

Ο Πλάτωνας συνέδεε το χιούμορ με το αίσθημα υπεροχής απέναντι στους άλλους. Αργότερα, ο Τόμας Χομπς υποστήριξε ότι κάποιος μπορεί να γελάσει με μια παλαιότερη ανοησία του, επειδή η χρονική απόσταση τού επιτρέπει να αισθανθεί σοφότερος από τον προηγούμενο εαυτό του.

Ο Πλάτωνας συνέδεε το χιούμορ με το αίσθημα υπεροχής απέναντι στους άλλους

Η επιστημονική έρευνα έδωσε μια περισσότερο πρακτική απάντηση το 2011. Ευρωπαίοι ερευνητές κατέγραψαν κρυφά τα πρόσωπα συμμετεχόντων και στη συνέχεια τους παρουσίασαν παραμορφωμένες εικόνες τους, παρόμοιες με εκείνες των κυρτών καθρεφτών.

Περίπου το 80% χαμογέλασε, ενώ το 40% γέλασε δυνατά. Το πείραμα έδειξε ότι οι άνθρωποι μπορούν πράγματι να διασκεδάσουν με μια απροσδόκητη και κωμική εκδοχή της εικόνας τους.

Το γεγονός ότι μπορούμε να γελάσουμε με τον εαυτό μας, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι όλοι το βιώνουμε με τον ίδιο τρόπο.

Όταν το γέλιο των άλλων μοιάζει με απειλή

Η αντίδραση στα πειράγματα μπορεί να αποκαλύψει πόσο ασφαλές ή απειλητικό βιώνει ένα παιδί το χιούμορ των άλλων

Μελέτες σε παιδιά σχολικής ηλικίας εντόπισαν δύο πολύ διαφορετικά μοτίβα μεταξύ εκείνων που απομονώνονταν από τους συνομηλίκους τους. Ορισμένα αντιδρούσαν στα πειράγματα με θυμό ή επιθετικότητα, ενώ άλλα πληγώνονταν και αποσύρονταν.

Παρά τις διαφορές τους, οι δύο ομάδες δυσκολεύονταν να εκλάβουν ένα πείραγμα ως καλοπροαίρετο. Αντίθετα, παιδιά με μεγαλύτερη κοινωνική σιγουριά μπορούσαν ευκολότερα να το προσπεράσουν ή ακόμη και να διασκεδάσουν με αυτό.

Στο πιο έντονο άκρο βρίσκεται η γελωτοφοβία, δηλαδή η ιδιαίτερα αυξημένη ευαισθησία απέναντι στην πιθανότητα να γελούν οι άλλοι εις βάρος μας. Ένας άνθρωπος με αυτό το χαρακτηριστικό μπορεί να ερμηνεύσει ακόμη και ένα χαμόγελο ή ένα άσχετο αστείο ως προσωπική επίθεση.

Η έντονη ευαισθησία απέναντι στο γέλιο των άλλων μπορεί να επηρεάσει τις κοινωνικές σχέσεις από μικρή ηλικία

Η αυστηρή και τιμωρητική ανατροφή, καθώς και τραυματικές εμπειρίες εξευτελισμού ή παρατεταμένων πειραγμάτων στο σχολείο, έχουν αναδειχθεί ως πιθανοί παράγοντες κινδύνου. Η γελωτοφοβία έχει επίσης συσχετιστεί με χαμηλότερη ικανοποίηση από τη ζωή, αποφυγή των φιλικών σχέσεων, μοναξιά και καταθλιπτικά συμπτώματα.

Οι συσχετίσεις αυτές δεν αποδεικνύουν ότι ο φόβος του γέλιου προκαλεί από μόνος του τα συγκεκριμένα προβλήματα. Δείχνουν, όμως, πόσο βαθιά μπορεί να επηρεάσει την κοινωνική και συναισθηματική καθημερινότητα η αίσθηση ότι κάθε αστείο κρύβει μια προσβολή.

Τα τέσσερα πρόσωπα του χιούμορ

Ένα από τα πιο επιδραστικά εργαλεία της σχετικής έρευνας είναι το ερωτηματολόγιο «Humor Styles Questionnaire», το οποίο διακρίνει τέσσερις βασικούς τρόπους χρήσης του χιούμορ:

• Συνδετικό χιούμορ: Χρησιμοποιείται για να φέρει τους ανθρώπους πιο κοντά και να δημιουργήσει ευχάριστο κλίμα
• Αυτοενισχυτικό χιούμορ: Βοηθά κάποιον να βλέπει την παράλογη ή αστεία πλευρά των δυσκολιών και να διαχειρίζεται καλύτερα το στρες
• Επιθετικό χιούμορ: Στηρίζεται στην ειρωνεία, την κοροϊδία ή την υποτίμηση των άλλων
• Αυτοϋποτιμητικό χιούμορ: Μετατρέπει τις αδυναμίες και τα λάθη του ίδιου του ανθρώπου σε αστείο, συχνά με στόχο την αποδοχή ή την αποφόρτιση μιας κατάστασης

Για χρόνια, το αυτοϋποτιμητικό χιούμορ αντιμετωπιζόταν σχεδόν αποκλειστικά ως προβληματικό. Θεωρήθηκε ένδειξη ανάγκης για επιβεβαίωση, ανασφάλειας και χαμηλής αυτοεκτίμησης.

Η νεότερη έρευνα, όμως, δείχνει ότι η πραγματικότητα είναι περισσότερο σύνθετη.

Το αστείο δεν αποκαλύπτει πάντοτε αυτοαπόρριψη

Η ψυχολόγος και ερευνήτρια του χιούμορ Σόνια Χάιντς εξέτασε ανθρώπους που χρησιμοποιούσαν συχνά αυτοϋποτιμητικό χιούμορ, περιμένοντας να εντοπίσει περισσότερες δυσκολίες ψυχικής υγείας.

Τα αποτελέσματα δεν επιβεβαίωσαν αυτήν την εικόνα. Αρκετοί συμμετέχοντες αναγνώρισαν ότι αντιμετώπιζαν ανασφάλειες, περιέγραψαν όμως το χιούμορ ως τρόπο διαχείρισής τους και ως μέσο σύνδεσης με τους άλλους. Στη συγκεκριμένη έρευνα, η πρακτική συνδέθηκε ακόμη και με υψηλότερη αυτοεκτίμηση και καλύτερες διαπροσωπικές σχέσεις.

Εδώ χρειάζεται μία κρίσιμη διάκριση: μεγάλο μέρος των μελετών γύρω από το αυτοϋποτιμητικό χιούμορ είναι συσχετιστικό. Μπορεί να δείξει ότι δύο χαρακτηριστικά εμφανίζονται μαζί, όχι ότι το ένα προκαλεί απαραιτήτως το άλλο.

Ένας άνθρωπος μπορεί να χρησιμοποιεί συχνά τον αυτοσαρκασμό επειδή ήδη αισθάνεται ανασφάλεια. Αυτό δεν σημαίνει ότι το χιούμορ δημιούργησε την ανασφάλεια. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να αποτελεί τον τρόπο με τον οποίο προσπαθεί να τη διαχειριστεί.

Η παγίδα της αποκλειστικής αυτοϋποτίμησης

Το πλαίσιο και η ποικιλία του χιούμορ φαίνεται ότι έχουν καθοριστική σημασία.

Έρευνα σε παιδιά που είχαν πέσει θύματα εκφοβισμού διαπίστωσε ότι χρησιμοποιούσαν περισσότερο αυτοϋποτιμητικό χιούμορ. Η τάση αυτή γινόταν εντονότερη όσο περνούσε ο χρόνος.

Μια επόμενη μελέτη αποκάλυψε, όμως, μια σημαντική διαφορά. Τα παιδιά που βασίζονταν αποκλειστικά στην αυτοϋποτίμηση παρουσίαζαν χαμηλότερη αυτοεκτίμηση και μεγαλύτερη μοναξιά. Όσα χρησιμοποιούσαν το ίδιο είδος χιούμορ μαζί με άλλες μορφές –συνδετικό, αυτοενισχυτικό ή ακόμη και επιθετικό– δεν εμφάνιζαν την ίδια κοινωνική επιβάρυνση.

Το πρόβλημα, επομένως, δεν φαίνεται να βρίσκεται σε κάθε αστείο που κάνουμε εις βάρος μας. Ο κίνδυνος αυξάνεται όταν αυτό μετατρέπεται στον μοναδικό διαθέσιμο τρόπο επικοινωνίας και όταν κάποιος παρουσιάζει σταθερά τον εαυτό του ως τον «κατώτερο» της παρέας.

Πότε ο αυτοσαρκασμός βοηθά και πότε πληγώνει

Το ίδιο αστείο μπορεί να έχει εντελώς διαφορετική λειτουργία, ανάλογα με το συναίσθημα που κρύβεται πίσω του.

Ο αυτοσαρκασμός μπορεί να λειτουργήσει θετικά όταν:

• αφορά ένα χαρακτηριστικό ή ένα λάθος με το οποίο έχουμε συμφιλιωθεί
• αποφορτίζει μια μικρή αμηχανία
• βοηθά να δούμε μια αποτυχία με μεγαλύτερη απόσταση
• δεν αποτελεί τον μοναδικό τρόπο με τον οποίο επικοινωνούμε
• δημιουργεί οικειότητα χωρίς να μειώνει την προσωπική μας αξία

Αντίθετα, γίνεται ανησυχητικός όταν πηγάζει από πικρία ή αυτοαπόρριψη, επαναλαμβάνεται διαρκώς ή χρησιμοποιείται για να κερδίσουμε την αποδοχή ανθρώπων που διαφορετικά φοβόμαστε ότι θα μας απορρίψουν.

Σημαντικό ρόλο παίζει και η αίσθηση ασφάλειας. Όταν οι ακροατές αντιλαμβάνονται ότι το αστείο δεν κρύβει πραγματικό πόνο, μπορούν να γελάσουν χωρίς αμηχανία. Όταν, όμως, η υποτίμηση μοιάζει ειλικρινής, το χιούμορ χάνει την ελαφρότητά του και οι άλλοι συχνά δεν γνωρίζουν πώς να αντιδράσουν.

Ένα ισχυρό κοινωνικό εργαλείο

Ο αυτοσαρκασμός μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμος σε μια νέα παρέα ή σε ένα περιβάλλον όπου δεν γνωρίζουμε ακόμη τα όρια και τις ευαισθησίες των άλλων.

Αποτελεί έναν σχετικά ασφαλή τρόπο να εισαχθεί το χιούμορ στη συζήτηση, καθώς δεν στρέφεται εναντίον κάποιου τρίτου. Μπορεί επίσης να μειώσει την απόσταση σε σχέσεις όπου υπάρχει διαφορά εξουσίας.

Μελέτη σε πανεπιστημιακές αίθουσες έδειξε ότι οι διδάσκοντες που χρησιμοποιούσαν τέτοια αστεία αντιμετωπίζονταν θετικότερα από τους φοιτητές τους. Άλλη έρευνα διαπίστωσε ότι οι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν με χιούμορ ένα μικρό λάθος –εφόσον αυτό δεν έχει βλάψει κανέναν– μπορούν να φαίνονται ταυτόχρονα πιο προσιτοί και περισσότερο ικανοί.

Η παραδοχή μιας ατέλειας δείχνει ότι κάποιος δεν φοβάται να εκτεθεί. Το αστείο, όμως, λειτουργεί μόνο όταν δεν μετατρέπεται σε διαρκή απολογία για την παρουσία του.

Πώς καλλιεργείται μια πιο ανάλαφρη στάση

Η ικανότητα να βρίσκουμε την αστεία πλευρά μιας κατάστασης μπορεί να ενισχυθεί σταδιακά. Η αρχή δεν χρειάζεται να γίνει από τις βαθύτερες ανασφάλειες, αλλά από μικρές και καθημερινές ατέλειες: μια αδέξια κίνηση, ένα ξεχασμένο αντικείμενο ή μια επιλογή ρούχων που επαναλαμβάνεται μονότονα.

Μια πιο ήπια πρακτική δοκιμάστηκε σε έρευνα του καθηγητή ψυχολογίας Ρενέ Πρόιερ. Οι συμμετέχοντες αφιέρωναν δέκα λεπτά κάθε βράδυ για να καταγράψουν τα τρία πιο παιχνιδιάρικα ή διασκεδαστικά περιστατικά της ημέρας τους.

Μετά την άσκηση, αρκετοί εξακολουθούσαν να αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους ως περισσότερο παιχνιδιάρικο ακόμη και τρεις μήνες αργότερα. Παράλληλα, ανέφεραν μεγαλύτερη ευτυχία και λιγότερα καταθλιπτικά συναισθήματα.

Το πρώτο βήμα, επομένως, δεν είναι να μετατρέψουμε κάθε ανασφάλεια σε αστείο. Είναι να εκπαιδεύσουμε το βλέμμα μας ώστε να αναγνωρίζει τις μικρές παραδοξότητες της καθημερινότητας και να επιλέγει, όπου το επιτρέπει η στιγμή, μια αντίδραση ελαφρότερη από τον θυμό ή την αυστηρή αυτοκριτική.

ΠΗΓΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ: BBC / Emmanuel Lafont

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:

• Αυτισμός: Ανακάλυψη-σταθμός για τις πρωτεΐνες του εγκεφάλου ανοίγει τον δρόμο για νέες θεραπείες
• Η καθημερινή συνήθεια που οι επιστήμονες συνδέουν με καλύτερη διάθεση και υγιή γήρανση
• Πόση ώρα είναι «πολλή» χωρίς τουαλέτα; Τι συμβαίνει όταν κρατάμε τα ούρα μας
• Ξύπνημα χωρίς ξυπνητήρι: Το 7ήμερο «reset» για το βιολογικό ρολόι
• 5 βήματα για να διαχειριστείτε το άγχος

Η «Πελοπόννησος» και το pelop.gr σε ανοιχτή γραμμή με τον Πολίτη

Η φωνή σου έχει δύναμη – στείλε παράπονα, καταγγελίες ή ιδέες για τη γειτονιά σου.

Viber: +306909196125

Στείλε μήνυμα στο Viber

Ακολουθήστε μας για όλες τις ειδήσεις στο Bing News και το Google News